AQSH, Qytaı jáne Reseı basshylarynyń Qytaıdyń Shenchjen qalasyndaǵy tarıhı kezdesýi ıadrolyq qarýdy baqylaý, Irandaǵy soǵys jáne álemdik yqpal úshin kúres máselelerin qaıtadan kún tártibine shyǵarmaq. Alaıda Ýkraına soǵysy men halyqaralyq qaýipsizdiktiń ózge de túıtkilderi bul kelissózderdiń kóleńkesinde qalýy múmkin.
2026 jylǵy 18–19 qarashada Qytaıdyń Shenchjen qalasynda ótetin Azıa–Tynyq muhıty ekonomıkalyq yntymaqtastyǵy (APEC) samıti álem nazaryn ózine aýdarǵaly otyr. Sebebi bul jolǵy jıynnyń basty saıası oqıǵasy – AQSH prezıdenti Donald Tramp, Qytaı tóraǵasy Sı Szınpın jáne Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınniń úshjaqty kezdesýi.
Aq úı men Kremldiń málimetinshe, úsh memleket basshysy alǵash ret osyndaı formatta bas qosady. Kezdesýdiń basty taqyryptary – ıadrolyq qarýdy taratpaý, strategıalyq qaýipsizdik jáne Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaı. AQSH ákimshiligi tarapynan Ýkraına máselesi úshjaqty kelissózdiń negizgi kún tártibine engizilmeıtini aıtylǵan.
Bul kezdesýdi jaı ǵana dıplomatıalyq shara dep qarastyrý qıyn. Óıtkeni onyń qatysýshylary – álemdegi eń iri ıadrolyq derjavalar, halyqaralyq saıasatqa, energetıkalyq naryqtarǵa, áskerı qaýipsizdikke jáne jahandyq ekonomıkaǵa yqpaly zor úsh memleket.
Degenmen sarapshylardyń bir bóligi bul kezdesýden naqty kelisimder kútpeıdi. Olardyń pikirinshe, alǵashqy júzdesý tarıhı sıpatqa ıe bolǵanymen, onyń nátıjesi ázirge dıplomatıalyq málimdemeler men saıası sımvolıkadan aspaýy múmkin.
1. Kezdesýdiń basty taqyryby – ıadrolyq qaýipsizdik
Úsh kóshbasshynyń kezdesýindegi eń kúrdeli máselelerdiń biri – AQSH pen Reseı arasyndaǵy sońǵy iri ıadrolyq qarýdy shekteý kelisiminiń aıaqtalýy.
2010 jyly AQSH pen Reseı arasynda qol qoıylǵan New START kelisimi eki memlekettiń strategıalyq ıadrolyq arsenalyn shekteýge baǵyttalǵan edi. Qujat boıynsha ár taraptyń ornalastyrylǵan strategıalyq ıadrolyq oqtumsyqtarynyń sany 1 550-den, al ornalastyrylǵan jetkizý quraldarynyń sany 700-den aspaýǵa tıis boldy.
Kelisim 2021 jyly bes jylǵa uzartylyp, 2026 jylǵy 5 aqpanda merzimi aıaqtaldy. Osylaısha, ondaǵan jyl boıy jalǵasqan AQSH–Reseı ıadrolyq qarýdy baqylaý júıesinde mańyzdy quqyqtyq shekteý joıyldy.
Reseı buǵan deıin kelisimniń negizgi sandyq shekteýlerin taǵy bir jyl saqtaýǵa daıyn ekenin málimdegen. Alaıda Tramp ákimshiligi burynǵy kelisimdi jaı ǵana uzartýdan bas tartyp, jańa ári zamanaýı qujat ázirleýdi usyndy.
Vashıngtonnyń basty talaby – bolashaq kelisimge Qytaıdy da qosý.
AQSH-tyń ustanymy túsinikti: ıadrolyq kúshterdiń araqatynasy burynǵydaı tek Vashıngton men Máskeýdiń arasyndaǵy másele emes. Qytaıdyń ıadrolyq áleýeti de jyldam ósip keledi. Sondyqtan Amerıka bolashaqtaǵy strategıalyq tepe-teńdikti úsh derjavanyń qatysýynsyz retteý múmkin emes dep sanaıdy.
Alaıda Beıjiń bul usynysqa saqtyqpen qaraıdy.
Qytaıdyń ıadrolyq arsenaly AQSH pen Reseıdiń qorynan áldeqaıda az. Sondyqtan Beıjiń ózine teń emes bastapqy jaǵdaıdaǵy kelissózge qatysý ádiletsiz dep esepteıdi. Qytaı tarapy qazirgi kezeńde úshjaqty ıadrolyq qarýsyzdaný kelissózderine qosylýdy oryndy dep sanamaıtynyn buǵan deıin de málimdegen.
Osy jerde mańyzdy suraq týyndaıdy: eger Qytaı jańa kelisimge qatysýdan bas tartsa, AQSH pen Reseı ózara kelisimge kele ala ma?
Teorıalyq turǵydan múmkin. Biraq Vashıngton Qytaıdy qospaı jasalǵan jańa qujattyń uzaq merzimdi tıimdiligine kúmán keltiredi. Al Máskeý úshin ıadrolyq kelissózder tek oqtumsyqtardyń sanymen shektelmeýi kerek. Reseı áskerı qaýipsizdik máselesinde NATO-nyń keńeıýi, zymyranǵa qarsy qorǵanys júıeleri jáne Eýropadaǵy strategıalyq kúshterdiń ornalasýy sekildi taqyryptardy da kótergisi keledi.
Sondyqtan bul kelissózderde úsh memlekettiń múddesin bir arnaǵa toǵystyrý ońaı bolmaıdy.
2. Irandaǵy soǵys – Qytaı men Reseı úshin de mańyzdy másele
Kezdesýdiń ekinshi mańyzdy taqyryby – AQSH pen Izraıldiń Iranǵa qarsy soǵysy.
Al Jazeera jarıalaǵan málimetke sáıkes, 2026 jylǵy 28 aqpanda bastalǵan áskerı qaqtyǵys júz kúnnen astam ýaqytqa sozylyp, Taıaý Shyǵystaǵy qaýipsizdik jaǵdaıyn kúrdelendirgen. Tolyq aýqymdy soqqylardyń qarqyny báseńdegenimen, Ormýz buǵazy tóńiregindegi shıelenis saqtalyp otyr.
Ormýz buǵazy – álemdik energetıkalyq qaýipsizdik úshin asa mańyzdy strategıalyq teńiz joly. Parsy shyǵanaǵynan munaı men gaz tasymaldaıtyn kóptegen kemeler osy ótkel arqyly ótedi.
Buǵazdaǵy qozǵalystyń shektelýi nemese áskerı qaýiptiń kúsheıýi munaı baǵasyna, saqtandyrý qunyna, teńiz tasymalyna jáne halyqaralyq saýdaǵa birden áser etedi.
Qytaı úshin bul máseleniń mańyzy erekshe.
Qytaı – álemdegi eń iri munaı ımporttaýshylardyń biri. Taıaý Shyǵystan keletin energıa resýrstary onyń ónerkásibi men ekonomıkasy úshin mańyzdy. Ormýz buǵazyndaǵy turaqsyzdyq Qytaıdyń energıamen qamtamasyz etilýine ǵana emes, eksporttyq óndirisine de keri áser etýi múmkin.
Sondyqtan Beıjiń Irandaǵy soǵystyń toqtaýyna jáne Parsy shyǵanaǵyndaǵy teńiz qatynasynyń qalypqa kelýine múddeli.
Reseıdiń jaǵdaıy ózgeshe. Munaı men gaz eksporttaýshy memleket retinde energıa baǵasynyń ósýi Máskeýge qosymsha tabys ákelýi múmkin. Sonymen birge Reseı Taıaý Shyǵystaǵy saıası yqpalyn saqtap qalýǵa jáne AQSH-tyń aımaqtaǵy áreketterine qatysty óz ustanymyn kórsetýge tyrysady.
Al Tramp úshin Iran máselesi – syrtqy saıasattaǵy bedel men ishki saıası nátıjelerdiń synaǵy. Vashıngton áskerı qysym arqyly Tegerandy óz talaptaryna kóndirýge tyrysqanymen, Irannyń tolyqtaı berilýi nemese aımaqtaǵy barlyq qaıshylyqtyń sheshilýi ázirge anyq emes.
Osy turǵydan alǵanda, Shenchjendegi kezdesýde Iran máselesi úsh memlekettiń múddeleri túıisetin negizgi taqyryptardyń birine aınalýy yqtımal.
Biraq úsh derjavanyń basshylarynyń bir ústelge otyrýy Irandaǵy soǵysty avtomatty túrde toqtatady degen sóz emes. Qaqtyǵysqa tikeleı qatysýshy taraptardyń óz múddeleri, qaýipsizdik talaptary men saıası ustanymdary bar.
3. AQSH pen Qytaı: saýda soǵysynan tehnologıalyq ústemdikke deıin
Tramp pen Sı Szınpın arasyndaǵy kelissózderdiń taǵy bir mańyzdy astary – eki eldiń ekonomıkalyq jáne tehnologıalyq básekesi.
Sońǵy jyldary AQSH pen Qytaı arasyndaǵy teketires dástúrli saýda tarıfterimen shektelmeı, strategıalyq tehnologıalar salasyna aýysty.
Olardyń básekesi birneshe negizgi baǵytta júrip jatyr:
- Jasandy ıntellekt: álemdik Jasandy Intellekt naryǵynda kimniń tehnologıasy basym bolatyny;
- Jartylaı ótkizgishter: ozyq mıkrochıpterdi óndirý men olarǵa qol jetkizý;
- Sırek jer metaldary: joǵary tehnologıalyq óndiristiń mańyzdy shıkizat kózderin baqylaý;
- Elektromobılder men akýmýlátorlar: bolashaq kólik ındýstrıasyndaǵy ústemdik;
- Ǵarysh jáne spýtnıktik júıeler: baılanys, navıgasıa jáne áskerı baqylaý múmkindikteri.
2025 jyly AQSH Qytaı taýarlaryna tarıfterdi kúrt kóterip, Beıjiń de amerıkalyq ımportqa qarsy jaýap sharalaryn engizdi. Keıin eki tarap tarıfterdi tómendetý jáne saýda qatynasyn turaqtandyrý baǵytynda kelisimderge keldi. Degenmen negizgi qaıshylyqtar sheshilgen joq.
AQSH Qytaıdyń ozyq chıpterge qol jetkizýin shekteýge tyrysady. Al Qytaı sırek jer metaldaryn óndirý men óńdeýdegi óziniń basymdyǵyn strategıalyq qural retinde paıdalana alady.
Bul jerde mańyzdy bir erekshelik bar: AQSH pen Qytaı bir-birimen básekeles bolǵanymen, ekonomıkalyq turǵydan bir-birine táýeldi.
Qytaı amerıkalyq naryqqa taýar eksporttaıdy, al AQSH kóptegen óndiristik jáne tehnologıalyq tizbekterde Qytaımen baılanysyn tolyq úze almaıdy. Sondyqtan eki el arasyndaǵy tolyq ekonomıkalyq ajyraý eki tarapqa da qymbatqa túsýi múmkin.
Tramp úshin Qytaımen kelisim jasaý – amerıkalyq ekonomıkanyń múddesin qorǵaý jáne óziniń kelissóz júrgizýdegi qabiletin kórsetý múmkindigi. Sı Szınpın úshin basty maqsat – Qytaıdyń tehnologıalyq damýyna syrtqy shekteýlerdi azaıtyp, eldiń halyqaralyq yqpalyn nyǵaıtý.
Demek, Shenchjendegi kezdesýdiń nátıjesi tek dıplomatıalyq málimdemelermen emes, keıingi saýda jáne tehnologıalyq kelisimdermen de ólshenedi.
4. Ýkraına máselesi: kelissóz ústelinen tys qalǵan el
Kezdesýdiń eń kúrdeli saıası tustarynyń biri – Ýkraına soǵysynyń taǵdyry.
AQSH ákimshiliginiń ókilderi úshjaqty kezdesýde Ýkraınadaǵy soǵys negizgi taqyryp bolmaıtynyn málimdegen. Vashıngtonnyń túsindirýinshe, Ýkraına boıynsha jeke dıplomatıalyq arna bar jáne AQSH ókilderi Reseı men Ýkraına taraptarymen bólek kelissózder júrgizip jatyr.
Alaıda Kreml ókilderi Ýkraına máselesin Qytaıdaǵy kezdesýler aıasynda talqylaý múmkindigin joqqa shyǵarǵan joq.
Munda bir mańyzdy qaıshylyq bar.
Reseı Ýkraına soǵysyna qatysty kelissózderde AQSH-pen tikeleı sóılesýge múddeli. Qytaı da Máskeýmen strategıalyq jáne ekonomıkalyq baılanysyn saqtap otyr. Al Vashıngton soǵysty toqtatýǵa yqpal ete alatyn negizgi oıynshylardyń biri retinde ózin kórsetkisi keledi.
Biraq Ýkraına men Eýropa elderiniń qatysýynsyz olardyń bolashaǵyna qatysty sheshim qabyldaý halyqaralyq quqyq pen saıası legıtımdik turǵysynan kúrdeli másele týǵyzady.
Ýkraına úshin basty qaýip – óz aýmaǵy men qaýipsizdigine qatysty sheshimderdiń ózi qatyspaıtyn kelissózderde talqylanýy.
Eýropa úshin de bul másele mańyzdy. Sebebi Ýkraınadaǵy soǵys tek eki eldiń arasyndaǵy qaqtyǵys emes, Eýropanyń qaýipsizdik júıesine, NATO-nyń bolashaǵyna jáne qurlyqtaǵy kúshter tepe-teńdigine tikeleı áser etedi.
Sondyqtan Tramp, Sı jáne Pýtınniń kezdesýi Ýkraınadaǵy soǵysty birden toqtatpasa da, halyqaralyq dıplomatıadaǵy kúshterdiń araqatynasyn kórsetýi múmkin.
Eń mańyzdy suraq: Ýkraınadaǵy beıbitshilik týraly sheshim Ýkraınasyz qabyldanýy múmkin be?
Qandaı da bir kelisimniń uzaq merzimdi bolýy úshin soǵysqa tikeleı qatysýshy taraptardyń qaýipsizdik múddeleri eskerilýi qajet.
5. Reseı úshin bul kezdesý neni bildiredi?
Vladımır Pýtın úshin Shenchjendegi kezdesý birneshe saıası maqsatqa qyzmet etýi múmkin.
Birinshiden, Reseıdiń halyqaralyq oqshaýlanbaǵanyn kórsetý. Ýkraınadaǵy soǵys pen Batys sanksıalaryna qaramastan, Pýtın AQSH prezıdentimen jáne Qytaı basshysymen bir ústelde otyrǵanyn álemge kórsetedi.
Ekinshiden, Reseıdiń álemdik qaýipsizdik máselelerindegi rólin saqtaý. Máskeý ózin tek aımaqtyq derjava emes, jahandyq strategıalyq máselelerdi sheshýge qatysatyn memleket retinde tanytqysy keledi.
Úshinshiden, Qytaımen qarym-qatynasyn nyǵaıta otyryp, AQSH-pen de tikeleı kelissóz júrgizýge múmkindik alý.
Reseı úshin Qytaıdyń ekonomıkalyq qoldaýy, saýda baılanystary jáne energetıkalyq naryqtaǵy róli mańyzdy. Alaıda Máskeý Beıjińge tolyq táýeldi bolyp qalǵysy kelmeıdi. Sondyqtan AQSH-pen baılanys arnasyn saqtaý Reseıdiń dıplomatıalyq manevr jasaý múmkindigin arttyrady.
Pýtın úshin bul kezdesýdiń sımvolıkalyq mańyzy da bar: ol ózin Tramp pen Sı Szınpınmen teń dárejede kelissóz júrgizetin álemdik kóshbasshy retinde kórsetýge tyrysýy múmkin.
6. Qytaı úshin Shenchjen samıtiniń strategıalyq mańyzy
Sı Szınpın úshin bul kezdesý – Qytaıdyń halyqaralyq saıasattaǵy ornyn kórsetýge arnalǵan mańyzdy múmkindik.
Qytaı sońǵy jyldary ózin jahandyq ekonomıkanyń ǵana emes, halyqaralyq dıplomatıanyń da yqpaldy ortalyǵy retinde tanytýǵa tyrysyp keledi.
Beıjiń bir jaǵynan AQSH-pen ekonomıkalyq jáne tehnologıalyq básekege tússe, ekinshi jaǵynan halyqaralyq saýda men kópjaqty yntymaqtastyqty qoldaıtynyn málimdeıdi.
Shenchjen – Qytaıdyń tehnologıalyq jáne ınovasıalyq damýymen tanymal qalalarynyń biri. Sondyqtan mundaı mańyzdy saıası kezdesýdiń dál osy jerde ótkizilýiniń de sımvoldyq máni bar.
Qytaı úshin basty maqsattar:
- AQSH-pen saýda jáne tehnologıalyq teketiresti baqylaýda ustaý.
- Irandaǵy soǵys pen Ormýz buǵazyndaǵy turaqsyzdyqtyń Qytaı ekonomıkasyna áserin azaıtý.
- Reseımen strategıalyq seriktestikti saqtaý.
- Iadrolyq kelissózderge ózine tıimsiz sharttarmen qosylmaý.
- Qytaıdy álemdik máselelerdi sheshetin derbes ortalyq retinde kórsetý.
Biraq Qytaı úshin de tepe-teńdikti saqtaý ońaı emes. Reseımen jaqyndyǵy AQSH-pen qarym-qatynasty qıyndatýy múmkin, al AQSH-pen kelisimge kelý Máskeýdiń múddesine qaıshy keletin jaǵdaılar týǵyzýy yqtımal.
Sondyqtan Sı Szınpınniń negizgi strategıasy – eki derjavamen de qarym-qatynasty óz múddesine saı basqarý.
7. Bul jańa Ialta konferensıasy bola ala ma?
Reseı parlamentiniń syrtqy ister komıtetiniń tóraǵasy Pótr Tolstoı bul kezdesýdiń nátıjesi «jańa Ialtaǵa» ulasýy múmkin degen pikir bildirgen.
Bul salystyrý kezdeısoq emes.
1945 jyly aqpanda Qyrymdaǵy Ialta qalasynda AQSH prezıdenti Franklın Rýzvelt, Ulybrıtanıa premer-mınıstri Ýınston Cherchıll jáne Keńes Odaǵynyń basshysy Iosıf Stalın kezdesken bolatyn.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalýyna jaqyn ótken bul konferensıada soǵystan keıingi Eýropanyń saıası qurylymy, Germanıanyń taǵdyry jáne halyqaralyq qaýipsizdiktiń jańa júıesi talqylandy.
Ialta konferensıasy soǵystan keıingi álemdik tártiptiń qalyptasýyna eleýli yqpal etti. Alaıda ol kezde de iri derjavalardyń kelisimderi barlyq halyqtar men memleketterdiń múddesin birdeı eskerdi deýge bolmaıdy.
Búgingi jaǵdaı 1945 jylmen birdeı emes.
Birinshiden, qazirgi álemde eki ǵana emes, birneshe yqpaldy ortalyq bar. AQSH, Qytaı jáne Reseıden bólek Eýropalyq odaq, Úndistan, Japonıa, Túrkıa jáne basqa da memleketter halyqaralyq saıasatqa áser etedi.
Ekinshiden, qazirgi halyqaralyq júıe BUU Jarǵysy, halyqaralyq quqyq jáne memleketterdiń egemendigi qaǵıdattaryna negizdelgen.
Úshinshiden, Ýkraına, Iran, Taıvan jáne basqa da aımaqtardaǵy elderdiń óz ulttyq múddeleri bar. Olardyń taǵdyryn syrtqy derjavalardyń ózara kelisimimen ǵana sheshý múmkin emes.
Sondyqtan Shenchjendegi kezdesý jańa Ialtaǵa aınalady deý ázirge asyǵys tujyrym.
Degenmen onyń álemdik tártiptiń bolashaǵyna qatysty mańyzdy belgi bolýy yqtımal. Ásirese úsh ıadrolyq derjavanyń qaýipsizdik máselelerin tikeleı talqylaýy halyqaralyq saıasattaǵy kúshter tepe-teńdiginiń ózgerip jatqanyn kórsetedi.
8. Kezdesýge qatyspaıtyn, biraq nátıjesine táýeldi elder
Bul kezdesýdiń mańyzy tek úsh memleketpen shektelmeıdi. Onyń nátıjesi basqa aımaqtar men memleketterge de áser etýi múmkin.
Eýropa. Ýkraına soǵysy men Reseıge qatysty qaýipsizdik máseleleri Eýropa úshin sheshýshi mańyzǵa ıe. Eger Vashıngton men Máskeý Eýropanyń qaýipsizdigine qatysty qandaı da bir ýaǵdalastyqqa kelse, Brússel men NATO elderiniń ustanymy mańyzdy bolady.
Úndistan. Delı AQSH-pen strategıalyq seriktestikti damyta otyryp, Reseımen de tarıhı baılanystaryn saqtap keledi. Sonymen birge Qytaımen shekaralyq jáne geosaıası básekesi bar. Sondyqtan úsh derjavanyń arasyndaǵy kez kelgen ózgeris Úndistannyń syrtqy saıasatyna áser etedi.
Japonıa men Ońtústik Koreıa. Bul elder AQSH-tyń Azıadaǵy negizgi odaqtastary. Qytaıdyń áskerı jáne tehnologıalyq yqpalynyń ósýi, Soltústik Koreıanyń ıadrolyq baǵdarlamasy jáne Reseımen baılanystary olardyń qaýipsizdik saıasaty úshin mańyzdy.
Taıaý Shyǵys elderi. Irandaǵy soǵys pen Ormýz buǵazyndaǵy turaqsyzdyq Parsy shyǵanaǵy memleketteriniń ekonomıkasyna tikeleı áser etedi. Munaı eksporty men teńiz saýdasynyń qaýipsizdigi bul aımaq úshin basty máselelerdiń biri.
Ortalyq Azıa. Qazaqstan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Túrikmenstan úsh derjavanyń da geosaıası jáne ekonomıkalyq múddeleri toǵysatyn keńistikte ornalasqan. Aımaqta Reseıdiń tarıhı yqpaly, Qytaıdyń ınvestısıasy men ınfraqurylymdyq jobalary, AQSH pen Eýropanyń energetıkalyq jáne dıplomatıalyq múddeleri qatar áreket etedi.
Sondyqtan Shenchjendegi kelissózderdiń nátıjesi Ortalyq Azıa elderi úshin de mańyzdy.
9. Qazaqstan úshin qandaı mańyzy bar?
Qazaqstan úshin bul kezdesý – syrtqy saıasattaǵy kópvektorly baǵyttyń ózektiligin taǵy bir ret kórsetetin oqıǵa.
Qazaqstan Reseımen uzaq qurlyqtyq shekaraǵa jáne tyǵyz ekonomıkalyq baılanystarǵa ıe. Qytaı – Qazaqstannyń iri saýda seriktesteriniń biri, ınvestısıa men tranzıttik ınfraqurylymdaǵy mańyzdy áriptes. AQSH-pen energetıka, ınvestısıa, tehnologıa jáne halyqaralyq qaýipsizdik salalarynda yntymaqtastyq damyp keledi.
Osy úsh derjavanyń arasyndaǵy qatynastardyń ózgerýi Qazaqstanǵa birneshe baǵytta yqpal etýi múmkin:
- Energetıka: munaı baǵasy men eksporttyq baǵyttardyń turaqtylyǵy;
- Tranzıt: Qytaı–Eýropa baǵytyndaǵy kólik dálizderiniń damýy;
- Saýda: AQSH pen Qytaı arasyndaǵy tarıftik jáne tehnologıalyq shekteýlerdiń janama áseri;
- Qaýipsizdik: Reseı, Qytaı jáne Batys arasyndaǵy strategıalyq qatynastardyń ózgerýi;
- Dıplomatıa: Qazaqstannyń halyqaralyq kelissózderdegi jáne kópjaqty uıymdardaǵy róli.
Qazaqstan úshin eń tıimdi jol – bir derjavanyń geosaıası múddesine tolyq táýeldi bolmaý, barlyq negizgi seriktestermen teńgerimdi qarym-qatynas ornatý jáne ulttyq ekonomıkalyq múddeni birinshi orynǵa qoıý.
Bul rette Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty, Orta dáliz, energetıkalyq eksportty ártaraptandyrý jáne halyqaralyq ınvestısıa tartý Qazaqstannyń strategıalyq múmkindikterin keńeıte alady.
10. Kezdesýden ne kútýge bolady?
Qazirgi málimetterge súıensek, úsh kóshbasshynyń kezdesýinen birden iri tarıhı kelisim kútýge negiz az.
AQSH ókilderi ıadrolyq qarýdy qysqartý máselesi boıynsha naqty kelisimge qol jetkiziledi dep kútpeıtinin aıtqan. Qytaıdyń kelissózderge qatysýǵa qatysty saqtyq ustanymy da belgili. Al Reseı úshin ıadrolyq qaýipsizdik máselesi Ýkraınadaǵy soǵys pen Eýropadaǵy strategıalyq tepe-teńdikten bólek qarastyrylmaıdy.
Sondyqtan kezdesýdiń yqtımal nátıjelerin úsh baǵytta baǵalaýǵa bolady.
Birinshi senarı – dıplomatıalyq sımvolıka.
Úsh kóshbasshy birlesken málimdeme jasap, ıadrolyq qaýipsizdik pen halyqaralyq turaqtylyq máselelerin talqylaıdy. Biraq naqty mindettemeler men kelisimder bolmaıdy. Bul – ázirge eń yqtımal senarı.
Ekinshi senarı – kelissózderdiń jańa kezeńi.
AQSH, Qytaı jáne Reseı ıadrolyq táýekelderdi azaıtý, áskerı baılanys arnalaryn saqtaý jáne strategıalyq turaqtylyq máseleleri boıynsha sarapshylar deńgeıinde jumys bastaýǵa kelise alady. Bul birden jańa kelisimge ákelmese de, mańyzdy dıplomatıalyq qadam bolar edi.
Úshinshi senarı – geosaıası mámilelerge jol ashý.
Eger úsh memleket ıadrolyq qaýipsizdik, Irandaǵy jaǵdaı nemese saýda máselelerinde ortaq ustanymǵa jaqyndaı alsa, bul basqa halyqaralyq daǵdarystardy retteýge de yqpal etýi múmkin. Alaıda Ýkraına máselesinde Kıev pen Eýropanyń qatysýynsyz turaqty sheshimge qol jetkizý qıyn.
ÚSH KÓSHBASSHYNYŃ KEZDESÝİ – JAŃA ÁLEMDİK TÁRTİPTİŃ BELGİSİ ME?
Tramp, Sı Szınpın jáne Pýtınniń Shenchjendegi kezdesýi halyqaralyq saıasattaǵy mańyzdy oqıǵalardyń biri bolǵaly otyr.
Bul – tek úsh prezıdenttiń kezdesýi emes. Bul – ıadrolyq qarý, álemdik energetıka, tehnologıalyq ústemdik, saýda, áskerı qaýipsizdik jáne halyqaralyq yqpal úshin kúrestiń bir alańda toǵysýy.
AQSH Qytaı men Reseıdiń ıadrolyq áleýetin baqylaýǵa alǵysy keledi. Qytaı ózine tıimdi emes kelisimderge qosylmaı, álemdik yqpalyn kúsheıtýdi kózdeıdi. Reseı halyqaralyq oqshaýlanýdan shyqqanyn kórsetip, strategıalyq mártebesin saqtaýǵa umtylady.
Alaıda úsh derjavanyń múddesi árdaıym bir jerden shyǵa bermeıdi. Olardyń arasynda senim tapshylyǵy, ekonomıkalyq báseke jáne qaýipsizdikke qatysty tereń qaıshylyqtar bar.
Sondyqtan Shenchjendegi kezdesý álemdik tártipti bir kúnde ózgerte qoımas. Biraq onyń nátıjesi aldaǵy jyldardaǵy halyqaralyq qatynastardyń baǵytyna áser etýi múmkin.
Al, jańa álemdik tártiptiń shynaıy turaqtylyǵy kúshti derjavalardyń ózara mámilesine ǵana emes, halyqaralyq quqyqtyń saqtalýyna, memleketterdiń teńdigine jáne kishi elderdiń de óz taǵdyryn ózi sheshý quqyǵyna baılanysty bolmaq.
