Kitabı aqyndar oqyp ósken, tálim alǵan, keıin qaıta jyrlaǵan, rýhanı úderisin jalǵaǵan oıshyl ǵulama aqyndar men olardyń týyndylary qatarynda Júsip Balasaǵunnyń «Qutadǵý bilik», Ahmet Júınekıdiń «Hıbatý-l hakaıyq», Ahmet Iassaýıdyń «Hıkmetteri», Súleımen Baqyrǵanı shyǵarmalary jáne altynordalyq názıralyq týyndylar Qul Ǵalıdyń «Qıssa Júsibi», Rabǵýzıdiń «Qısasý-l-ánbıasy», Hýsam Kátıbtiń «Jumjumasy», Qutyptyń «Husraý ýa Shyryny», Saıf Saraıdyń «Gúlstan bı-t-túrkıi», Mahmýd bın Álı Kerderiniń «Náhjý-l-Faradısin» (Jumaqqa aparatyn jol) ataýǵa bolady.

Ǵalym A.Egeýbaev «Kisilik kitaby» atty zertteý eńbeginde túrki áleminiń qos alyby, uly oıshyldar Ábý Nasyr ál-Farabı men Júsip Balasaǵun shyǵarmashylyǵyndaǵy oıshyldyq úndestikti ózara sabaqtastyqta qarastyrady. « ... Ál-Farabı danalyq tolǵamdary men Júsip Balasaǵunnyń estetıkalyq kózqarastarynyń arasyndaǵy úndestik, sabaqtastyq jelisi búgin de aıdan anyq. Ejelgi dúnıe ádebıetinde aqyl, bilim, baqyt týraly tebirenister dástúrli taqyryp arnalary bolǵan deýge saıa salý ońaı. Biraq ekinshi ustaz ilimimen Júsip Balasaǵun arasyndaǵy tektestikti, tamyrlastyqty sezbeý taǵy da múmkin emes. Oı tolǵam tabıǵatynyń, estetıkalyq kózqarastyq birligi daýsyz. Farabı kóptegen traktattarynda ǵylymı tolǵam, ǵylymdyq kózqaras pen aqyl-bilimniń negizi, paıdasy adamnyń qut-baqyty, jaqsy ákimderdiń qulyq tabıǵaty týraly qundy kózqarastaryn bildirse, «Qutty bilikte» osynaý áleýmettik máni kúshti tolǵam-pikirler óleńmen, dıdaktıkalyq poezıa úlgisimen jyrlanady. «Bizdińshe, Orhon-Enıseı, Farabı muralarynsyz «Qutadǵý biliktiń» irgesi únemi jalańash qala bermek. Osy ortada eleýli mádenı dástúr, mektep jatyr» [1, 116-117]. Ǵalym pikirinde kez-kelgen ol meıli ádebı, meıli fálsafalyq týyndy bolsyn tosynnan týylmaıtynyn, soǵan deıingi sol dáýirdegi arǵy-bergi ne ádebı, ne fálsafalyq dástúrler men mektepter, oı-oramdar úndestigi men jalǵastyǵy, sabaqtastyǵy dárejesinde dúnıege kelerin ańdaǵan, ańdatqan oı bar. Sol sekildi ortaǵasyrlyq ádebı, dinı-fálsafalyq jádigerler, atap aıtsaq, Ahmet Iassaýıdiń «Hıkmeti» men Júsip Balasaǵunnyń «Qutadǵý biligi», Ahmet Iúgnekıdiń «Hıbat-ýl-haqaıyǵy» uzaq ǵasyrlar boıy túrik halyqtarynyń sóz óneriniń órkendeýine mol úles qosyp kelgeni daýsyz. Atalǵan uly jádigerlerdiń HİH-HH ǵasyrlardaǵy búkil qazaq ádebıetine jasaǵan ıgi-yqpaly jóninde de solaı deýge bolady. HİH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HH ǵasyr basynda erekshe damyǵan kitabı aqyndar shyǵarmashylyǵy da kezdeısoq týyndaǵan ádebı qubylys emes. Kerisinshe, óziniń tabıǵı dástúrli damý jolymen kelgen, ejelgi ádebı, dinı-fálsafalyq dástúrmen sabaqtastyqta damyǵan ádebı qubylys. Demek, kitabı aqyndar shyǵarmashylyǵynyń qaınar bastaýynda eń aldymen ortaǵasyrlaq ádebı, dinı-fálsafalyq jádigerler A.Iassaýı, A.Balasaǵunı, A.Iúgnekı shyǵarmalary, onan soń Altyn Orda eskertkishteri tur desek, qatelespeımiz. Iaǵnı, kitabı aqyndar shyǵarmashylyǵy qazaq ádebıetiniń ejelgi ádebıetpen tabıǵı baılanysyn, sabaqtastyǵyn kórsetedi.

Jalpy musylman áleminde bar dástúrdiń biri – kez-kelgen eńbekti Alla Taǵalany madaqtap sóz etýmen ashý. Sonan soń ǵana negizgi máselege kóshý. Sol sekildi bizdiń ortaǵasyrlyq ádebı eskertkishterimiz de osy dástúrdi ustanǵan. Mysaly, Qul Qoja Ahmet Iassaýı óziniń hıkmetteriniń ón boıynda Allany túrli esimderimen qurmettep atap otyrady. Allaǵa ǵashyq bolý, dıdar kórýge qushtar bolý tek bir Allaǵa arnalypóleńmen órilip otyrady. Iasaýı hıkmetteri negizinen Allaǵa zikir aıtýǵa laıyqtalyp belgili bir yrǵaqtarǵa qurylyp otyrǵan. Sol sebepti de shýmaqtyń ne ekinshi joly, ne tórtinshi joly bir sózben aıaqtalyp otyrady. Mysaly:

                   «Bismillá» dep baıan ettim hıkmet aıtyp,

          Shákirtterge dúr men gaýhar shashtym mine.

                   Jandy jaldap, qaıǵy shegip, qandar jutyp,

                   Men «Dápter sánı» sózin ashtym mine [2, 17].

Sol sekildi ár ekinshi jol ne tórtinshi jol únemi qaıtalanyp otyrady.

                   Hosh, ǵaıyptan habar keldi qulaǵyma,

                   Sol sebepten Haqqa sıynyp keldim, mine.

                   Barsha áýlıe jıylyp kelip yrzyq berdi,

                   Sol sebepten Haqqa sıynyp keldim, mine [2, 25].

Nemese:

                   «Qulhý Allahý Sýbhan Allahý» qulshylyq qyldym,

                   Bir jáne Barym, dıdaryńdy kórermin be?!

                   Bastan-aıaq qasiretińde kúıip-jandym,

                   Bir jáne Barym, dıdaryńdy kórermin be?! [2, 31].

Bul hıkmet jolyn mysal etip otyrǵan sebebimiz: olar Haq Taǵalaǵa arnalǵan jáne ádemi áýez, áýenmen, yrǵaqty júıemen oryndalyp otyrǵany ańǵarylady. Sol sekildi Qul qoja Ahmet Iassaýıdiń hıkmetteriniń tutastaı joldary Muhammet paıǵambarǵa, Tórt sharıardy jyrlaýǵa arnalǵan. Olardyń din musylman jolyndaǵy qaıratkerlik isteri, ásirese, Muhamet paıǵambar kóp jyrlanǵan. Aqyn hıkmetterinde Allaǵa ǵashyqtyqty, onyń dıdaryn bir kórýge kúıip-janyp qushtar bolýdy jyrlasa, Paıǵambardy erekshe iltıpat, qurmetpen, súıispenshilikpen jyrlaıdy jáne paıǵambar taqyrybyna únemi qaıta soǵyp otyrady. Ol óleń joldaryn alqalyq zikirge laıyqtap, yrǵaqpen berip otyrady:

                   Esime túsip janymdaı súıgen Muhammet,

                   Seniń jolyńa pıda bolam, Muhammet...

                                      ......

                   Aınalaıyn nur júzińnen, eı, Alla,

                   Bir tamshydan darıadaı tasyt meni, Muhammet.

                                      .....

                   Áýel bastan bir tamshy sharab maǵan násip bolǵan,

                   Udaıy sizdiń danalyǵyńyzdy madaqtaıyn, Muhammet [2, 53-54].

Aqyn paıǵambar taqyrybyna únemi qaıta soǵyp otyrady dedik, Tórt sharıardy jyrlar aldynda da Muhammetti, onyń ómir jolyn, jetimderge erekshe meıirli, shapaǵatty bolǵanyn jyrlaıdy.

Qoja Ahmet Iassaýı Muhammet paıǵambardyń tórt sharıaryn Ábýbákir Syddyq,  Omar, Ospandy, Áziret Álini arnaıy, jeke-jeke jyrlaıdy. Ásirese, Ábýbákir Sydyqtyń Muhammet paıǵambarǵa erte serik bolǵanyn, kóp súıenish ıýolǵanyn, keıin paıǵambarǵa qyzyn qosyp qaıyn ata bolǵanyn, eń bastysy adal dos bolyp ótkenin jyrlaıdy. Tórt sharıardyń alǵashqysy Ábýbákir Sydyqtyń paıǵambarǵa ári aınymas dos, ári óriste qoldaýshy bolǵanyn:

Kórgen zamat ılanǵan Ábýbákir Sydyq dúr

Ustyn bolyp tirelgen Ábýbákir Sydyq dúr.

Muńdasqanda jylaǵan, quldyqqa bel baılaǵan,

İshi-baýyry ezilgen Ábýbákir Sydyq dúr

Bir shetinen qaıtpaǵan, syryn jatqa shashpaǵan...

Aıtqan sózine jetken, nápsi-qyzyqtan ketken,

Haq Rasýlmen bir ketken Ábýbákir Sydyq dúr., –

dep jyrlaıdy [2, 95-96].

Ekinshisi jar bolǵan, ádiletti Ǵumar dúr,

Musylmandyqqa jar bolǵan, ádiletti Ǵumar dúr, –

dep tórt sharıardyń ekinshisi Omar halıftiń óte ádiletti basshy bolǵanyn, musylman dininiń nyǵaıýyna, sharıǵat jolynyń júıelenip taralýyna sińirgen eńbegin jyrlaıdy. Sol sekildi halıf Ospan, Áziret Áli de osylaı eline, dinge etken qyzmetine qaraı madaqtala jyrlanady.

Al, Júsip Balasaǵunnyń «Qutty biliginde» bul jáıt:

Alla atymen aıttym sózdiń álibin,

Jarylqaǵan, jaratqan bir táńirim! [3, 50], –

dep Allah Taǵalany madaqtaýdan bastalyp, Allanyń ulylyǵy, keremeti uzaq jyrlanady. Áıtse de, sońynda:

Caǵan laıyq ózim maqtaý tappadym,

Cózdi kestim. Ózińdi-óziń maqtaǵyn! –

dep aıaqtaıdy. Sebebi, Júsip Balasaǵun qansha sheber aqyn bolsam da Allah Taǵala ulylyǵyn tolyq jyrlaýǵa, madaqtaýǵa meniń de ózgeniń de shamasy jete bermes degendik bolsa kerek. Sonan soń baryp:

Áláıhıs-sálám, qudiretti paıǵambar! –

dep bastap: 

Rahymdy ıem, paıǵambaryn jiberdi,

Kisi izgisi, el sarasy jigerli.

Túnek túnde shamy boldy ol halyqtyń

Saǵan, jurtqa nuryn shashty ol jaryqtyń!

Ol Qudaıdyń elshisi, erim, bilgeısiń,

Sen, sodan soń, týra jolǵa kirgensiń! –

dep jyrlaıdy. Paıǵambarǵa arnalǵan madaq jyrdan soń óz retimen, jolymen tórt sahabanyń qasıetteri aıtylady.

Bul musylman álemi aqyn-jazýshylaryna ádebı dástúr, salt bolyp engen qubylys. Osy dástúr HİH-HH ǵasyr kitabı aqyndarynda da dál osy dárejede, úlgide jyrlanyp otyrǵan. Ásirese, dinı shyǵarmalarda osy dástúr naqty saqtalyp, aldymen, Alla Taǵala, sonan soń Muhammet Paıǵambar, onan keıin tórt shadıar retimen jyrlanyp otyrǵan. Buǵan mysal retinde Júsipbek qojanyń «Qıssa-ı Házrátı Iýsýf aleıhı-s-sálám ılán Zýleıhanyń máselesi» atty týyndydaǵy alǵysóz retinde jyrlaǵan joldaryn aıtýǵa ábden bolady.

Bısmılláhı-r-rahmanır-rahım!

Bashlaımán bısmılláhı dıb táńrım atyn,

Iahshılar ǵaıb ıtme ıazǵan hatım.

Hýdaımán hám Paıǵambardan sóz bashlasam

Qalaı tırıs býlady nasıhatım [4, 3], –

dep bastaǵan Júsipbek qoja bul joldardan soń Júsip Paıǵambardy tanystyra jyrlaıdy. Muhammet Paıǵambar da sol násilden dep Muhammetti onan soń onyń tórt serigin jyrlap ketedi.

Muhammed Rasýlý Allahı Hýdaı dýsty,

Artýq-dúr bý alamnan onyń násili...

Bashchısı Abý Bákır chahar ıarynyń

Hýrmátın týtqan ǵarde Paıǵambarnyń

Syddıqym dıb at qýıǵan haq Paıǵambar

Chınshıldyǵy jıtálmas barchelárnıń

Iar býlǵan ýnan suńı Adıl Ýmar

Rasýlnyń sharıatyn qılǵan habar..., –

dep Paıǵambardy, onyń tórt serigin jyrlaǵan dinı aqyn kelesi sátte Paıǵambar urpaqtarynyń tarıhyn baıandap ketedi.

Illáhı ýzıń bashla týǵrı ıolǵa

Qalamny bısmılláhı dıb aldym qýlǵa

Ýlán qılyb aýdarǵan bý kıtabny

Iýsýf bıkni ıa Allah ýzıń ýńla!

Sǵýndým mádát, tıláb ıa, Zýl-Jálál

Taýfıq bırıb Hýdaıát ıýlıńǵa sal

Ýzı nadan aqylsyz Iýsýf bıknı

Jámı Paıǵambarlar qýlınan al

Mán qýlıńǵe rahmát qıl Qadır Máýlı

Salamat qıl hatardan dınım saýlı

Iaranlar qýlaq salıb tyńlab turǵıl

Házrátı Iýsýfdán qalǵan qaýlı, –

dep Alla Taǵaladan medet tilep baryp negizgi taqyrypqa, «Júsip-Zylıha» qıssasynyń oqıǵasyn jyrlaýǵa kóshedi. M.Tynyshtyqulynyń «Ǵazaýat Sultan» qıssasynda madaq jyry uzaq jyrlanǵan. Alǵashqy 24 jol óleń tek bir qudiretti Allany jyrlaýǵa arnalǵan [5, 9].

                   Bısmılláhı hamd ılán sóz bastaly,

                   Áýeli sóz bastasaq Alla deıdi.

                   Áýeli esim Allany jad qylaly,

                   Sıynyp fazylyna zar jylaly, -

dep bastap jaratýshy Alla Taǵalanyń keremetterin jyrlaıdy. Sodan keıin baryp:

                   Qarasańyz, ıá áýýal, zárreniń asylyny,

                   Áýelde neden bolǵan fasylyny.

                   Bilseńiz qup, bil áýel zárreni,

                   Muhammed Mustafanyń deımiz-dúr nury ony, -

dep bastap Muhammed Paıǵambardy jyrlaýǵa kóshedi.

         Bul júıe – jelili, dástúrli júıe ekeni anyq ańǵarylady. HH ǵasyr basynda shyǵarmashylyq etip, qıssa jazyp otyrǵan dinı, kitabı aqyn orta ǵasyrdaǵy sol dástúrdi, ádebı úrdisti  saqtap, daıyn, júıeli úlgimen júrip otyr. Demek, HH ǵasyr basyndaǵy kitabı aqyn búgingi tarıhshy, tilshi, ádebıetshi qaýym shaǵataısha, túrkı dep atap júrgen aqyndar dástúrin saqtap otyrǵany ańǵarylady. Biz kóp jaǵdaıda kitaptardyń tilin tatar baspagerleri buzyp otyrǵan degen oı aıtamyz. Másele baspagerlerde emes, kitabı tilde jazyp otyrǵan, eski, kitabı tilde uzaq jyldar, ǵasyrlar boıy túrki álemine, jurtyna qyzmet etip kelgen uly mádenıettiń úlgisinde jumys jasap otyrǵan shaıyrlar Júsipbek qoja, Shádi tóre, M.Tynyshtyqulynyń bilim alǵan bastaýlary, shyǵarmashylyq dástúri men ádebı stılinde jáne kitabı tilinde. Bul oıymyzǵa sebep, Qazanda basylǵan Júsipbek qoja, Mańǵystaý kitaptary men Táshkende basylǵan Shádi tóre kitaptaryndaǵy, sóz qoldanystaryndaǵy uqsastyq, birizdilik. Buǵan taǵy bir dálel Ahmet Baıtursynovtyń joǵaryda keltirilgen aýyl moldalarynyń ózi sol kitabı tilde jazatyndyǵyn aıtyp ótýi. Demek, túrik halyqtary aýyzeki tilde árqaısysy óz dıalektisinde sóılese de, bir jazý tilin – «túrkı», «shaǵataı» atalyp júrgen kitabı tildi ustandy. Iaǵnı, HH ǵasyr basynda Reseı qol astyndaǵy túrik jurty musylmansha jazý-syzýdyń eki úlgisin ustandy: qadym jáne jádıd. Onyń ústine orys kırıli úlgisin qosyńyz. Bul tartysta, túrik jurtynyń mádenı turǵydan bir-birinen alshaqtaý prosesin jedeldetý úshin otarlaýshy Reseı jádıdti qoldady deýge tolyq negiz bar. Túptiń túbinde eski jazý da, jańa jazý da, oqý da joıylyp, orys úlgisi tutastaı engizildi.

Bul aıtylǵan jaılar qazaq ádebıeti tarıhyndaǵy kitabı aqyn-shaıyr shyǵarmashylyǵynyń tarıhı túbi, tamyry tereń ekenin ańdatady. Jáne dástúrli damý jolymen ósken, damyǵan ádebı dástúr, ádebı qubylys ekenin kórsetedi.

Ortaǵasyrlardaǵy Qul Qoja Ahmet Iassaýı, Júsip Balasaǵun, Ahmet Iúginekıdiń ádebı stıli men kórkemdik dástúri kitabı aqyn-shaıyrlar Júsipbek qoja, Shádi tóre, Mańǵystaý Tynyshtyquly ádebı tili, jazý stıliniń óleń joldaryna tán ortaq stıldik erekshelikter, sóz qoldanystar dástúr jalǵastyǵy men sabaqtastyǵyn ańǵartady.

Ádebıetter:

1. Egeýbaev A. Kisilik kitaby. –Almaty, 1998

2. Qoja Ahmet Iasaýı. Dıýanı Hıkmet (Aqyl kitaby). -Almaty, 1993

3. Balasaǵun J. Qudatǵý bilik. Almaty: «Jazýshy», 1986

4. Shaıhýlıslamuly Júsipbek. Qıssa-ı hazret Iýsýf aleıhıs-salam ılán Zýleıhanyń máselesi. Qazan, 1918

5. Babalar sózi. Júz tomdyq. Dinı dastandar. 13-tom, Astana «Folıant», 2004

Saparbek Ergóbek, ǵylymı qyzmetker, f.ǵ.k., dosent