جاقىندا قازاق بيلىگى قورعانىس سالاسىنىڭ باسشىلارىن جيناپ، شۇعىل جينالىس اشتى. بۇل ىرگەسىندەگى ەلگە باسىپ كىرگەن رەسەيدەن قورعانۋدىڭ امالى ما، الدە، رەسەيمەن بىرلەسىپ، ۋكرايناعا وق اتۋدىڭ دايىندىعى ما؟ ءبىزدىڭ ەلدىڭ رەسەيمەن وداقتاستىعى بولاشاقتا تۇركى ەلدەرىنە دە مىلتىق كەزەۋگە اكەلمەي مە؟
«قامشى» ساۋالى
ءامىرجان قوسانوۆ، تاۋەلسىز سايساتكەر: ءوز باسىم وسىنداي شۇعىل جيىندى ەكى نارسەمەن بايلانىستىترامىن. بىرىنشىدەن، سوڭعى كەزدە قورعانىس مينيسترلىگىندەگى جەمقورلىق تۋرالى اڭگىمە كوپ، ونىڭ ءوزى قازىرگى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جەتەكشىسىنىڭ قازىرگى مينيستر، بۇرىن ءدال سول پرەزيدەنت اكىمشىلىگىن باسقارعان جاقسىبەكوۆكە قارسى ۇيىمداستىرعان ناۋقاننىڭ كورىنىسى ىسپەتتەس. بالكىم، ەندى ول ادامعا سوڭعى «جۇڭگو ەسكەرتۋىن» ەلباسىنىڭ ءوزى ايتۋ كەرەك بولعان شىعار. ويتكەنى، جينالىستا پرەزيدەنت ءدال وسى فاكتىلەر تۋرالى اشىق ءارى قاتتى-قاتتى ايتتى. ەكىنشىدەن، بۇل جيىن پرەزيدەنتتىڭ ماسكەۋگە ساپارىنان كەيىن جانە رەسەيدىڭ كورشى ۋكراينانى ءىس جۇزىندە بولشەكتەي باستاۋىنان سوڭ وتكىزىلىپ وتىر. بالكىم، بۇل جيىن ارقىلى اقوردا كرەملگە كورسەتكەن ءبىر سەسى بولار. ءبىراق ول ناتيجەلى بولادى دەپ ويلامايمىن. ءبىر عانا سەبەپ: قازاقستاننىڭ اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسى تولىقتاي رەسەيلىك كۇشتەرمەن بىتە قايناسقان، ول تۋرالى ءتيىستى كەلىسىم-شارت بار. وسىنداي جاعدايدا، اسكەري كۇشتەردىڭ ءدال وسى اۋە كۇشتەرى باسىمدىق العان كەزدە، دەربەس قورعانىس جايىندا ايتۋدىڭ ءوزى قيىن! ال، ۋكرايناعا قارسى ورتاق قيمىلعا كەلەتىن بولساق، ونىڭ بولاشاعى جوق. ويتكەنى ۋكراينا رەسەيگە شابۋىل جاساپ جاتقان جوق. ال، وداقتاس رەتىندە ءبىز تەك سول جاعدايدا عانا رەسەيگە قول ۇشىن بەرۋگە مىندەتتىمىز.
سەرىك مۇراتحان ۇلى، قازاق بلوگەرى: ─ قورعانىس سالاسىنىڭ باسشىلارىن جيناپ الىپ،شۇعىل جينالىس اشۋدان ەكى ءتۇرلى وي تۇيۋگە بولادى. ءبىرىنشى: ۋكراينا جاعدايىنان كەيىن ەلباسى شىنىمەن دە ەل قاۋىپسىزدىگىن ويلاپ،"ءبىزدىڭ قورعانىس سالاسى نە بولىپ جاتىر؟"-دەپ قورعانىس مينستىرلىگىنە جاڭا تاپسىرمالار بەرگەن بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى قانداي جاعداي بولماسىن بيلىك تاياقتىڭ ەكى باسىن دا ويلاۋ كەرەك بولادى. سوۆەت كەزىندە وداق بويىنشا قۋاتتىلىعى جاعىنان ەكىنشى ورىندا تۇرعان ۋكراين ەلى سوڭعى جىلداردا ەكونوميكاسىمەن قاتار، قورعانىس سالاسىن دا كۇيرەتىپ العان بولاتىن. ۋكراين ەلى قورعانىس سالاسىن ۇزدىكسىز دامىتىپ، جاڭا تەحنيكالارمەن تولىقتىرۋدىڭ ورنىنا سوۆەتتەن ەنشىگە قالعان ءىرى اسكەري تەحنيكالارى مەن قارۋ-جاراقتاردى شەتەل اسىرعان بولاتىن. قازاقستاندا بۇل جاعىنان ۋكراينامەن ۇقساس جاعدايدا دەۋگە بولادى! سوندىقتان، ەلباسى ۋكراين جاعدايىنان ساباق الىپ، قورعانىس سالاسىن سىلكىپ الۋى مۇمكىن. ەكىنشى: ەل ىشىندەگى كەدەندىك وداققا نارازىلىق، ەۋرازيالىق وداققا بولعان نارازىلىق،الەۋمەتتىك نارازىلىقتار كۇشەيىپ كەلەدى. وسى جاعدايدى كوزدە ۇستاي وتىرىپ، ەلباسى قورعانىس سالاسىن جيناي وتىرىپ "جاعدايدىڭ وڭاي ەمەس ەكەنىن،ەلدە بەرەكە-بىرلىك،تىنىشتىق بولماسا ۋكرايناداعى جاعداي بىزدە دە قايتالانۋى مۇمكىن! ءبىز ەل ءىشىن ءبۇلدىرىپ،سىرتتان جاۋ شاقىرماۋمىز كەرەك!" دەگەن ويدى ەلگە مەڭزەپ وتىر! تاعى ءبىر ماسەلە، ءبىز رەسەيدىڭ وداقتاسى بولساق تا، بولاشاقتا وداقتاس رەتىندە تۇركى ەلدەرىنە وق اتپايمىز.ءبىز ەشقاشان رەسەيمەن اسكەري وداقتا بولىپ،اسكەري اگرەسسيالىق قيمىلدارعا قاتىسپايمىز دەپ ويلايمىن. ۋكراينا جاعدايىنان كەيىن ەلباسى كەدەندىك وداقتى تەك "ەكونوميكالىق وداق "رەتىندە ساقتاۋدى قايتا-قايتا ەسكە سالىپ وتىر. سوندىقتان وعان جول بەرىلمەيتىن شىعار. الدا اقش، ەۋروپانىڭ رەسەيگە جاساعان قيمىلدارىنا ساي ءبىزدىڭ ساياساتتا وزگەرۋى مۇمكىن!
جۇماش كەنەباي، اقىن: ─ مەنىڭشە، قورعانۋ ەمەس، ۋكرايناعا جابىلۋ جولىن ويلاستىرعان شىعار. ول كىمنەن قورعانادى، ءوزى قايتا ورىستىڭ قولتىعىنا كىرىپ بارا جاتىر ەمەس پە؟ سوندىقتان، قورعانۋ تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق دەر ەدىم.
ۋايس ەرسايىن ۇلى: - قازاقستان ۇجىمدىق قورعانىس شارتى ۇيىمىنا مۇشە ەكەندىگى بەلگىلى. قازىرگى شىعىس ەۋروپاداعى سوعىس الدىنداعى جاعدايعا بايلانىستى قازاقستان باسشىسى ءوز اسكەري-ساياسي وداقتاسى رەسەي بولعاندىقتان، ەگەر سوعىس باستالىپ كەتەر بولسا، رەسەي جاعىندا سوعىساتىنى انىق. سول سەبەپتى كەشە ماسكەۋگە بارىپ، وداقتاسىمەن اقىلداسىپ قايتقان ەل باسشىسى بىردەن قورعانىس سالاسى وكىلدەرىن جيناپ، كەڭەس وتكىزىپ، وڭتۇستىك پەن باتىس وكرۋگتارىن قوسىمشا اسكەري كۇشپەن نىعايتۋدى تاپسىرعان. مۇنى ەگەر دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ كەتەر بولسا، ناتو مەن اقش اسكەري كۇشتەرى وزبەكستان ارقىلى كىرەدى دەپ ەسەپتەپ، شەكارا جاققا كۇشتى شوعىرلاندىرىپ جاتقان بولۋى كەرەك. اسكەري تىلدە "ۆەروياتنىي پروتيۆنيك» (اسكەري قارسىلاس) دەپ ايتىلادى عوي. قازاقستان بيلىگى رەسەيدى "ۆەروياتنىي پروتيۆنيك" دەپ ەسەپتەپ وتىرعان جوق. قايتا تاۋەلسىزدىكتىڭ كەپىلى دەپ ەسەپتەپ وتىر. سول سەبەپتى ، ءقازىر نەگىزگى كۇش وڭتۇستىك پەن باتىسقا شوعىرلانۋدا. بۇل ارى-بەرىدەن سوڭ، ءپۋتيننىڭ تاپسىرماسى. ءقازىر پۋتين تورداعى ارىستان سياقتى جانتالاسىپ جاتىر. ول قۇردىمعا كەتسە، ءوزى عانا كەتپەي وداقتاستارىن دا الا كەتۋدى كوزدەپ وتىر. ءبىزدىڭ باسشىنىڭ بۇعان كەلىسپەسكە امالى جوق. كەزىندە ىشكى تولقۋدان قاۋىپتەنىپ، حالىق كوتەرىلىسى جاعدايىندا ارقا سۇيەيمىن دەپ ەسەپتەپ، وسى ۇقشۇ ۇيىمىن قۇرۋعا اتسالىسقان. ەندى، وسى قادامدارى ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاتەر بولۋى دا مۋمكىن. ءبىراق، بارلىعى ءپۋتيننىڭ ەندىگى ارەكەتىنە بايلانىستى.
