ۇلتتىق بولمىس ونە بويىنان كورىنىپ تۇراتىن  تۇلعالار بارى قۋانتادى.      حاسان ورالتاي  ەسىمى اتالعاندا «تاۋەلسىزدىك» ۇعىمىن ايتپاۋ مۇمكىن ەمەس. شىندىعىندا حاسان ورالتاي ەسىمىن تاۋەلسىزدىك تولىعىمەن تولىقتىرادى. ول قازاققا قاتىستى كەز كەلگەن ماسەلەگە ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان قارايتىن جانە ونى جۇزەگە اسىرۋعا تىرىساتىن. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە دەيىن ءارى ءوزى جازعان، ءارى ءوزى ۇيىمداستىرعان ەڭبەكتەردىڭ بارلىعىنىڭ كوزدەگەن ماقساتى قازاققا پايدالى، قازاققا قاتىستى، قازاقتىڭ وتكەنى مەن كەلەشەگى ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەرگە ارنالدى. تاۋەلسىزدىك، ەركىندىك ماسەلەسى ەش ۋاقىتتا جادىنان ءبىر ءسات تە تىس قالماعان، ماڭگى ۇستانىمى بولدى.

حاسان ورالتاي – «ازاتتىق» راديوسى قازاق بولىمشەسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى، بەلگىلى جازۋشى، جۋرناليست، تاريحشى، اۋدارماشى، رەداكتور، شەتتەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ كورنەكتى وكىلى، بۇگىنگى تۇرىك الەمىنە تانىمال قوعام قايراتكەرى، ون بەس كىتاپتىڭ، جۇزدەگەن ماقالالاردىڭ اۆتورى.  حاسان ورالتاي قازاق ءتىلىنىڭ قۇدىرەتىن تەرەڭ ۇعاتىن، قاسيەتىن بىلەتىن، قانشا قيىنشىلىق كورسە دە مۇقالمايتىن، قازاعىنىڭ جارقىن بولاشاعىنىڭ تولىق دەربەستىگى مەن شىنايى تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى ايانباي كۇرەسكەن ۇلى تۇلعا.

1933 جىلى  جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسى، تارباعاتاي ايماعى، مايلىجايىردا دۇنيەگە كەلگەن. بالالىق بال داۋرەنi سوناۋ التاي تاۋىنىڭ بوكتەرiندە قالىپ، ءوزi وزبىر، وكتەم ساياساتتىڭ شەڭگەلiنەن قۇتىلۋ ءۇشiن ۇدەرە، اۋا كوشكەن ەلiمەن گيمالايدىڭ كۇن سۇيگەن جوتالارىن قيالاپ، پامير تاۋلارىن باسىپ، تاكلاماكان ءشولiن اسا قيىندىقپەن كەزiپ، ءۇندiستان، پاكiستاندى پانالاي ءجۇرiپ، ءتۇرiك ەلiنە كەلiپ جەتكەن  قازاقتىڭ بiرi.

حاسان ورالتاي سانالى تۇردە ءجالپىتۇرiكتiك يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋدى ماقسات ەتتi.  «بيiك تۇركەلi» قوعامىن ۇيىمداستىرىپ، مۇستافا شوقاي مەن ءاليحان بوكەيحان ۇلىنىڭ جولىن ۇستاندى. بۇكiل قازاقستاندا يدەياسىن جاڭعىرتۋ بىلاي تۇرسىن، اتىن ايتۋعا قايمىعاتىن بiرتۇتاس «الاش» يدەياسىن باستى تۋ ەتiپ الدى. بۇل يدەيا، بۇل ماقسات حاسان ورالتايعا جايدان-جاي كەلە سالعان جوق. اكەنىڭ بەرگەن ۇلتتىق رۋحتى تاربيەسى، باسقا ەلگە كەلىپ، ءوز تەگىمىزدى ۇمىتپايىق، تەك قۇلقىننىڭ قامىن ويلاپ جۇرە بەرەمىز بە دەپ، سول  تۇركياعا كەلگەن 1954 جىلدان باستاپ-اق جان-جاقتى  بايلانىستار ورناتىپ،  وزدەرىنىڭ قازاق ەكەندىكتەرىن ۇمىتپاۋعا تىرىسىپ باقتى. سونىڭ ناتيجەسىندە از ۋاقىت ىشىندە، اراعا ءۇش جىل سالىپ، 1957 جىلدىڭ 9-قىركۇيەگىندە   يزميردە شىعاتىن «Ege Ekspress» گازەتىندە يزميرلىك جۋرناليست وزدەمىر اتالان ەكەۋى «گيمالاي داستانى» اتتى 40 كۇنگە سوزىلعان تىزبەكتى ماقالالارى شىعادى.  بۇل ماقالا – حاسان ورالتايدىڭ العاشقى ماقالاسى بولاتىن. اتالعان ماقالانىڭ ءبىر بولىگى قازاقستاندا بەلگىلى تۇركولوگ فادلي ءاليدىڭ اۋدارۋىمەن 1994 جىلى «پاراسات» جۋرنالىندا شىقتى. بۇل ماقالادا كوممۋنيستەرگە قۇل بولعانشا، سوعىسىپ ءجۇرىپ، قاسقايىپ ولەيىك. بودان بولعانشا، ۇرپاعىمىزدى ەركىن، ازات ەتەيىك دەگەن ماسەلەلەرگە كەڭىنەن توقتالعان. سونىمەن بىرگە بوسقان ەلدىڭ كورگەن ءتۇرلى اۋىرتپالىقتارىن تۇسىندىرە جازادى.

«ۇلى تۇرىكشىل اقىن – ماعجان جۇماباي» اتتى شىنايى تولعانىس پەن نامىس وتىنان تۋىنداعان كىتابى 1965 جىلى يزمير قالاسىندا جارىق كورگەن. مۇندا ماعجان ولەڭدەرىنە تالداۋ جاساعان، باسپادان كەتكەن قاتەلەرگە،                            كەمشىلىكتەرگە نازار اۋدارىپ، ناقتى فاكتىلەرمەن دالەلدەگەن. اقىننىڭ شىعارمالارىن سارالاي كەلە، ءوزىنىڭ ماعجانتانۋشى، قازاق ادەبيەتىن زەرتتەۋشى ەكەندىگىن كورسەتكەن.

«ابىلاي» داستانى – تۇركىستان ايماعى باسىلىمدارى اراسىندا 1944 جىل بەرليندە شىققان كىتاپ. «قوبىزشى قورقىت» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن جاريالانعان بۇل داستاننىڭ اۆتورى – ءماجيت ايتباي. تانىمى دا، تاعىلىمى دا مول تەرەڭ تاريحىمىزدى تولعايتىن وسى شىعارمانىڭ كىتاپحانادا ساقتالىپ قالعان جالعىز نۇسقاسىن تاۋىپ، كىرىسپە ءسوزىن جازىپ، 1971 جىلى ميۋنحەن قالاسىندا حاسان ورالتاي قايتا باستىرعان.

«الاش – تۇركىستان تۇرىكتەرىنىڭ ۇلت-ازاتتىق ۇرانى» اتتى ەڭبەگى 1973 جىلى ىستامبۋلدا جارىق كورگەن. ونىڭ ءتۇپ نەگىزى 1961 جىلى «قازاق تۇرىكتەرى» دەگەن اتپەن جاريالانعان.

«بوستاندىق ءۇشىن كۇرەستەگى شىعىس تۇركىستان قازاق تۇركىلەرى» اتتى ەڭبەگى 1961 جىلى يزميردە، 1976 جىلى ىستامبۋلدا باسپا بەتىن كورگەن.

ق. ءجۇمادىلدىڭ «سوڭعى كوش» اتتى كىتابىن تۇرىك تىلىنە اۋدارىپ، كوپتەگەن تولىقتىرۋلار مەن تۇسىنىكتەمەلەرىمەن 1980 جىلى ىستامبۋلدا جاريالاعان.  

قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىنىڭ نەگىزىندە اۋدارىلىپ جازىلعان «قازاقشا-تۇرىكشە سوزدىگى» لاتىن الىپبيىمەن 1984 جىلى ىستامبۋل قالاسىندا باسپاعا دايىنداپ، جارىققا شىعارعان.   

«1986 ج. 17-18 جەلتوقسانداعى قازاقستان وقيعالارى» اتتى ەڭبەگى 1988 جىلى ىستامبۋلدا جارىق كورگەن. اۆتور جەلتوقسانعا قاتىستى مالىمەتتەردى ءبىر ارناعا  توپتاستىرىپ بەرۋدى كوزدەگەن. حاسان ورالتاي قازاق حالقىنىڭ ورىس وتارشىلدىعىنا قارسى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ازاتتىق-تاۋەلسىزدىك جولىنداعى عاسىرلاردان بەرگى كۇرەسىنىڭ تاريحي كورىنىستەرىنە توقتالادى.  بۇل ورايدا كوپتەگەن قۇندى مالىمەتتەر كەلتىرەدى. ءسويتىپ، جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ شىعۋ سەبەپتەرىن ارىدەن تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. بۇل باعىتتا ىستامبۋلدا شىعاتىن «تۇركى الەمى بويىنشا  زەرتتەۋلەر» جۋرنالىنىڭ 1987 جىلعى ساۋىردەگى 47-سانىندا ح.ورالتايدىڭ «قازاقستان قازاقتاردىكى» اتتى كولەمدى ماقالاسى جارىق كورگەن.  سونىمەن بىرگە امەريكا، فرانسيا، جاپونيا، گەرمانيا، انگليا ت.ب. دا بۇكىل الەم ەلدەرىندەگى ساياساتكەرلەر مەن دەموكراتياشىلداردىڭ قازاقستاندا بولعان جاعدايعا بايلانىستى وي-پىكىر، كوزقاراستارىن جيناقتاپ 4 تومدىق كىتاپ ەتىپ جيناستىرىپ، ونى كوبەيتىپ، بۇكىل دۇنيەجۇزىندەگى عىلىمي ورتالىقتارعا، باسپا ءسوز ورتالىقتارىنا  باسشىلىق ەتە وتىرىپ تاراتقان. كەزىندە م.شاحانوۆقا وسى جيناقتالعان 4 تومدىق كىتاپتىڭ ءبىر نۇسقاسىن بەرگەن. جانە بۇكىل دۇنيەگە قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن «ازاتتىق» راديوسىنان العاش بولىپ ءوز داۋىسىمەن جاريالاعان دا حاسان ورالتاي ەدى. وسىنداي ەڭبەكتەرىن كوزى تىرىسىندە قازاق ەلى  باعالاپ، قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ ەڭ مارتەبەلى جالپىۇلتتىق «التىن سامۇرىق» سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتانىپ ەدى.

وتانشىلدىق، تۇرىكشىلدىك، الاششىلدىق يدەيالارىنا ءتۇرلى قارسىلىق، قيىنشىلىقتارعا قاراماستان حاسان ورالتاي ءوزىنىڭ ۇلتىنا دەگەن قىزمەتىن ءبىر ءسات تە توقتاتقان ەمەس. شەت ەلدەردە «قازاق تۇرىكتەرى» دەگەن تاقىرىپتا  ءتۇرلى ماقالالار، كىتاپتار شىعارىپ، العاش قالام تەربەگەن ازامات. 1973 جىلعا دەيىن  باتىستا «الاش» تۋرالى مالىمەت جوقتىڭ قاسى بولاتىن. بۇل تاقىرىپتا احمەت زاكي ءۋاليدي توعاننىڭ كىتاپتارى مەن مۇستافا شوقايدىڭ كەيبىر ماقالالارىندا قىسقاشا ءسوز بولدى. ال، قازاقستاننان مالىمەت الۋ مۇمكىن ەمەس جاعدايدا ەرلىك كورسەتىپ، «الاش»، «الاشوردا» تۋرالى ءسوز ايتۋ، كىتاپ شىعارۋ قىرۋار ەڭبەكتى تالاپ ەتتى. سوعان قاراماستان حاسان ورالتاي  1973 جىلى ىستامبۇل قالاسىندا «الاش – تۇركىستان تۇرىكتەرىنىڭ ۇلت-ازاتتىق ۇرانى» اتتى كىتابىن شىعاردى.  اتالعان كىتاپتا «الاش» دەگەن اتاۋدىڭ تاريحى مەن ماعىناسىن، الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتى تۋرالى مالىمەت بەردى.

بار عۇمىرىن قازاقتىڭ ازاتتىعىنا ارناعان، ءومىرى «ەلىم-ايلاپ وتكەن»   حاسان ورالتاي اعامىزدىڭ ومىردەن قايتقانىنا دا 6 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. 2016 جىل ءساۋىر ايىنىڭ 14-جۇلدىزىندا قىزىلوردا وبلىسى، جاڭاقورعان اۋدانىندا مارقۇمعا ارناپ اس بەرىلىپ، كونفەرەنسيا ۇيىمداستىرىلادى جانە ارناۋلى ءبىر كوشەگە ەسىمى بەرىلەدى.

ءابىلباشار  ءىلياس ۇلى