«نەكە –ەرلى-بايلى ادامنىڭ تۇرمىسىن بىر-بىرىنە بايلايتىن ءجىپ. ءبىرىن ءبىرى كورمەگەن، ءبىرىن ءبىرى سۇيمەگەن ەكى ادامدى نەكە سۇيدىرەدى. نەكە – ماحاببات ءجىبى، ەرلى-بايلى ادام قانشاما ءبىرىن-بىرى كورمەستىك بولىپ ارازداسسا دا، نەكە تۇرعان جەردە ماحاببات ۇزىلمەيدى. ال، ەرلى-بايلى ادامنىڭ جيىركەنىشتى تۇرمىسىنا دانەكەر بولىپ تۇرعان ءجىپتى ۇزەتىن ءبىر نارسە بار، ول – تالاق!...» (ب.مايلين. تالاق، 47-ب)

تالاق – نەكە ءجىبىنىڭ ءۇزىلۋى. شاڭىراقتىڭ نەگىزگى ىرگەتاسىنىڭ توتەننەن شايقالۋى، وتباسىلىق ءومىردىڭ ويرانى شىعۋى، جۇبايلىق ءومىردىڭ ىستىق-سۋىعىنا بىرگە ءتوزىپ، جاراسىمدى تىرشىلىك كەشكەن ەكى جاستىڭ كەنەتتەن ەكى جاققا ايىرىلىپ بىر-بىرىنە ادال بولماي قالۋى. «تاياق ەتتەن، ءسوز سۇيەكتەن وتەدى» دەمەكشى سۇيەكتەن وتەتىن سۋىق ءسوز ول –تالاق. اللا ادال ەتكەن امالداردىڭ ىشىندەگى ەڭ سۇيكىمسىزى – تالاق. 

تالاقتىڭ تالاپتارى مەن شاريعات قويعان شارتتارى تۇسىنە بىلگەن ادامعا وتە كوپ. تالاق بەرمەستەن بۇرىن نەكەلەسكەن ادام اسىرەسە ءدىن ۇستانىپ جۇرگەندەرى مىنالاردى بىلگەنى ءجون: تالاققا بايلانىستى قۇراننىڭ اياتتارىن، پايعامبار حاديستەرىن، تالاقتىڭ تۇسىنىگىن، تىلدىك ماعىناسىن، شاريعي ماعىناسىن، ۇكىمدەرىن، حيكمەتتەرىن، تۇرلەرىن، سانىن، جاعدايلارىن، شارتتارىن، ادەپتەرىن، جۇزەگە اسۋ جولدارىن ت.س.س تالاققا بايلانىستى مالىمەتى بولسا ونىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى دۇنيە ەكەنىن سەزىنەر ەدى. تالاق ماسەلەسى تەك قانا ەر مەن ايەلدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قانا ەمەس، ول ەكى اۋلەت، ەكى ەل، ءتىپتى ەكى مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناس بولىپ تابىلادى. ياعني جاۋاپكەرشىلىگى مول، تالابى تاۋداي ءتارتىبى تەمىردەي قاتاڭ ماسەلە.

وكىنىشكە وراي كۇنىمىزدە وسى تالاق تاقىرىبىنا وتە جەڭىل قارايتىن جاستار اسىرەسە ءدىن جولىمەن جۇرەمىز دەگەن ءداستۇرلى ەمەس ءدىني باعىتتاعى جاستار كوبەيىپ كەتكەن سىڭايلى. احاج بولىمشەسىنە بارماي، ءتىپتى اتا-اناسىنىڭ دا حابارىنسىز نەكە قيىلىپ، تالاق ايتىلىپ جاتقاندارى تاعى بار. ارينە ولار نەكە ماسەلەسىندە اتا-انانىڭ رازىلىعىن قاجەتسىنبەيدى جانە كوپشىلىككە جاريالامايدى دا ءتىپتى شىعىن دا شىعارمايدى. وسىلايشا وڭاي جولمەن قيىلعان قىمباتتى نەكە ارزانعا ءتۇسىپ ونى قالاعان ۋاقىتىندا تالاق ايتىپ اجىراسىپ باسقا ءبىر مۇددەلەس ءدىن باۋىرىنا ءوزىمىزدىڭ قاركوز قانداس قارىنداسىمىزدى تەگىن سىيعا تارتىپ جاتقاندارىن دا ەستىپ قالىپ ءجۇرمىز ارەگىدىكتە. تالاقتىڭ شارتتارىن دا بىلمەستەن ءتىپتى ۇيالى بايلانىستان «تالاق» دەگەن حابارلاما جىبەرە سالعاندارىن دا كەزدەستىردىك. تاۋداي تالابى بار تالاقتى وسىنشاما جەڭىل ەتۋگە نە تۇرتكى بولدى ەكەن. وعان سەنىمگە سەلقوس قاراۋلارى مەن ءداستۇرلى ەمەس ءدىني باعىتتارى جانە حالقىمىزدىڭ سان عاسىردان بەرى قالىپتاسقان سانالى ادەت-عۇرىپتارىن بىلمەۋى سەبەپ بولعانى ءسوزسىز.

تالاق بەرۋدەن بۇرىن جاسالىناتىن قانشاما الدىن الاتىن امالدار بار. مىسالى الدىمەن اجىراسۋدىڭ الدىن الۋ. «ەگەر، ەكەۋىنىڭ اراسىنىڭ اجىراۋىنان قورىقساڭدار، ەردىڭ تۋىسىنان ءبىر تورەشى، ايەلدىڭ تۋىسىنان ءبىر تورەشى جىبەرىڭدەر. ەگەر ەكەۋى راسىمەن تاتۋلىقتى قالايتىن بولسا، اللا ول ەكەۋىنىڭ اراسىن جاراستىرادى. اقيقاتىندا، اللا ءبىلۋشى ءھام حاباردار». (نيسا،35-ايات)  قازاقتىڭ عۇرپى بويىنشا ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىندا جانجال شىعىپ ىدىس اياق سىلدىرلاي باستاسا، ەكى جاقتان ءسوزى وتەتىن، سىيلى ادامدارى جينالىپ، ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اراسىنداعى ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسادى. ەكى تاراپ ورتاق مامىلەگە كەلە الماعان جاعدايدا، جانە ەڭ سوڭعى ۋاقىتتا عانا شاراسىزدىقتان تالاق بەرۋگە رۇقسات ەتىلەدى. ەكى دۇنيە ساردارى، سۇيىكتى پايعامبار مۇحاممەد (س.ع.س.) ايەل ادامنىڭ نازىك جاراتىلعاندىعىن، قيسىق جاراتىلعاندىعىن تالاي ەسكەرتكەن. ونىڭ بويىنداعى كەيبىر كەمشىلىكتەرگە كوڭىلىڭ تولماسا، ونىڭ جاقسى جاقتارىن ەسكە الۋ كەرەكتىگىن بىزگە وسيەت ەتكەن. يمام بۇحاري مەن مۋسليم جەتكىزگەن حاديستە ارداقتى ەلشى (س.ع.س.): «ايەلدەرگە جاقسى قاراڭدار. ويتكەنى ايەل زاتى قابىرعاندان جاراتىلعان. ال قابىرعانىڭ ەڭ قيسىق جەرى – جوعارعى جاعى. ەگەر ونى تۇزەيمىن دەسەڭ، سىندىرىپ الاسىڭ. ال تيىسپەي قويساڭ، سول قيسىق قالپىندا قالادى. سوندىقتان ايەلدەرگە جاقسى قاراڭدار»، – دەگەن. كەز كەلگەن ەركەك ايەل ادامدى قۇرمەتتەپ، ونىڭ كەمشىلىكتەرىنە شىداۋ كەرەك. بۇل اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س.) وسيەتى! شاريعات شارتتارىمەن سۋسىندانعان دانا حالقىمىزدان مىناداي ماقالدار قالعان. «ەرى ايەلىن سىيلاسا – ەردىڭ باقىت تاپقانى، ەرىن ەلى سىيلاسا – ايەل باقىت تاپقانى»، «ءوز جارىڭدى جاتتاي كۇت – جات كورسىن دە ءتۇڭىلسىن، ءبىر-بىرىڭدى ءقادىر تۇت – جۇرت ۇلگى السىن، ءۇڭىلسىن» دەگەن ماقالدار مەن ناقىل سوزدەر قانشاما. بۇنىڭ بارلىعى پايعامبار (س.ع.س.) وسيەتىمەن استارلاسىپ جاتىر.

ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك ەلىمىزدە ارنايى احاج بولىمىنە تىركەلگەندەردىڭ رەسمي تۇردە اجىراساتىندارى ءجۇز وتباسىنىڭ  وتىزى ەكەن. اكەگە ايەل، شەشەگە كۇيەۋ تابىلار اۋ. ال بالاعا ءوز اكەسىندەي اكە قايدان بولسىن. تالاق ماسەلەسىنە تاۋداي تالاپ پەن تەمىردەي ءتارتىپ ولشەمدەرىمەن قاراعانىمىز دۇرىس بولار قانداستار.

ايبەك اتاشيەۆ

تەولوگ-دىنتانۋشى