ەۋروپا پارلامەنتىنىڭ سوڭعى جىلدارى جاساعان باياندامالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر سىني ءارى قاتالى – ءسىرا، تۇركياعا، تۇركيانىڭ باسپاسوزگە كورسەتكەن قىسىمدارىنا قاتىستى بولسا كەرەك. بىرنەشە تاۋەلسىز باسىلىمنىڭ بيلىكتىڭ قولىنا ءوتۋىن «زاڭعا قايشى» دەپ سالماقتاعان باياندامادا، تۇركيا دەموكراتياسىنىڭ شاتقاياقتاعانى تۋرالى باسا ايتىلعان.

اقش: مەدياعا قىسىم كۇشەيۋدە

امەريكا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ادام قۇقىقتارى بايانداماسىندا وتكەن ءبىر جىل ىشىندە تۇركيادا ورىن العان باسپاسوزگە، ادام قۇقىقتارىنا جانە سوت شەشىمدەرىنە قاتىستى قاقتىعىستاردى اتاپ وتكەن. وسىدان بىرنەشە كۇن بۇرىن جاريالانعان باياندامانىڭ 74 بەتتەن تۇراتىن تۇركيا مەملەكەتىنە ارنالعان بولىمىندە 2015 جىلى ادام قۇقىقتارى اياق استى ەتىلگەن ەڭ ۇلكەن ءۇش ماسەلە رەتىندە ءسوز بوستاندىعىنا قاتىستى كەدەرگىلەرگە، دەربەس قۇقىلىق جانە سوتتىڭ ادىلەتسىز شەشىمىنە، «كۇرد جۇمىسشىلار پارتياسىمەن» كۇرەستە ازاماتتاردى قورعاۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە نازار اۋدارىلعان.

اتالعان باياندامادا وڭتۇستىك شىعىستا قايتادان تۇتانعان قاقتىعىستاردا ۇكىمەتتىڭ ازاماتتاردى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قورعاماعاندىعى جانە بۇنىڭ سوڭىنىڭ كۇرد جۇمىسشىلار پارتياسى بەلسەندىلەرىنىڭ دە، قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنىڭ دە ازاماتتاردى جاراقاتتاپ، ءتىپتى جازىم قىلۋعا دەيىن ۇلاسقاندىعى تۋرالى دا ايتىلعان.

تۇركيا زاڭدارىنداعى كوپتەگەن باپتارىنىڭ ۇكىمەتكە باسپا ءسوز، ينتەرنەت جانە باسقا دا اقپارات قۇرالدارىنداعى ءسوز بوستاندىعىن شەكتەۋ ءۇشىن مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعاندىعىن تىلگە تيەك ەتكەن باياندامادا، ۇكىمەتتىڭ باسپاسوزگە قىسىم كورسەتىپ وتىرعاندىعى ايتىلعان.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، باياندامانىڭ تۇركياعا ارنالعان بولىمىندە، وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ شامامەن 30 شاقتى ءجۋرناليستى قاماۋعا العاندىعى ايتىلعان. «امەريكا داۋىسى» عالامتور سايتىنىڭ جاساعان حابارىنا قاراعاندا، «قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى ارقىلى مەديا كومپانيالارىنا قىسىم كورسەتىلىپ، ءقاۋىپتى مازمۇنعا يە دەگەن جەلەۋمەن ماقالالارىنان كىنارات ىزدەۋلەرى، تەررورلىق ۇيىمدارمەن بايلانىستارى بار دەپ، سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى مەن باسقا دا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە ءتىل تيگىزدى دەگەن ايىپپەن جۋرناليستەر مەن رەداكتورلارعا قىلمىستىق ىستەر اشىلىپ، كەيبىر اقپارات حولدينگتەرگە قارسى شارالار قابىلداۋى، اقپارات قۇرالدارىنا جازا قولدانۋلارى جانە ينتەرنەتكە شەكتەۋ قويۋى» سياقتى دالەلدەرمەن كەلتىرىلگەن.

باسپا ءسوز جانە اقپارات قۇرالدارىن مەملەكەت مەنشىگىنە اينالدىرعانى قايتا-قايتا ايتىلعان باياندامادا، وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا وتكەن سايلاۋدان بۇرىن «كوزا يپەك» مەديا حولدينگىنە كورسەتىلگەن ادىلەتسىزدىك، سول ۋاقىتتا بيلىكتىڭ قىرىنا ىلىككەن الگىندەي اقپارات قۇرالدارىنىڭ جۋرناليستەرىنە پوليسيا وكىلدەرىنىڭ قالاي كۇش كورسەتكەندىگى ايتىلعان.

مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ تەرروريزممەن كۇرەس زاڭدارىن، وپپوزيسيالىق ساياسي پارتيا مۇشەلەرىن جانە كۇرد جۇمىسشىلار پارتياسىمەن بايلانىسى بار دەپ كىنا ارتىلعانداردى قاماۋعا الىپ، ولاردى ۇزاق ۋاقىت بويىنشا تۇتقىنداپ، ۇزاق مەرزىمدى سوت ىستەرىن جۇرگىزگەنى تۋرالى دا باياندالعان.

«ر.ەردوگان ءىستى بولعاندا ونىڭ دا جانىندا ەدىك»

بايانداماعا قاتىستى جۋرناليستەرمەن بريفينگ وتكىزگەن امەريكا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى توم ماليننوۆسكيي «(تۇركيادا-رەد.) جۋرناليستەر مەن اكادەميكتەردىڭ قىلمىستى دەپ تانىلۋلارىنا قاتىستى الاڭداۋلىمىز. ءسوز بوستاندىعى سالاسىنىڭ كەرىسىنشە باعىتتا قالۋى بىزگە ۇنامايدى. وسى سەكىلدى ماسەلەلەردى بۇرىن دا، ءتىپتى ر.ەردوگان وپپوزيسيادا بولعان كەزىندە دە ۇنەمى نازاردان تىس قالدىرمايتىن ەدىك. بۇدان بۇرىنعى كەزدەردە تۇركيا ۇكىمەتى ت.ەدوگاندى جازالاعاندا دا، ءتىپتى اقش ەلشىلىگى سوت ءىسىن قاداعالاۋ ماقساتىندا سوت وتىرىستارىنا دا قاتىسقان بولاتىن» دەگەن. 

ەپ: تۇركيا دەموكراتيانى قايتادان قولعا الۋى ءتيىس

ەۋروپا پارلامەنتى (ەپ) وتكەندە عانا ستراسبۋرگتاعى باس كەڭسەسىندە وتكەن داۋىس بەرۋ كەزىندە تۇركيا دامۋ بايانداماسىن 133 داۋىسپەن ماقۇلدادى. گوللانديالىق الەۋمەتتىك دەموكرات كاتي پيري تاراپىنان جازىلعان باياندامادا سوت ەركىندىگى، باسپا ءسوز بوستاندىعى جانە كۇرد ماسەلەلەرىندە تۇركيا تاراپىنا قاتال سىن تاققان. «ەپ باياندامالارىنىڭ ىشىندەگى قازىرگى كۇنگە دەيىنگى ەڭ قاتالى» دەپ باعالانعان باياندامادا، تۇركياداعى دەموكراتيا مەن قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ىرگەسى سوگىلگەنىن اتاپ ايتقان. تۇركيادا سوڭعى جىلدارى ورىن العان قۇقىق پەن بوستاندىققا، ءسوز بوستاندىعى مەن باسپاسوزگە جاسالعان سوققىلار، وپپوزيسيالىق كۇشتەردىڭ تۇنشىقتىرىلۋى سياقتى «كەرتارتپا ارەكەتتەرگە الاڭداۋشىلىق» بىلدىرەتىندىكتەرى جازىلعان. تاۋەلسىز باسىلىمدار مەن تەلەارنالاردىڭ جەدەل تۇردە ەگەلەرىنە قايتارىلۋىن، مەملەكەتتىك مەنشىككە ءوتىپ كەتكەن قۇرىلىمداردىڭ كەرى الىنۋىن تالاپ ەتكەن. قاماۋعا الىنعان جۋرناليستەردىڭ بوستاندىققا شىعارىلۋىن تالاپ ەتكەن. اتالعان بايانداما جالپى وتىرىستا قابىلدانعاننان كەيىن، باسپا ءسوز وتىرىسىن جاساعان گوللانديالىق الەۋمەتتىك دەموكرات كاتي پيري، «تۇركيادا ءسوز بوستاندىعى مەن سوت تاۋەلسىزدىگى سياقتى كەيبىر ماڭىزدى سالالاردا ميعا دا سىيمايتىن شەشىمدەر ورىن الدى. بۇلار شىن مانىندە كوڭىل قۇلازىتادى، ءبىزدىڭ جانىمىز اشيدى» دەپتى. گوللانديالىق وكىل، وتكەن سارسەنبىدەگى تۇركياعا قاتىستى ماجىلىستە تۇركياداعى جۋرناليستەردىڭ قاماۋعا الىنعاندىعى، ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى كەيبىر قىزمەتكەرلەردىڭ تۇتقىندالۋى، ءسوز بوستاندىعى، جالپى قۇقىق جانە بوستاندىقتار شەڭبەرىندە شەشىمىن تاپپاي تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ باسىن اشا كەلە، «تۇركيا ۇكىمەتى دەموكراتيالىق مەملەكەت سيپاتىن قالپىنا كەلتىرۋى كەرەك،  دەموكراتيالىق رەفورمالار جولىنا قايتادان ءتۇسسىن» دەپ قايىرعان ءسوزىن.

ەپ بايانداماسىندا، «تۇرىك ۇكىمەتى تاۋەلسىز باسپا ءسوز ۇيىمدارىنا جاسالىنىپ كەلگەن ەكونوميكالىق جانە ساياسي قىسىمدارعا ەندىگى جەردە ءبىر نۇكتە قويۋى ءتيىس. باسپاسوزدەرگە ءارى مورالدىك، ءارى فيزيكالىق كۇش كورسەتكەن ارەكەتتەر، جاعىلعان جالالار مەن تەررورمەن كۇرەس زاڭدارىنىڭ كەرىسىنشە جۋرناليستەرگە قارسى قولدانىلۋىن قاتاڭ سىنعا الامىز» دەگەن. مىڭنان اسا اكادەميكتەرگە تاعىلعان ايىپتاۋلاردىڭ قيسىنسىز ەكەندىگىن جاسىرماعان ءارى سوت تاۋەلسىزدىگىنە دە نارازىق بىلدىرگەن باياندامادا، كوپتەگەن پروكۋرور مەن سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ورىندارىنان بوساتىلۋىن، سونىمەن قاتار پوليسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ تۇتقىندالۋىن، قىزمەتتەرىنەن الاستاتىلۋىن، «قۇقىق ۇستەمدىگى، سوت تاۋەلسىزدىگى مەن ءبىر تاراپتىلىعى تۇرعىسىنان» ۇلكەن ءبىر قايشىلىق ارەكەتتەردىڭ ورىن الىپ جاتقاندىعىن باسا ايتقان. ەپ اسىرەسە، وڭتۇستىك شىعىستا ورىن العان قاقتىعىستاردىڭ دەرەۋ توقتاتىلىپ، بەيبىتشىلىكتىڭ قايتادان سالتانات قۇرۋىن، تۇركيا ۇكىمەتىنىڭ وسى تەكتەس ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە الۋى كەرەكتىگىنە ۇندەگەن.

انكارا: ءبىز ءۇشىن باياندامانىڭ ءمانى جوق

ەۋروپا وداعى باسشىسى ۆولكان بوزكىر، باياندامادا ارمەنيا گەنوسيدىنە قاتىستى پىكىرلەردىڭ تولاستاماعانىن ايتا كەلە، وسى سەبەپتەن باياندامانىڭ «ءمانى جوق» ەكەندىگىن، جارامسىز سانالاتىنىن جانە ەپ-نە كەرى قايتارىلاتىنىن مالىمدەگەن.

نۇرگۇل مامىربايەۆا