«ەلىم مەنىڭ اڭساعان،تاس بۇعاۋدان بوساعان» دەگەن ادەمى ءاندى بۇگىندە باسقا دا ماعىنانسىندا ەستىپ ءجۇرمىز. ون سەگىزگە تولعان جاس «تاس بۇعاۋدان بوساپ»، اتا-اناسىنا جىراق، شەتەلگە كەتۋدە. الايدا، قانشالىقتى «ەلىن اڭساي» قوياتىنىنا كۇمانىمىز بار.
مەكتەپ قابىرعاسىنان شىعا سالا، شەتەلدە ءبىلىم العىسى كەلەتىن جاستار دا، جوعارعى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ، ماگيستراتۋرا، دوكتورانتۋراسىن سىرتتا وقۋعا قۇمار قىز-جىگىتتەر دە جەتەرلىك. شەتەلگە قۇمارتۋ تەك ءبىلىم ىزدەۋمەن، وقۋ-توقۋمەن عانا بايلانىستى بولسا ءجون عوي. سوڭعى كەزدەرى وقۋ عانا ەمەس، جاقسى ءومىر مەن شالقىعان كوڭىل ءۇشىن شەت ەلدەردەن جۇمىس ىزدەپ كەتە باراتىن دا قانشاما ادام بار. ولاردى دا ايىپتاۋ ورىنسىز بولار. ەلدە العان بىلىمىنە ساي قىزمەت بۇيىرماي، ۇلدارىمىز اربا يتەرىپ، قىزداردىڭ تالايى مەيرامحانادا داياشى بولىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ەلدەگى 29 جاسقا دەيىنگى جاستاردىڭ 45 پايىزى شەتەلگە قۇمار كورىنەدى. وقى دەسەڭىز وقۋعا، جۇمىس دەسەڭىز، جۇمىسقا دا قۇلشىنىپ تۇر. وسى ورايدا جاستارىمىزدىڭ ەلدەن بەزۋىنە نە سەبەپ دەگەن ساۋال مازالايدى. ولار نەگە ءوز ەلىنەن لايىقتى ورىن تابا الماي ءجۇر؟
البەتتە، كەز كەلگەن ادام جاقسى ءومىر ءسۇرىپ، ساپالى ءبىلىم الىپ، كوپ دۇنيە تاپقىسى-اق كەلەدى. قازاقستاندىق الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، قازاق جاستارى كانادا مەن اقش-قا، گەرمانيا مەن تۇركيا، انگليا مەن فرانسياعا كوشۋگە كوپ قۇمارتادى ەكەن.
شەتەلدە وقۋعا قۇمار جاستاردى ەلگە قايتارۋ تۋرالى وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قمدب (قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى) دابىل قاققان بولاتىن. الايدا، ودان بەرى جاستاردىڭ جاپپاي كەتۋى ارتپاسا، كەمىگەن ەمەس. ءمۇفتياتتىڭ دابىل قاققاندا دا كىمدەردى مەڭگەزەگەنى بەلگىلى. ءدىني وقۋعا كەتىپ، ەلگە قايتپاي قالعان جاستاردى ءدىني باسقارما جوقتاماعاندا كىم جوقتايدى؟!
الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋشىلەر شەتەلگە كەتۋگە قۇمار جاستاردىڭ باسىم بولىگى 19-25 جاس ارالىعىنداعىلار ەكەنىن ايتادى. ال ونىڭ نەگىزىگى سەبەپتەرى رەتىندە ەلدەگى جۇمىسسىزدىق پەن تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن العا تارتادى. تالاپشىل، ىزدەنىمپاز جاستاردىڭ شەتەلگە قۇمارتاتىن تاعى ءبىر سەبەبى – «بولاشاق» باعدارلاماسى. جاستاردىڭ قالاۋىنا قاراي ءدوپ تۇسكەن بۇل باعدارلاما ارقىلى كەتكەن قىز-جىگىتتەردىڭ اراسىندا ەلگە قايتپاي، سول وزدەرى وقىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا، ءبىلىم سالاسىنا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەرى دە بار. ال ولارعا مەملەكەتتەن جۇمسالعان قارجى سۇراۋسىز بولعانى ما؟
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، وسى باعدارلاما ارقىلى شەتەلدە ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 15 مىڭعا جەتىپ جىعىلىپتى. قالعانى قالدى. كەلگەنىنىڭ قايسىسى قايدا، نە ىستەپ ءجۇر؟ وزدەرى ءۇشىن جاقسى ءبىلىم العان شىعار. ءبىراق بيۋدجەتتەن قارجى جۇمساپ، بىرنەشە جىل وقىپ كەلگەندە ەلگە نە پايدا اكەلىپ جاتىر؟ 15 مىڭعا جۋىق ادام بارسا، ونىڭ ەڭ قۇرىعاندا بەس مىڭى وسى كۇنگە دەيىن ەلگە ەڭبەك ءسىڭىردى مە؟ بۇگىندە تانىمال تۇلعاعا اينالعان 100 «بولاشاقتىق» بار ما؟ ىسىمەن، بىلىمىمەن تانىلىپ جاتقاندارىن «شوپتەن ينە ىزدەگەندەي» ەتىپ كەزىكتىرەسىز.
«بارعان جەردە جۇماققا بولەنىپ، بايىپ كەتەم» دەگەن ويدان ارىلۋ قاجەت. كوپشىلىك جاستار ءبىزدى وندا قۇشاق جايا قارسى الىپ، جالاقىسى جاقسى، مارتەبەسى جوعارى جۇمىس بەرەدى دەگەن اڭعال سەنىمدە بولادى. مۇلدە ولاي ەمەس. شەتەلدە دە بىزدەگى سياقتى ءوزىڭدى كورسەتىپ، قوعامداعى ورنىڭدى جەڭىپ الۋ ءۇشىن كۇرەسۋ ءارى دالەلدەۋ قاجەت. ال مۇنداي كۇردەلى ءىستى ءوز ەلىڭدە ىستەي الماي تۇرىپ، ءتىلى مەن ءدىنى بولەك شەتەلدە جۇزەگە اسىرامىن دەۋ قۇر دالباسا» دەمەپ پە ءدى ساياساتتانۋشى تولعاناي ۇمبەتالييەۆا. ەندەشە جاستارىمىزدى بارىنشا ساقتاندىرۋدىڭ ارتىقتىعى جوق ەكەنى راس.
قازاقستاننىڭ جاستار اقپاراتتىق قىزمەتىنىڭ دەرەگىنشە، ءبىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ 25 پايىزى رەسەيگە، نەمەسە تمد ەدەرىنە كەتۋگە ۇمتىلادى. ال تۇركيا، كانادا، گەرمانيا، جۇڭگو ەلدەرىندە تۇراقتى تۇرىپ قالۋعا نيەتتى جاستاردىڭ ۇلەس سالماعى 15 پايىزدى كورسەتەدى ەكەن.
تاعى ءبىر ەسكەرە كەتەتىن ءجايت، ءدىني ساۋاتى جوق جاستاردىڭ ءتۇرلى اعىمداردىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ، شەتەلگە كەتۋى دە ۋشىعىپ تۇرعان ماسەلەگە اينالعالى قاشان.
جاز ايلارىندا «Work and travel» باعدارلاماسى اياسىندا شەت تىلدەرىن ۇيرەنۋگە كۋرسقا قاتىسۋعا، جۇمىس تاۋىپ، كوپ اقشا تابۋعا كەتەتىن جاستار دا از ەمەس، ولاردىڭ شەتەلدە قايدا، نە ىستەپ جۇرگەنىن قاداعالاپ وتىرعان ەشكىم جوق. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «ءبىز تەك «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ جاتقاندارعا عانا باقىلاۋ جاساي الامىز» دەگەنىمەن، سول «بولاشاقتىقتاردىڭ» دا ءوز پروبلەمالارى وزدەرىنە جەتىپ ارتىلادى. سوتتالىپ كەتەتىندەردىڭ دە، قازا تاىپ جاتقانداردىڭ دا كوپشىلىگى سول «بولاشاقتىقتار» ەكەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك.
ەندى وسى تۇستا اكە-شەشە بايقالۋى قايدا دەگەن ساۋال تۋىندايدى. بالالارى ساباقتان، جۇمىستان تىس ۋاقىتتا قايدا ءجۇر؟ دوستارى كىم دەگەن ساۋالداردىڭ جاۋابىن اتا-انا وزدەرى دە بىلمەيدى كوبىنە. ەڭ باستىسى بالاسى شەتەلدە ءجۇر. وسى ماقتانىش. دۇرىس ماقتانسىن. شەتەلگە بارۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتپەيدى. نە مىقتى ءبىلىم، نە اتا-انانىڭ جاقسى اقشاسى كەرەك. ول ەكىنىڭ بىرىندە بولۋشى مەدى؟ البەتتە ماقتانىش سول ءۇشىن.
دەگەنمەن بالانى ەركەلەتىپ، ەسىرتۋگە دە بولماس.
ۇكىمەتتىڭ باعدارلاماسى، اتا-انانىڭ قولداۋى قازاق جاستارىنىڭ بولاشاعىنا پايداسىنان بۇرىن زيانىن ارتىعىراق تيگىزبەسىنە كىم كەپىل؟! شەتەل اسۋعا قۇمار، باقىتىن باتىستان ىزدەگەن كوپ جاستىڭ ويى مەن نيەتىنەن تۇيگەنىمىز ەلدەن كەتۋگە باستى سەبەپ ءبىلىم الۋ، ءوزىن رۋحاني جەتىلدىرۋ ەمەس، كوبىنە كوپ پايدا تابۋ، قارجىلىق ماسەلەلەردى شەشۋ ەكەن. وسىندايدا قازاقتىڭ «ارقادا قىس جايلى بولسا ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەگەن ەستى ءسوزى ەرىكسىز ويعا ورالادى ەكەن.
ينديرا قۋات
