«بۇرىن داۋىسى بارلار ءان ايتاتىن، ءقازىر اۋىزى بارلاردىڭ ءبارى ءان ايتادى» دەگەن قاعىتپانى بۇگىندە ءجيى ەستيمىز. جاسىراتىنى جوق قازىرگى قازاق ەستراداسى داڭعازا اۋەن مەن ءدۇدامال ءان ماتىندەرىنەن كوز ءسۇرىنىپ، قۇلاق تۇناتىن جاعدايعا جەتىپ وتىر. دەگەنمەن، ونەردىڭ ءتول مادەنيەتىمىزدەگى ورنىن تۇسىرمەي، ءاننىڭ ءقادىرىن باعالايتىن، ساپاعا ەرەكشە ءمان بەرەتىن انشىلەر مەن سازگەرلەر دە از ەمەس. وسى ورايدا انشىلەردىڭ اۋەندەرىن ارلەپ، جاڭا جازىلعان تۋىندىنى حالىققا دايىن ءونىم رەتىندە ۇسىناتىن ارانجيروۆكا ماماندارىنىڭ، ءان جازۋ ستۋديالارىنىڭ ماڭىزى تۋرالى دا ايتپاي كەتە المايمىز. ءانشى سازگەر مەن اقىن تۋعىزعان دۇنيەنى حالىققا وسى مامانداردىڭ كومەگىنسىز ۇسىنا المايدى. «قامشى» پورتالىنىڭ وقىرماندارى ءۇشىن وسىنداي ارانجيروۆكا مامانى، كاسىبي مۋزىكانت ماحمۇد راقىمجانۇلىمەن ارنايى سۇحباتتاسقان ەدىك. سول سۇحباتتى دا وقي وتىرىڭىزدار.

ارعى بەتتەگى قازاقتاردى دۇنيە قازاقتارى دەسەم ارتىق ايتقانىم ەمەس. سول قازاقتىڭ ىشىندە ءوزىڭدى بىلمەيتىن ادام كەمدە-كەم. جالپى وسى كۇنگە دەيىن قازاقتىڭ بۇگىنگى انشىلىك ونەرىندە، مۋزىكا وڭدەۋ سالاسىندا ءوزىڭ ءبىر مەكتەپسىڭ، وزىنشە ءبىر ستيل قالىپتاستىردىڭ. وسىنداي سۇيەمەل مۋزىكا جاساۋدان ءوزىڭنىڭ  ءبىر دارالىعىڭ، تابيعاتىڭ، ساحناڭ بار. ءبىراق ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ءوزىڭدى  جوعالتىپ الدىق. جالپى ءقازىر قايدا ءجۇرسىڭ؟

مەن ءقازىر 2 جىل بولىپ قالدى، اتاجۇرتقا كەلىپ، وسى جاققا جاڭاعى ءوزىڭ ايتىپ وتىرعانداي قازاقي ءداستۇرلى ستيلىممەن كەلىپ، سونىمەن ءبىراز جۇمىس جاسايىق دەدىك. ءبىر جاعى كەلەر ۇرپاق ءۇشىن، بالالارىمنىڭ بولاشاعى ءۇشىن كەلىپ وتىرعان جايىمىز بار. نەگىزىنەن «ونەر» دەپ كەلگەنىمىز انىق. بۇل جەر ونەردىڭ ورداسى، ونەردىڭ قارا شاڭىراعى. كىشكەنتايىمىزدان سوناۋ قۇرمانعازى مەن تاتتىمبەتتىڭ كۇيلەرىن ەستىپ وسكەنبىز. ءوزىم دومبىرا ماماندىعىن بىتىرگەم، كەيىنىرەك وركەستردەن كىشكەنە ساباق الىپ، قىتايداعى وركەسترلەرگە، انسامبلدەرگە ءبولۋدى، سودان كەيىن ورانجيروۆكاعا ءتۇسىرىپ، وسى ارانجيروۆكانى قازاقي داستۇرگە جاقىنداتىپ جاساۋ ءستيلىن ۇيرەنىپ، مەڭگەردىك. ول جەردە دە ءبىزدىڭ سۇرانىسىمىز كوپ بولدى. دەسە دە ولقىلىقتار بار سياقتى كورىنىپ، قازاقستانعا كەلسەم، اتاجۇرتتا دا ونەر ۇيرەنسەم، مەكتەپتەردەن وتسەم دەگەن يدەيامەن كوشىپ كەلدىم.

جاقسى، ماكە. ەندى مۇنداعى جۇرتقا قاراعاندا، ارعى بەتتەگى ەلگە اڭىز بولىپ كەلدىڭىز.ال وسى قازاقستانداعى ءوزىڭ تۋرالى بىلە بەرمەيدى. ءوزىڭدى ءبىر تانىستىرىپ وتسەڭ.

مەن – ماحمۇد راقىمجان ۇلى. 1980 جىلى قۇلجا قالاسى، تەكەس اۋدانى، شولاقتەرەك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. بالا كەزىمنەن، ناقتىراق ايتسام، 4 جاسىمنان دومبىرا شەرتە باستادىم. 8 جاسىمدا گيتارانى دا ەركىن مەڭگەرىپ الدىم، ال 11 جاسىمنان پيانينوعا وتىرا باستادىم. ونىڭ ءبارى انامنىڭ قولداۋىمەن بولدى، ال اكەم 11 جاسقا تولعان شاعىمدا دۇنيەدەن وزدى. كىشكەنتاي كەزىمنەن انگە اۋەس بولدىم. ءبىر ۇيدە التى اعايىندى، جالپى اكەم جاقتان ون ەكى اعايىندى بولدىق. ءبارى دە دومبىرا ۇستاپ، ءداستۇرلى انگە ەپتەرى بار ونەرگە جاقىن بولدى.سونىڭ ىشىنەن ونەردى ارى قاراي     الىپ كەتكەن مەن بولدىم.

وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت بار: قوجەكە دەگەن اتامىز بولعان. كۇيشى. سول كىسىنىڭ ءوزى ۇستاعان دومبىراسى قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن مەنىڭ قولىما كەلىپ تۇسكەن. سول دومبىرا قولىما قالاي كەلدى، مەندە سولاي 4 جاسىمنان دومبىرانىڭ قۇلاعىندا ويناپ كەتتىم. «ب ا ق قونادى» دەيدىعوي قازاقتا. سولاي ماعان دا ب ا ق قوندى. اكەم اكەلىپ بەرگەن سول دومبىرا ونەر جولىنا الىپ كەلدى.

ودان ارى قارايعى ونەر جولىڭ تۋرالى دا ايتا وتىرساڭ.

1996 جىلى ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبىلىسى، كۇيتۇڭ قالاسىنداعى وبلىستىق كوركەم ونەر مەكتەبىنە وقۋعا ءتۇستىم. ول جەردە «دومبىرا» ماماندىعىندا 3 جىل ءبىلىم الىپ، سىرتتاي پيانينودان دا ساباقتارعا قاتىستىم. كاسىپتىك ورەمدى كەڭەيتۋ ءۇشىن. ول جەردى بىتىرگەن سوڭ تەكەس اۋدانىنا بارىپ، ويىن- ساۋىق ۇيىرمەسىنە جۇمىسقا تۇردىم. جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ، مەكەمەنىڭ قولداۋىمەن وبىلىستىق ءان- بي ۇيىرمەسىنە ءبىر جىلدىق ۇيرەنۋگە اتتاندىم. ول جەردەن ۇلتتىق اسپاپتاردى ءبولۋ، انسامبلدىك وركەستردى ءبولۋ، وركەستردى نوتاعا ءتۇسىرۋ سياقتى دۇنيەلەردى ۇيرەنىپ شىقتىم. سودان كەيىن اۋىلعا قايتا ورالىپ، ءوزىمىزدىڭ 17 ادامنان تۇراتىن ءانسامبلىمىز بار، سولارمەن بايلانىس جاساي ءجۇرىپ، اندەردى، كۇيلەردى نوتاعا ءتۇسىرىپ، قازىرگى زامانعى، تەحنيكالىق زامانداعى ماڭىزدى دۇنيە ارانجيروۆكاعا قاراي بەت بۇرىپ، 2003 جىلعا دەيىن سونىمەن جۇمىس جاسادىم. 2003 جىلدان باستاپ ۇرىمجىدەگى «جاڭا اۋەندە» جۇمىس ىستەي باستادىم.

«جاڭا اۋەندەگى» قانات قاققان جاس انشىلەرگە ۇستاز رەتىندە، اعا رەتىندە، ءوزىمنىڭ بىلۋىمشە، ساحناعا شىققان ءاربىر قازاق بالاسىنا كومەك كورسەتىپ، ءبىراز تالانتتىڭ باعىن اشتىڭ عوي.

ءيا، ەندى ۇمىتپاسام سول «جاڭا اۋەندە» جۇرگەندە ءبىر مىڭنان استام ءاننىڭ سۇيەمەلدەۋىن جاسادىم. ونىڭ دا ءساتتى شىققانى بار، ءساتسىز شىققانى بار، مەنىڭ ءستيلىم قازاقي، حالىقتىق داستۇرگە كەلەتىندىكتەن ويلاعانىمداي شىقپاي قالعاندارى دا بولدى.

جاقسى، ءبىز وسىنى باسىنان-اق ايتىپ جاتىرمىز قازاقي ستيل دەپ. سەن وڭدەگەن اندەردى ءبىر ەستىگەننەن-اق تايعا تاڭبا باسقانداي تانيمىز.

قازاقستاندا مۇمكىن بىلمەيتىن دە بولۋى كەرەك. مەنىڭ جاساعان ارانجيروۆكامنىڭ اراسىندا كوبىنەسە دومبىرا جۇرەدى، ساز سىرناي مەن شاڭقوبىز جۇرەدى، سوقپالى اسپاپتاردان داۋىلپاز دا، سىلدىرماق اساتاياق، قوڭىرالا اساتاياق تا جۇرەدى. مۇنىڭ ءبارىن مەن ءوزىم قوسامىن. قولىمدا بارلىعى بار. وسىلاي وڭدەلگەن اندەرىم ارعى جاقتا جاقسى تانىلدى. قازاقستانعا مۇمكىن جەتپەگەن دە بولار.

ەندى سول اندەر تۋرالى دا ايتا وتىرساڭ؟

قانداي اندەر بولعاندا ءبارى دە ءداستۇرلى اندەر. ونىڭ ءبارىنىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەپ بەرە المايمىن. ويتكەنى، 2004 جىلدان بەرى قانشاما اندەرىم جارىق كوردى. سولاردىڭ ءبارىن ەڭسەرىپ العا شىققان ءانىم "قارا جورعا" بولدى. بۇل ءاندى 2004 جىلى جاسادىم.  ءتورت جىگىت ورىندادى. مەرەي تۇرداقىن دەگەن دوسىم ءسوزىن جازدى.

«قارا جورعا» نەگىزىندە بي، ونىڭ وزىندىك مۋزىكاسى بۇرىننان بار. ول كۇي «سالكۇرەڭ» دەپ اتالىپ كەلگەن. 1964 جىلعا دەيىن سول كۇيگە بيلەپ جۇردىك. سول كەزدىڭ وزىندە باعدات ەستەمەس دەگەن كومپوزيتور اعامىز سول كۇيدى وڭدەپ، كادىمگى مۋزىكاعا اينالدرعان، ال قىمبات دەگەن ءبيشى اپامىز «قارا جورعانى» العاش رەت ساحناعا الىپ شىعۋشى بولعان. ءبىز سول سان رەت وزگەرىسكە ۇشىراعان كۇيدىڭ ەڭ العاشقى ءتۇپ نۇسقاسىن پايدالانىپ، وسى ءاندى ومىرگە اكەلدىك. مەنەن كەيىن دە ءبىراز انشىلەر بارىپ جاساتىپ كەتتى وسى ءاندى.

ءبىر كەزدەرى ۇلتتىق ارنادان دا جارىق ەتىپ ءبىر كورىنگەنىڭ بار. سول كەزدە قۋانىپ قالدىق شىنىمەن. مىنا ءبىر ءوزىڭ ارانجيروۆكاعا 3-4 اسپاپتىڭ ءۇنىن قوسادى ەكەنسىڭ. بۇل اسپاپتاردا ويناۋدى ارنايى وقىدىڭ با؟

جوق، بۇلاردىڭ ءبارىن وقىعان جوقپىن. تەك دومبىرانى عانا كاسىبي تۇردە وقىپ شىقتىم. قازاقتا ايتادى عوي «ءوز ءتىلىڭدى بىلسەڭ، باسقا ءتىلدى مەڭگەرۋ قيىن بولمايدى»،- دەپ. سول سياقتى ءوزىڭ سۇيەتىن كاسىبىڭنىڭ ءتىلىن بىلسەڭ، قاسيەتتى دومبىرانىڭ ءتىلىن بىلسەڭ، كەز-كەلگەن اسپاپتا ويناي بەرەسىڭ. مەن ءوزىم مىسالى شەت ەلدىڭ اسپاپتارىن مۇلدە قوسقىم كەلمەيدى. كىمگە بولسا دا سونى ناسيحاتتايمىن.

وسى اڭگىمەمىزگە تۇزدىق بولسىن، قازىرگى اندەردى ەستىسەڭ قانداي انىنە بولسا دا بىرەۋىنە وزبەكشە، بىرەۋىنە ۇندىشە بيلەپ كەتە بەرەمىز. نەگە؟ ول مۋزىكالاردا قازاقيلىق جويىلعان با؟ وسى تۇرعىدان قانداي اقىل-كەڭەس ايتار ەدىڭىز؟

اقىل ايتپاسام دا ءوز كوزقاراسىمدى ايتا كەتەيىن: ءقازىر بىزدە توي بيزنەس پەن شوۋ-بيزنەس ەكىگە بولىنگەن. شوۋ-بيزنەستى قازىرگىلەر قازاقي ۇلگىدە ەمەس، ەۋروپالىق ۇلگىدە دامىتىپ، ەۋروپالىق دارەجەگە جەتكىزۋ ءۇشىن كوتەرىپ بارادى بۇل دا كەرەك، ارينە. ال مىنا توي بيزنەستە قازاقي ۇلتتىق اندەرىمىزدى جاڭعىرتىپ، سونى بيزنەسكە اينالدىرساق كەرەك دەپ ويلايمىن. ءوز ارامىزدا دامىتىپ، ارى قاراي الىپ كەتسەك.

ءقازىر ەندى كوپ انشىلەر ءداستۇرلى اندەردى ەستراداعا الىپ شىعامىز دەپ بۇزىپ الىپ جاتقاندار بار عوي.

وعان مەن دە تۇبەگەيلى قارسىمىن. حالىق ءانى – ول ءبىر ۇلتتىڭ اماناتى. اماناتقا قيانات جاساۋ دەگەن بولماۋ كەرەك. ونى اپارىپ تاقۇل- تۇقىلعا، قيقىل- شيقىل سالۋ ول ءاننىڭ قۇنىن ازايتادى. ول مۇمكىن قۇلاققا جاعىمدى ەستىلەتىن شىعار، ءبىراق ول از ۋاقىتتا ۇمىت بولىپ كەتەدى. ونداي جاعدايدا ءاندى وڭدەمەس بۇرىن كومپوزيتور اعالارىمىزدان اقىل سۇراۋ كەرەك. ءداستۇرلى انگە ءداستۇرلى ارانجيروۆكا جاساپ جاتساق نەگە كەلىسپەسكە؟

ءوزىڭ ءبىر سوزىڭدە قاي ەلدە بولسا دا حالىققا امانات بولىپ قالعان كوپ اندەرىمىز بار، سونىڭ نەگىزىندە «امانات» دەگەن پروديۋسەرلىك ورتالىق اشتىق دەپ قالدىڭ. سول جونىندە ايتىپ وتسەڭ.

ءبىز بىلتىر ءساۋىر ايىندا ءازىلجان دەگەن اعامىز بار، ول كىسىنىڭ مىقتى پروديۋسەر اكەسى بار سول كىسىلەرمەن بىرىگە وتىرىپ سونداي ءبىر پروديۋسەرلىك ورتالىق قۇردىق. ورتالىقتىڭ نەگىزگى ماقساتى دا ءداستۇرلى ءاندى دارىپتەۋ،شەت ەلدەردەگى قازاق حالقىنىڭ حالىق اندەرىن جيناۋ. وسى ۋاقىتقا دەيىن 15 تەي ءان جازدىق. الداعى ۋاقىتتا قاراجات جاعى جەتىپ جاتسا كونسەرتىمىزدى بەرسەك دەگەن وي بار.

شاكىرتتەرىڭ بار ما تاربيەلەپ وتىرعان؟

ءيا بار.مەنىڭ ۇستانىمىم بويىنشا شاكىرتىم ءداستۇرلى ونەرگە جاقىن بولۋى كەرەك. بىرىنشىدەن دومبىرانىڭ قۇلاعىندا ويناۋى كەرەك. قىتايدا جۇرگەندە 10 شاقتى شاكىرت تاربيەلەدىم. ولاردىڭ اقى بەرگەنى بار، بەرمەگەنى بار. ونداعى نەگىزگى ماسەلە اقشا ەمەس، شاكىرتىمنىڭ دۇرىس تاربيەلەنۋى. ولاردىڭ ۇلتتىق مۇددەنى كوبىرەك ويلاعانى.

ۇلت ءۇشىن، قازاق ءۇشىن، قازاقتىڭ ونەرى ءۇشىن ءبىراز ەڭبەكتەر جاساپ جاتىر ەكەنسىڭ. ول ءۇشىن راقمەت! ىسىڭە اللا رازى بولسىن دەيمىز! وسى ورايدا ارتىڭىزدان ەرگەن ىنىلەرىڭىزگە قانداي باعىت-باعدار بەرەر ەدىڭ؟

مەنىڭ بار تىلەگىم دە بەرەر اقىلىم دا ءداستۇرلى ءاندى قۇرتىپ الماساق ەكەن. ءبىزدىڭ حالىقتىق اندەر وڭدەۋگە كەلە بەرمەيدى. ولاردىڭ ءبارى دومبىرانىڭ، قوبىزدىڭ ۇنىمەن كەلگەن ەكەن، سولاي بولىپ قالۋى كەرەك. قانشا جەردەن ءداستۇرىن ساقتاي وتىرىپ وڭدەۋگە تىرىسساق تا ول ءبارى ءبىر ءوز قۇنىن جوعالتىپ الادى. سوندىقتان دا بولار، قاي اننەن بولسا دا ۇلتتىق اۋەز، ۇلتتىق بوياۋ ىزدەپ تۇرامىن. جاس انشىلەر دە وسىنى نازاردا ۇستاسا ەكەن دەيمىن.

بولاشاققا جوسپارلارىڭ قانداي ەندى؟

مەنىڭ بولاشاقتاعى جوسپارلارىم دا تۋرا وسى. حالىقتىق اندەردى جوعالتپاۋعا، قايتا ونىڭ وركەندەپ، دامۋىنا ۇلەس قوسۋ.  امانات ەتىلگەن وسى ونەردى قيانات جاساماي، بولاشاق ۇرپاققا تازا كۇيىندە جەتكىزۋ.

سۇحباتتاسقان: ەرلان تولەۋباي