قازىرگى تاڭدا قازاقتى تولعاندىرعان باستى ماسەلە – جەر داۋى. وسى شالاعاي رەفورماعا قاتىستى ەلباسى تاپسىرماسىمەن ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ، ماسەلەنى ماي شاممەن قاراپ جاتسا دا حالىقتىڭ كوڭىلى ورنىعۋى قيىن بولىپ تۇر. ەل سەنگەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ دە باتىلدىعىنان جالتاقتىعى باسىم بولىپ، ءدۇدامال كۇي كەشىپ وتىر. وسى ورايدا الاشقا اتى ءمالىم – ءاسانالى اقساقالدىڭ دا ايتارى بار. قازاق ونەرىندەگى ايتۋلى تۇلعا «قامشى» پورتالىنىڭ وسى جەر ماسەلەسىنە قاتىستى جانە باسقا دا سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
- اسسالاۋماعالەيكۋم، ءاسانالى اتا! جاقىندا عانا 79 جاسقا كەلدىڭىز، ءبىر زامانداعى قازاقتىڭ سۇيىكتى اكتەرى ءقازىر قازاقتىڭ ارداقتى اقساقالى بولدى. بۇگىننىڭ بيىگىنەن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا قانداي باعا بەرەسىز؟
- وعان باعا بەرۋدىڭ كەرەگى جوق، ۋاقىت قوي وتكەن. 25 جىل دەگەن ۇلكەن ۋاقىت. ونىڭ باستالۋى ەگەمەندىك العان كەزىمىز، تويلادىق. 50ء-ى دە بولار، 100 جىل بولسىن، عاسىر بولسىن! مەملەكەت جاساي بەرسىن!
- سەگىز جىل بۇرىنعى ءبىر سۇحباتىڭىزدا، «داعدارىس دەگەن نە؟ ول جوعارىداعى بولىپ جاتقان ساياسي بىلىق. ءبىزدىڭ قارا حالىق ءومىر بويى داعدارىستا» دەگەن ەكەنسىز. 80ء-نىڭ بيىگىندەگى قارت كەۋدەڭىز نە دەيدى؟
- ەندى، ول كەزىندە شىنىمەن ايتىلعان نارسە. تۇبىرىندە ول دۇرىس. قارا حالىق دەگەن، ول – ۇلى. ەلدىڭ بار-جوعىن، شىنىن ايتىپ تۇراتىن حالىق. مەملەكەتتىڭ باسىنا قاتەر تونسە ونى سەزىنەتىن دە، بۇلقىنىپ، كوتەرىلەتىن دە حالىق. مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنىڭ شەشۋشى كۇشى حالىق بولىپ ەسەپتەلۋى كەرەك. بيلىك سوندىقتان دا حالىقپەن ەسەپتەسۋى كەرەك. داعدارىس قارا حالىققا قاشان دا اسەر ەتەدى، ميللياردەرلەرگە دە كەلۋى مۇمكىن، ولار كەدەيلەنىپ، ميلليونەر بولۋى مۇمكىن. ونى سەزىنەتىن ءبارىبىر قايمانا حالىق.
- سوڭعى ۋاقىتتا قازاقتىڭ ەڭ جاندى جەرىن تىرناپ، تامىرىن باسقان «جەر ماسەلەسىنە» نە ايتاسىز؟
- جەر ماسەلەسىندە حالىق نە دەسە، سول دۇرىس. جەر – انا! جەردى ساتۋعا بولمايدى. ساتتى دەگەن اتى جامان. بۇل ايتىلماۋعا، مۇلدە قوزعالماۋعا ءتيىس ماسەلە. مەن بۇعان قاتتى قارسىمىن. قارسى پىكىرىمدى وتكەندە دە ايتقانمىن جينالعان توپتا. ول جەردە ءبىر دە ءبىر كىسى قولداعان جوق. جالعا بەرۋ ماسەلەسىنە دە قارسىمىن. جەردىڭ گۇلدەنگەنى، قۇلپىرعانى، توزىپ كەتپەگەنى جاقسى ارينە. اۋەلى ءوزىمىزدى جارىتىپ الۋعا ءتيىسپىز. مىڭداعان گەكتار جەردى باسىپ الىپ، وڭدەمەي جاتقان دوكەيلەردەن الىپ وڭدەيتىن قاراپايىم شارۋالارعا بەرسە، قازاق جالقاۋ ەمەس قوي. مەنىڭ ءسوزىمدى بۇرمالاپ تاراتىپ جۇرگەندەر بار ەكەن. ادەيى، اتى بار ادامداردى حالىققا قارسى قويىپ، ءسوزىن بۇرا تاراتىپ جۇرگەندەر ناعىز جاۋىزدار. حالىققا جامان اتتى كورسەتىپ قويعان سوڭ، قايدا بارسام سۇيدەپسىز عوي دەپ ماعان ايتادى. قايسىبىرىنە اقتالىپ جاۋاپ بەرەم.
- كينو مەن تەاتردا عانا ەمەس، كىتاپتار جازىپ، جازۋشىلىقتا دا قولتاڭباڭىزدى قالدىردىڭىز. بۇگىندە نە جازىپ ءجۇرسىز؟
- ءقازىر ەندى، ءوزىمنىڭ 7 تومدىعىم شىقتى. ورىسشا جازعانىمنان ءبىر تومدىعىم شىقتى، سەگىز. ەكى ۇلكەن قارا البومىم شىقتى، 10 كىتابىم بار. ول كىتاپتار، «مايرانىڭ ءانى»، «جان بولەك»، «مەنىڭ جانرىم - كۇندەلىك»، «عۇمىر-داريا» دەگەن، باسقا دا ەستەلىكتەر، كۇندەلىكتەر، سۇحباتتار، رەسەنزيالاردى قامتيدى. ءقازىر دە قاراپ وتىرمايمىز عوي، 2 توم شامالاس قولجازبام بار جازىپ جاتقان. قول-اياعىمىز ىسكە جاراپ، دەنىم ساۋ تۇرعاندا جازا بەرەمىن. نە جازادى دەيسىڭ، كۇندەلىكتى جاعدايلار. تولعاندىرعان ماسەلەلەر، قالام ۇستاعانعا جازاتىن تاقىرىپ كوپ قوي.
- قالامىڭىز تالماسىن اعا! ءوزىڭىز باستى رولدەرىنىڭ ءبىرىن سومداعان «قىز جىبەك» فيلمىنەن كەيىن، قازاقى بوياۋى قانىق اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ءبىر دە ءبىر فيلم شىعا قويماعان سياقتى. بۇنداعى ولقىلىق نەدە؟
- وعان كوپ سەبەپتى اتاپ ايتۋعا بولادى. اقشانىڭ قۇنى كەتكەن زاماندا قاراجات ماسەلەسىن دە ءبىر سەبەپ. ەكىنشىدەن، فيلممەن اينالىساتىنداردىڭ تاريحتى، سالت پەن عۇرىپتى، قازاقتىڭ تۇرمىس تىرشىلىگىن بىلمەيتىندىگى. كينونىڭ جاساۋشىسى رەجيسسەر. كينونىڭ ساپاسىنا دا جاۋاپ بەرەتىن رەجيسسەر، ونىڭ جانى قازاقى بولسا، بولمىسى مەن بوياۋى قازاقى كينو تۇسىرە الادى. ونداي رەجيسسەر ءقازىر جوق، بولسا دا «شال»، «كەلىن» دەگەن كينونى تۇسىرگەن تۇرسىنوۆتى اتاۋعا بولار. قالعانىنىڭ ءبارى سول شەتكە ەلىكتەۋ، سىرتتان كورىپ كەلگەنىن ءسال وزگەرتىپ وسىندا ءتۇسىرۋ. قازاقى كينو تۇسىرۋگە تالپىنعاندار جوق ەمەس ارينە، ءبىراق، وعان كوڭىل بولگەندەردىڭ ءوزىنىڭ قولىنان كەلمەي جاتىر. قولىنان كەلۋى ءۇشىن، ءجان-تانى شىنايى قازاق بولۋى كەرەك، حالىقتى ارالاۋ كەرەك. اكادەميك، پروفەسسورلاردىڭ كەڭەسىن الۋ كەرەك. قۇرعاق سەنارييدىڭ توڭىرەگىندە جابىسىپ قالماۋ كەرەك. سول تالپىنىپ جۇرگەندەر بۇگىن بولماسا، ەرتەڭ تۇسىرەدى ءالى جاقسى كينونى. تۇسىرە-تۇسىرە جەتىلەدى عوي.
- ەلگە قانداي تىلەگىڭىز بار، حالقىڭىزعا نە ايتاسىز؟
- حالىققا ايتار نارسە كوپ قوي، ءبىز – ونەر ادامدار، حالىققا ساحنادان دا، ەكراننان دا ايتامىز. ارالاسىپ جۇرگەندە دە، گاسترولدىك ساپاردا كەزدەسۋلەردە دە ايتامىز. ايتاتىنىم، بالالاردى جاقسى تاربيەلەڭدەر، وقىتىڭدار، كەلەشەگىمىز سولار. ءۇي، تۇرمىستارىڭدى جوندەڭدەر، جان-جاقتارىڭ تازا بولسىن، وزدەرىڭ دە جيناقى بولىڭدار. دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلايىق، ول ءۇشىن مادەنيەتتى اۋەلى ءوزىمىزدىڭ ۇيدەن باستايىق. ەلگە پايدام ءتيسىن دەسەڭ ءار جاقسىلىعىڭدى وتباسىڭنان باستا. جەرىم كەتتى جات قولىنا دەپ قاراپ وتىرماي، ەگىن سالىڭدار، مال اسىراپ، وسىرىڭدەر، قورا سوعىپ، ءتورت تۇلىككە تولتىرىڭدار. قۇرت قايناتىپ، سۇتتەن ماي الىڭدار. وسىنىڭ ءبارى قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن، قولىنان كەلەتىن جۇمىس. ماگازيننەن بوياۋ قوسىلعان ازىق ەمەس، قازاق ءوز قولىنان شىققان تازا ءونىمىن تۇتىنسا، وزىنەن ارتىلعانىن جان-جاققا ساتسا قازاقتىڭ دەنساۋلىعى نەگە مىقتى بولماسىن، نەگە بايىماسىن؟ وسىنىڭ ءبارى ۇرپاعىڭدى جەتكىزۋ ءۇشىن اتقارىلاتىن شارۋا. مەن دە كىشكەنتايىم ۇلكەن ازامات بولسا ەكەن دەپ تىلەۋىن تىلەپ وتىرعان كىسىمىن. سول ءوسىپ ونسە، اينالاسىنا جۇعىمدى كىسى بولسا دەيمىن. ۇرپاعىمىز ونەگەلى بولسا، ءورىسىمىز مالعا تولسا ءبىزدىڭ قاي جاۋ الادى؟ ەلىمىز امان بولسىن! جۇرتىمىز تىنىش بولسىن!
سۇحباتتاسقان: ەرلان تولەۋباي
