وسى ماقالانىڭ اتى جونىندە كوپ ويلانىپ، اقىرى ءوزىم ءسوز ارناپ وتىرعان ازاماتتىڭ شىعارماسىنان العاندى ءجون كوردىم. قازاقتىڭ باتىر اقىنى  ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ «ەرلەردىڭ ءىسى بىتەر مە!» دەگەن ولەڭىندە «تەمىرقازىق جاستانباي، قۋ تولاعاي باستانباي» دەگەن جولدار بار. قازاق ميفولوگياسىندا تەمىرقازىق ءتاڭىرىنىڭ قۇدىرەتىمەن اسپانعا قاعىلعان ات بايلايتىن التىن قازىق، دۇنيەنىڭ كىندىگى سانالادى. ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ «ءححى عاسىرداعى الاشتىڭ اق جولى» دەگەن جيناقتا جاريالانعان ماقالاسىنىڭ  اتىن «الاش – تەمىرقازىق» دەپ قويۋى دا بەكەر ەمەس. تەمىرقازىق ادەتتە باعىتتى اجىراتاتىن، جول بەلگىسى رەتىندە  قاراستىرىلاتىنى بەلگىلى.   اۆتور دا وسى ماقالاسىندا «الاش – وركەنيەت باعىتىنداعى قازاق ەلىنىڭ، زيالىلاردىڭ اينىماس تەمىرقازىعى»، – دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى.

بۇگىندە ەردىڭ جاسىنا جەتكەن ديحان قامزابەك ۇلى 15 ۇل-قىزدى تاربيەلەپ وسىرگەن مەرەيلى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. فيلولوگ، ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋشى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، الاشتانۋشى. قازاق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قارا شاڭىراعى – ءقازپي-دىڭ تۇلەگى. سول وقۋ ورنىن بىتىرگەلى قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.اۋەزوۆ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا،   ەۋرازيا   ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە،  قازاق ۇلتتىق مۋزىكا اكادەمياسىندا قىزمەت ىستەگەن.  ءقازىر ول – ل.ن.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جونىندەگى پرورەكتورى. 

ديحاننىڭ  الاشتانۋشى بولىپ قالىپتاسۋىنىڭ دا وزىندىك تاريحى بار. وعان شىعارماشىلىعىنىڭ مىنا تىزبەگى كۋا بولا الادى. «سماعۇل ءسادۋاقاس ۇلى» (1996)، «رۋحانيات» (1997)، «الاش جانە ادەبيەت» (2002)، «اعارتۋشىلىق جانە ادەبيەت» (2003)، «پايىم» (2004)، «الاشتىڭ رۋحاني تۋعىرى» (2008)، «سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ» (2009)، «تۇركىستان القاسى» (2011)، «جاديتشىلدىك جانە الاش: تۇسىندىرمە سوزدىك» (2012) اتتى كىتاپتارى وقىرمان يگىلىگىنە ۇسىنىلدى. سونىمەن قاتار ول جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ 5 تومدىعىن، سماعۇل ءسادۋاقاس ۇلىنىڭ 3 تومدىعىن، قوشكە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ 3 تومدىعىن ازىرلەدى. 3 دەرەكتى فيلمگە سەناريي («قازاقتىڭ قوشكەسى»، «باتا»، «كوزدىڭ قاراشىعىنداي») جازدى. الاش زيالىلارى تۋرالى عىلىمي-شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرى ونىڭ ۇيىمداستىرۋ قىزمەتىمەن ۇشتاستى. سونىڭ ناتيجەسىندە «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتىن قۇرىپ، وسى باعىتتا عىلىمي مەكتەپ قالىپتاستىردى.

ديحان عىلىمي ەڭبەكتەر جازىپ قانا قويماي، قوعامدىق-ۇيىمداستىرۋ قىزمەتىمەن دە اينالىستى. مەملەكەتتىك ماڭىزى جوعارى ءىس-شارالارعا اتسالىستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ جونىندەگى لينگۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيسترى جانىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ،  ادەبيەت جانە ونەر سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن بەرۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ جانە رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولدى. استانا قالالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ جانە قازاقستان حالقى كىشى اسسامبلەياسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى رەتىندە بەلسەندى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى.

ديحاننىڭ وسىنشاما قىرۋار ىستەرى مەن عىلىمي شىعارماشىلىق  ەڭبەكتەرى ەلەۋسىز قالعان جوق. ول – «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ جانە شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ  لاۋرەاتى، حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، ق ر ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى،

ديحان قامزابەك ۇلى ءوزىنىڭ مەرەيلى جاسىنا ەلدىك ىسكە ادال وتباسىلىق تاعلىمىمەن كەلىپ وتىر. ەكى قىز بەن ءبىر ۇل تاربيەلەپ وسىرگەن ونىڭ اۋلەتناماسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ءوزى ازىرلەگەن «باۋىرناما»، «قازانات»، «ون بەس ءۇي» اتتى شاڭىراق شەجىرەلەرىنىڭ ىقپالى مول.  ال زامانداستارىنىڭ ۇرپاق، ۇلت تۋرالى وي-تۇسىنىگىن، تانىم-تالعامىن ەلەپ-ەكشەگەن «جۇرت» اتتى كىتابى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.

بۇگىنگى تاڭدا  الاش جولىنىڭ ساباقتاستىعىن لايىقتى جالعاستىراتىن، ياعني، ماحامبەت ايتقانداي: «تەمىرقازىق جاستانىپ، قۋ تولاعاي باستانىپ» جۇرەتىن اقجۇرەك تۇلعالار كەرەك-اق. مىنە، وسىنداي ارداقتى زاماتتىڭ ءبىرى – الاش تەمىرقازىعىنىڭ باعىتىنان اينىماعان ديحان قامزابەك ۇلى. ول ءوزى ءومىر بويى زەرتتەگەن تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ ادەبي-پۋبليسيستيكالىق مۇراسىن ەلدىڭ ساناسىنا سىڭىرۋدەن جالىققان ەمەس.  ءسويتىپ، ءبىر كەزدە الاشتانۋعا ات قوسقان تالاپكەر بوزبالا ءقازىر ءوزى دە الاشتىڭ تانىمال تۇلعاسىنا اينالدى. 

ساتاي سىزدىقوۆ،

ل.ن.گۋميليەۆ اتىنداعى

ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ

پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ

دوكتورى