ۋاقىت العا وزعان سايىن دۇنيە تۋرالى تۇسىنىك تە سان الۋان كۇيگە ءتۇستى. ادەبيەت تە، ادەبيەت تۋرالى پايىم دا وزگەردى. نەگىزگى ماقساتى سول قالپىندا قالعانىمەن، سول ماقساتقا جەتۋدىڭ تەگى مەن جولىن ءار زامان وكىلدەرى وزدەرىنشە ۇسىندى. ايتىلعان پىكىرلەر مەن ۇستانىمداردىڭ ءبارى عىلىمنىڭ اياسىندا ەدى. سول ايادا كوزقاراستاردىڭ دا قايشىلىعى بولاتىن. زەرتتەپ، ىزدەنسەڭىز، بارىنىكى دە ۇلكەن ءبىر شەڭبەردىڭ ىشىندەگى شەڭبەرلەرگە ۇقسايتىن. ولاردىڭ بىر-بىرىنە قوسىلمايتىنى سياقتى ءبارىن ءتۇسىنىپ، ءتۇيسىنۋ دە زاڭدىلىققا جاتپايتىن. ادەبيەتتەگى وزگەرگەن، دامىعان، جەتىلگەن اعىمداردىڭ ءبارى – الەم ادەبيەتىنىڭ ورتاق يگىلىگى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى تەمىرعالي ەسەمبەكوۆ پەن «قازاق ادەبيەتى» ءتىلشىسى اراسىنداعى سۇحاتتىڭ دا نەگىزى وسى توڭىرەكتە.

– سىنشىلار تالداۋدىڭ ەكى ءتۇرى بار دەي­ءدى. ءبىرى – تەوريالىق، ەكىنشىسى – پراكتيكا­لىق. وسى ەكى تالداۋدىڭ قايسىسى شىعار­ما­نى جاقسىراق اشادى؟

– سىني ماقالانىڭ تازا تەوريالىق نە­­­مەسە تەك پراكتيكالىق تالداۋلاردان تۇرۋى شارت ەمەس. ماسەلەنىڭ ءمانى باسقادا. ادە­­بيەت تەورياسى مەن ادەبيەتتانۋ ءبىر-بى­­ءرى­نە ىقپالداس ەكى سالا، ءبىراق ماقساتى مەن مىندەتتەرى بولەكتەۋ. تەوريالىق زەرت­تەۋ­­­لەر كوبىنەسە كاسىبي دايىندىعى بار ما­­­ماندارعا ارنالسا، سىني ماقالانىڭ وقىر­­مانى ءار ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ وكىل­­دەرى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان قو­لى­­­نا قالام العان ءاربىر سىنشى الدىمەن نە تۋرالى، كىم ءۇشىن، نەگە، قالاي جازامىن دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە تەرەڭ ويلانىپ العانى دۇرىس. ادەبي ءماتىندى تالداۋدىڭ تي­پولوگيالىق، ديسكۋرستىق، سالىستىرما­لى، پوەتيكالىق، سەمانتيكالىق، گەر­مە­نيەۆ­­تيكالىق امال-تاسىلدەرى بار. وپە­را­تيۆ­­­­­تىلىك، وبەكتيۆتىك، الەۋمەتتىك بەل­­­­­­­­­­سەندىلىك، كوممۋنيكاتيۆتىك الۋەت سياق­­­تى كوسەمسوز قاعيداتتارىن دا ەسكەرۋ كە­رەك-اق. ادەبي سىن دا وسىنداي نەگىزدەرگە سۇيەنگەنى ءجون شىعار. ارينە، سىنشى تۇلعاسى وزىندىك تۇرعىسى مەن ۇستانىمى تەك سۋبەكتيۆتىك ىنتا-ىقىلاستان تۇر­ماي­­دى عوي. توپتان توپىسىن ەرەكشەلەۋ ءۇشىن اقىلگويسۋ، ءدىلمارسۋ، جەكە پىكىرىن وڭ­دى-سولدى تىقپالاي بەرۋ ەشكىمگە ابىروي اپەرگەن ەمەس. وقىرمانىمەن وي ءبو­ءلىسۋ­­گە، اڭگىمە-سۇحبات قۇرۋعا، اۆتورعا، ءما­­تىنگە قۇرمەتپەن قاراۋعا شاقىراتىن سىن­نىڭ ورنى بولەك. سونىمەن بىرگە، دەرەك پەن دايەككە سۇيەنگەن وبەكتيۆتىك تالداۋ­دى ءوزىنىڭ ورىندى سۋبەكتيۆتىك ءپى­كىر­لەرىمەن بايىتىپ وتىرىپ، ادەبي تۋىندىنى جۇيەلى تۇردە تالداۋ قاجەت. ءماتىن ءتوڭى­رەگىندە اۋاني ويلارعا ورىن بەرۋ، اۆ­توردىڭ اتىنا ايتىلعان ءجوندى-جونسىز ماق­تاۋ مەن داتتاۋعا اۋەستىك ابىروي ەمەس. ادە­بي شىعارمانىڭ تاريحي-الەۋمەتتىك، تۇل­عالىق، شىعارماشىلىق تامىرلارىن تاپ باسىپ تانۋ ءۇشىن تالاي بولمىسقا ءجۇ­گىنۋ­گە تۋرا كەلەر، ويتكەنى بۇگىنگى وقىر­مان­نىڭ ورەسى بيىك، تالعامى تەرەڭ،  دايىن­دىعى  جوعارى. وقىرمانىمەن تەڭ ءدا­رەجەدە، ءتىپتى كەيدە وزىنەن بيىك قويا وتى­رىپ وي بولىسكەن سىنشىنىڭ ەڭبەگى ەش بول­مايتىنىنا مىسال كوپ. تەوريالىق تىڭ­عىلىقتى دايىندىق  ءدۇدامال پىكىردەن، سىڭارجاق تۇجىرىمنان، ەكىۇداي قورى­تىن­دىدان ساقتاندىرىپ تۇراتىنى انىق.

ادەبي سىن – عىلىمي جانە كوركەمدىك وي­لاۋدىڭ سينتەزى. بۇعان سىنشىنىڭ شى­عارماشىلىق كوكەيكوزى قوسىلادى. ءويت­كەنى، ول ءاربىر ەلەۋلى شىعارمانىڭ اۆتوردان وقىرمانعا تارتاتىن جولىنداعى اق­پا­رات كانالى، كوپىر، دەلدال. سىنشى ما­قالاسى اۆتورعا دا، وقىرمانعا دا ارنا­لا­دى. اۆتور ءۇشىن ءوز شىعارماسىنىڭ قا­بىل­دانۋى مەن تانىلۋى ماڭىزدى بولسا، ال وقىرمان ادەبي اعىمداعى قۇبىلىس­تار­دان حاباردار بولىپ وتىرماق.

– قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە تەوريا ءما­سە­لەسى قانشالىقتى وزەكتى. ستۋدەنتتەر تەو­ريالىق ءبىلىمدى كىمنەن ۇيرەنىپ جاتىر؟

– ادەبيەتتانۋدىڭ نەگىزگى سالا­لارى­نىڭ ءبىرى – ادەبيەت تەورياسى ەكەنىن بىلسەك تە، ونى دامىتۋعا جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەي ءجۇر­گەنىمىز قىنجىلتادى. ارنايى  دايىن­دىق­تى، اۋقىمدى كاسىبي بىلىكتىلىكتى قا­جەت ەتەتىن اتالمىش سالانىڭ ماماندارىن دايىنداۋدا نازار اۋداراتىن ماسەلەلەر بارشىلىق. فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىندە «ادەبيەتتانۋعا كىرىسپە» جانە «ادەبيەت تەورياسى» پاندەرىنە بولىنەتىن وقۋ ساعات­تا­رى­نىڭ سانى جەتكىلىكسىز. باعدار­لا­ما­لارى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتىپ وتىر، جاڭا ءۇل­گىدەگى، زاماناۋي تالاپتارعا جاۋاپ بەرە­ءتىن وقۋ قۇرالدارىن دايىنداۋ دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەر قاتارىندا. قا­زاق­ستاندا «ادەبيەت تەورياسى» ماماندارىن ارنايى دايىندايتىن وقۋ ورنى جوق، سەبەبى، بۇل سالا ماماندىق رەتىندە رەەسترگە ەنگىزىلمەگەن. تەك قانا ماگيستراتۋرادا «ادەبيەتتانۋ» دەگەن ماماندىق بار، وعان بولىنەتىن گرانت سانى ماردىمسىز. سو­نىمەن قاتار، ەلىمىزدە بىردە-بىر ارنايى «ادەبيەت تەورياسى مەن ءادىسناماسى» دەگەن كافەدرا جوق. ءارقيلى وڭتايلاندىرۋلار ناتيجەسىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وسىنداي كا­فەد­را جانە م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت ءجا­نە ونەر ينستيتۋتىنداعى ءبولىم قىس­قارىپ كەتكەن. ارنايى عىلىمي ور­تا­لىق­تار­دى قايتا جاساقتاپ، ولاردى ادەبيەت تەو­رياسىنىڭ ءزارۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە جۇمىلدىرۋدىڭ امالدارى كوپ قوي. قو­عام­­دىق گازەت-جۋرنالدار تەوريالىق ما­قا­­لالاردى باسۋعا قۇلىقسىز، سوندىق­تان ادە­بي جۋرنالداردىڭ «ادەبيەت تەورياسى ءما­سەلەلەرى» دەگەن ايدار اشىلسا دەپ وي­لاي­مىن. سونىمەن قاتار، ارنايى عىلىمي كونفەرەنسيالار ۇيىمداستىرۋ، ادەبيەت تەورياسى ءپانىنىڭ وقىتۋشىلارىنىڭ ءبى­لىك­تىلىگىن ارتتىرۋ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەت. ءتۇيىپ ايتساق، اتالمىش ۇيىم­داس­تىرۋ شارالارىنا قوسا دوكتورانتۋرا ما­ماندىقتارىنىڭ تىزىمىنە «ادەبيەت تەو­ريا­سىن» ارنايى تۇردە ەنگىزگەن قيسىندى. تەو­ريالىق زەرتتەۋلەرگە قۇلشىنىس ازداۋ، تا­لاپكەرلەر كوبىنە جالپى فيلولوگيالىق تاقىرىپتاردى تاڭدايدى. ونىڭ سەبەپتەرى تەرەڭدە. كەم دەگەندە ەكى جارىم مىڭ جىل­عا جۋىق تاريحى بار بۇل سالانى مەڭ­گەرۋدىڭ قيىنشىلىعى جەتەرلىك. پلاتون، اريستوتەل، گەراكليتتەن باستالعان كلاس­سي­كالىق فيلولوگيا نەگىزدەرىن، ورتا عا­سىر ويشىلدارىنىڭ تەوريالىق زەرت­تەۋ­لەرىن، جاڭا زامان عىلىمىنداعى تەو­­­ريالىق وي-پىكىرلەردى جۇيەلى يگەرۋ كوپ ۋاقىتتى، ەرىك-جىگەردى، ىجداھاتتىلىقتى تالاپ ەتە­ءتى­ءنى انىق. ياعني باكالاۆريات-ما­گيس­تراتۋ­را-دوكتورانتۋرادا ۇزدىكسىز دايىن­دىقتان ءوتۋ ادەبيەت تەورياسىنىڭ بىلىكتى مامان­دا­رىن دايىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەر. زاماناۋي وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن دايىن­داۋعا كونكۋرس جاريالاعان دۇرىس بو­لار ەدى. ەلىمىزدەگى وكۋ ورىندارىندا ءبى­رەر وقۋ قۇرالدارى عانا قولدانىلىپ ءجۇر. ولار وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى جا­زىلعان، ەرتەرەكتە ءوزىن اقتاعان باسى­لىم­دار. كورشىلەس رەسەيدە سوڭعى 20 جىل­دا ءبىر-بىرىن قايتالامايتىن ونداعان وقۋ­لىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى جارىق كور­گەن، ولاردى «اكادەميا» ورتالىق سا­راپ­تامادان وتكىزىپ، ارنايى سەريا ەتىپ با­سىپ شىعارۋدا. وسىنداي ءۇردىس بىزگە دە ءتيىمدى بولار ەدى. گلوسسارييلەر، پراك­تيكۋم­دار، سوزدىكتەر، سونى ءادىس­تەمەلىك قۇرالدار دايىنداۋدىڭ مەزگىلى جە­­ت­كەندەي.

– جالپى، تەوريانىڭ  ەسكى، جاڭاسى بولا ما؟

– ءسوز ونەرىنە قاتىستى تەوريالاردى جال­­پى، جەكە جانە ارنايى دەپ ءبولۋ قا­لىپ­تاسقان. ونەر اتاۋلىعا ورتاق سيپات­تار­دى، كوركەم ادەبيەتتىڭ تاريحي دامۋى­نىڭ ۇدەرىسىن، كوركەم مازمۇن مەن ءپىشىننىڭ بايلانىستارىن، ادەبي تانىمنىڭ سيپاتتارىن، كوركەم ادەبيەتتىڭ رۋحاني دۇنيە­ءنىڭ ەرەكشە ءتۇرى ەكەندىگىن اۋقىمدى ماتە­ريال­دار نەگىزىندە زەرتتەگەن ەڭبەكتەر قۇ­­نىن جويعان جوق. ەرەكشە ونەر ءتۇرى رە­تىندە ونىڭ قاي قوعامدا بولسىن ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقان سي­نەر­گەتيكالىق زاڭدارى بار، ءاربىر ادەبي ورتا، شىعارماشىلىق تۇلعا ولاردى مويىندايدى. سونىمەن قاتار، ادەبيەتكە اسەر ەتە الاتىن بەلسەندى ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلار بار. ءاربىر قوعامدىق فورماسيا، الەۋمەتتىك قۇرىلىم ءسوز ونەرىنىڭ ءتار­بيەلىك، تاعىلىمدىق، كوممۋ­ني­كا­تيۆ­تىك، كومپەنساتورلىق الەۋەتىن پايدالانۋعا تى­رىساتىنى جاسىرىن ەمەس. بەلگىلى ءبىر توپ، تاپ، ساياسي كۇشتەردىڭ ءوز مۇددەسىنە ساي ادەبيەت جاساۋ ءۇشىن ويلاپ تاپقان تەو­رياسىماقتارى بار، ولار تەك ءبىر شەك­تەۋلى كەزەڭنىڭ، ساناۋلى شىعارمانىڭ شەڭبە­رىندە عانا قولدانىلادى. عىلىمي وي­دىڭ دامۋى وبەكتيۆتىك نەگىزدەرگە سۇيەنەدى، ال ءارقيلى داۋرىقپا ساياسي ماق­سات-مۇددەگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن قولدانىلعان كوزقاراس­تاردى سىن كوزىمەن باعالاپ وتىر­عان ورىندى. ءبىراق ولاردى مانسۇقتاعاننان گورى، پايدا بولۋىنىڭ سەبەپتەرى مەن ال­عى­­شارتتارىن، سالدارلارىن تياناقتى ءبى­ءلىپ وتىرعان ورتا ۇتىلماس. سوسرەا­ليزم­ءنىڭ مەتودولوگيالىق نەگىزدەرىنىڭ قا­لىپ­تاسۋ تاريحىن جاقسى بىلگەن ادام «اباي جولى»، «قان مەن تەر»، «كوشپەندىلەر» سياقتى شىعارمالاردىڭ سول كەزەڭدە قالاي جازىلعانىنىڭ سەبەپتەرىن تالداي الا­دى. جەكەلەگەن تەوريالىق تۇ­جى­رىم­دارعا قاتىستى ءار كەزەڭدە ءارقيلى باعالار بەرىلەدى، ءبىراق وسى كەرەعارلىقتى ءتۇسىنۋ ناقتى تالداۋ مەن جۇيەلى زەرتتەۋ نەگىزىندە جاسالعانى ورىندى بولماق. وتكەن تا­ري­حي-ادەبي ساباق پەن ناقتى تاجىريبەگە ءجۇ­گىنگەندە ءتيىمدى شەشىم شىعار. ءار شى­عار­مانىڭ بويىندا ونى ءتۇسىنۋ مەن تانۋ­دىڭ ەرەجە-قيسىندارى، امال-تاسىلدەرى ءبىر­گە ءومىر سۇرە بەرەدى دەگەن پىكىرگە دە وي­لا­نا قاراعان ءجون بولار. ءوزىنىڭ قۇن­دىلىعى ەسكىرگەن ادەبي تۋىندىلار نەگى­ءزىن­دە تۋعان تەوريالار دا ەسكىرەدى-مىس ات­تى پىكىرلەرگە قوسىلا سالۋ قيىن. وشە جاز­داپ بارىپ قايتا جاڭعىرعان، تەز جەتىل­گەن، امبەباپ ساپاعا جەتكەن تەوريالاردى قايدا قوياسىز. وتكەنگە تۇسىنىستىك­پەن، قۇر­مەتپەن قاراۋ تەوريالىك وسىپ-جەتىلۋدىڭ العى­شارتتارى ەكەنىن ۇمىت­پايىق. يدەاليستەر مەن فورماليس­تەر اراسىنداعى داۋ-دامايدىڭ جۋىق ارادا بىتە قويماسى بەلگىلى. ءسوز ونەرىنىڭ تابيعاتىنان تۋىندايتىن عىلىمي زاڭ­دى­لىقتار اينالىمدا جۇرە بەرەر، ال ءار­قيلى كەزەڭدىك، ساياسي، داراشىل پىكىرلەر زامانىمەن عانا قى­زىق­تى بولىپ قالا­تىنداي.

– سوڭعى جىلدارى ابدەن مودا بولعان، ءارى مەزى قىلعان تاقىرىپ – مودەرنيزم، پوستمودەرنيزم. وسى ەكى اعىمنىڭ ايىرما­شى­لى­عى نە؟ جانە ونى شىعارمادان قالاي باي­قاۋعا بولادى.

– مودەرنيزم – ءحىح عاسىر اياعىندا باس­­­تالىپ، حح عاسىر باسىندا قالىپتاسقان كوركەمدىك-ەستەتيكالىق كونسەپسيا. مازمۇنى كۇردەلى، ماعىناسى كوپ قاباتتى، قىزمەتى سان الۋان. سول كەزدە ءحىح عاسىر ادەبيەتى قالىپتاستىرعان ليبەرالدىق-گۋ­­مانيستىك كوزقاراس الەۋمەتتىك سەرگەل­دەڭ­­گە ءتۇستى. قوعام مەن ومىردە بولىپ جات­­قان وزگەرىستەردى بۇرىنعى رەاليستىك بايا­ن­­داۋمەن، قاساڭداۋ سيۋجەتتەرمەن، اقىل­­گوي اۆتور كوزىمەن بەينەلەۋ قيىن بول­دى. سونىمەن قاتار، قوعام تەك ۇزدىكسىز ىلگەرىلەپ دامي بەرەدى دەگەن پوزيتيۆتىك دۇنيەتانىم توقىراۋعا ۇشىراي باستادى. ەندى قوعامدىق سانانى تەك تاريحي-مادەني يدەيا، الەۋمەتتىك نورمالار، مورال قاجەت باعىتقا باستاپ وتىرادى دەگەن سەنىم جوعالعان ەدى. ادامدى بيلەپ-توستەيتىن جاسىرىن تىلسىم كۇشتەر، ونى ءتۇسىنىپ بولمايتىن ىس-ارەكەتكە يتەرمەلەيتىن قۇپيا نەگىزدەردىڭ بار ەكەنىن تاجىريبە جۇزىندە دالەلدەپ بەرگەن باسقا عىلىمدار ۇسىنعان يدەيالارعا ءسوز ونەرى دە نازار اۋدارعان. سانا، ءتۇپسانا، كوكەيكوز، ىشكى «مەن»، ۇجىمدىق سانا كورىنىستەرى، حايۋان­دىق كەزەڭ قالدىقتارى سياقتى نە­گىزدەر كوركەم ادامتانۋدا دا قولدانىلا باس­تاعان ەدى. پ.ۆەرلەن، ا.رەمبو، ش.بود­لەر سياقتى قوعامنان «قارعىس» ەستىگەن قالامگەرلەر ادام جانىنىڭ قالتارىس­تارى­نا ءۇڭىلدى، ونىڭ قيسىنسىز، تۇسىنىكسىز ىس-ارەكەتتەرىنىڭ سەبەبىن سىرتتان ەمەس، ىشكى دۇنيەسىنەن ىزدەدى. ولار وزىنە دەيىنگى ادەبيەتتى قاتاڭ سىناپ، ونەردىڭ ءپالسا­پا­لىق نەگىزدەرىن قايتا قۇرۋعا ۇندەدى، بۇل كوز­قاراس ادەبي ورتادا كەڭ قولداۋ تاپتى. ناتيجەسىندە سيمۆوليزم، يمپرەسسيونيزم، كۋبيزم، فۋتۋريزم، يماجيزم سياق­تى ادەبي اعىمدار مەن مەكتەپتەر قالىپ­تاس­قانى تاريحتان بەلگىلى. ولاردىن ءبارىن بىرىكتىرگەن ورتاق يدەيا مىناداي ەدى: ول – وتكەندى قۇردىمعا جىبەرۋ ارقىلى جاڭا تا­ريحي وزگەرىستەرگە اپاراتىن تاجىريبە الاڭىن جاساقتاۋ بولاتىن. بۇعان سول كە­زەڭدە ەۆروپا ەلدەرىندە بەلەڭ العان تا­ري­حي-الەۋمەتتىك داعدارىستار مەن توقى­راۋ­لار دا ءوز ۇلەسىن قوسقانى انىق. مو­دەر­نيستەر ناقتى ومىرلىك قۇبىلىستار مەن وقيعالاردى بەينەلەۋ ارقىلى ادامدى تانىپ بەينەلەۋگە كۇمانمەن قارادى، ومىرلىك شىن­دىق­تى ەلەمەدى. ولاردىڭ ورنىنا قيالدان تۋ­عان شارتتى سۋرەتتەردى ۇسىندى. ادامي بول­مىستى تەك الوگيزم، ءتۇپساناداعى جا­سى­رىن بيلەۋ ورتالىقتارى، ساناداعى دە­­فور­ماسيا، جالعان ماعىنا تۋدىرۋ­شى­لىق ارقىلى تانىپ بىلۋگە ۇمتىلدى. امە­ريكا پسيحولوگى ۋ.دجەيمس، فرانسۋز عا­لىمى ا.بەرگسون، ز.فرەيد پەن ك.يۋنگ­تىڭ ەڭ­بەكتەرىندەگى تەوريالىق نەگىزدەرگە سۇيەن­ءدى. ادامنىن ەرىك-جىگەرىن، وي-سەزى­ءمىن، نيەتىن باقىلاپ-باسقارىپ تۇراتىن، ونى ىرقىنا كوندىرەتىن، دەگەنىن ىستەتەتىن جاسىرىن كۇشتەر، قۇپيا اقپارات، تانىلمايتىن سىرلار ادامنىڭ ىشكى الەمىندە ىلعي ءومىر سۇرەتىنىنە سەنىم ارتتى، ەندى بۇ­رىنعى قالىپتاسقان قوعامدىق وي، مورال، رۋحاني قۇندىلىقتار قاۋقارسىز دەپ سا­نالدى. ادام ساناسىنداعى ليبيدو، كۋ­مير، اۆتوريتەت، نارسيسسيزم، ەديپ كوم­پ­لەك­ءسى، زومبي، نيرۆانا، سۋگگەستيۆتىلىك سياق­تى قۇبىلىستار وقيعا ارقاۋىنا اي­نا­لىپ، بولمىس – ابسۋرد پەن حاوستىڭ مە­كەنىنە اينالدى. ال قوعامدىق تارتىپكە، الەۋمەتتىك زاڭعا باعىنگان ەسكىنىڭ ادامى ەندى رۋحاني، مورالدىق جانسىنۋلارعا ۇشىرايدى ەكەن، ويتكەنى بۇل سوسيۋم ير­راسيونالدىققا، بەيسانالىلىققا، ەس­سىزدىككە، شەشۋى جوق جۇمباقتارعا، ءتۇسى­نىك­ءسىز سىرلارعا تولى. ءومىر مەن ءولىم جايىن­داعى كلاسسيكالىق كوزقاراستار ما­زاققا ۇشىرادى.

پوستمودەرنيستىك تەوريالاردى ج. ليو­تار، ي. حاسسان مەن ف. دجەيمسون، د. بوي­لەر، دج. لودج جانە د. فوككەما، ت.دان سياقتى امەريكالىقتار مەن ەۆروپالىقتار ۇسىن­عان. ولار پوستمودەرنيستىك مەنتاليتەت قانا زاماناۋي تاۋقىمەتتەردى بەينەلەي الاتىنىن دالەلدەۋگە تىرىسقان بولاتىن، الايدا كوبى ر. بارتتىڭ، ج. دەرريدانىڭ، م. فۋكونىڭ پىكىرلەرىن دامىتۋمەن بولدى. ۋ. ەكو مەن د. لودج پوستمودەرنيزمنىڭ پاي­دا بولۋىن مادەني كەزەڭدەر اۋىسۋدا پاي­دا بولاتىن زاڭدى قۇبىلىس دەپ ەسەپتەگەن. ءبىر مادەني پاراديگما «سىنىپ»، ونىڭ بولشەكتەرىنىڭ جيىنتىعى باسقاشا دامۋعا نەگىز بولادى-مىس. پوستمودەرنيس­تەر بايانداۋ تەحنيكاسىنا ەرەكشە ءمان بەردى، ءارتۇرلى قيتۇرقىلىقتار قولدانۋعا اۋەس بولىپ، اۆتور مەن كەيىپكەردىڭ ءرولىن تومەندەتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا، ولاردىڭ ويىنشا، كوركەم ماتىندە فراگمەنتتىك ديس­كۋرستىڭ ءمانى ارتادى-مىس. باستىسى، پوس­تمودەرنيستىك باعىتتاعى قالامگەرلەر بەلگىلى امال-ادىستەردى «جالاڭاشتاۋعا»، وقيعالاردى «شەشىندىرۋگە» قۇمار بولىپ، ولار ادەبي شىعارماشىلىقتى تەك سۋبەك­تيۆتىلىكتەن، شارتتىلىقتاردان تۇرادى دەپ ەسەپتەگەن. اقىن-جازۋشى ەڭبەگىن با­عالاۋدا ولاردىڭ «جازۋ بەدەلى» ماڭىزدى ەدى، ويتكەنى وسى نەگىزدىڭ عانا تانىمدىق سيپاتى مول ەكەن. ءداستۇردى مويىنداماۋ، بەدەلدەردى مازاق قىلۋ، ءومىردى فارس پەن يرو­نياعا، جالعىزدىق پەن جاتسىنۋعا، نيەۆ­­­روتيك پەرسوناجدارعا تولى بولمىس رەتىندە بەينەلەرگە تىرىسۋ – اتالمىش با­عىت وكىلدەرى ءۇشىن ورتاق بەلگىلەر. مۇن­داي ماتىندەردە ادەبيەتشى-فۋنكسيونال، رايتەر، تەكستەر، ءماتىنشى، كۋلتۋرال، ورىن­­داۋشى، كاسىپكەر، ۇجىمدىق اۆتورلار پايدا بولدى. ارينە، الەم ادەبيە­ءتىن­دەگى ىزدەنىستەرگە سەرگەك قاراعان قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ مودەرنيستىك جانە پوس­تمودەرنيستىك ۇردىستەرگە ءوز كوز­قا­راس­تارى بولعان، كەيدە ازداعان ءاۋىس-تۇيىس، بەيىم­دەۋ، رەپرودۋكتيۆتىك ساتتەر بايقا­لاتىنىن زەرت­تەۋشىلەر ايتقان. س.سانبايەۆ، و.ءبو­كەيەۆ، ت.ابدىكوۆ، ا.جاقسىلىقوۆ، ر. سەي­سەن­بايەۆ جانە تاعى باسقا قالامگەرلەر تۋىن­دىلارىندا ميفولوگەمالاردى كوپ­تەپ قولدانۋ بايقالسا، د.امانتاي «تۇنگى جارىق» رومانىندا «ولگەن اۆتوردى»، ا.كە­مەلبايەۆا «مۇنارا» اڭگىمەسىندە اۆ­تور­دى كىتاپتار تەڭىزىن كەزىپ جۇرگەن ءدا­ءرۋىش ەتىپ بەينەلەيدى. ءداستۇرلى اۆتور­دىڭ ورنىن سكريپتور، اكتور،اكتانت، سيمۋلياكر، بەنەفيساريي، اۋكتور، نارراتور، رەگيستراتور، اتاۋسىز ادامدار باسقانىنا دا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. قازىرگى كەزدەگى اقىن­­دار­دا نارسيسسيزمگە ءمان بەرۋ، جال­عىز­­دىق­تى جارنامالاۋ، «وزگەنىڭ» كوزىمەن، «بوگ­دەنىڭ» سوزىمەن ماعىنا ۇستەمەلەۋگە تىرىسۋ، ميفوديزاينعا اۋەستەنۋ، ما­نيپۋلياسياعا بوي ۇرۋ، تريكستەر كەيىپكەردى سۋرەتتەۋ، اۆتورلىق ماسكانى كيۋ، ادەبي ەرتەگىگە، گيپەراقپاراتتىلىققا، ادەبي ويىنعا اۋەستىك بەلگىلەرى بايقالاتىنداي. ال پسيحواناليزگە سۇيەنۋ جاس جازۋشىلاردا ءجيى كورىنەتىن جايتتار، ءتىپتى كەيدە شيزواناليزگە بارۋ دا كورىنىس بەرەدى.

مودەرنيزمگە ءتان ناقتى ورتانى ادام­عا جاۋ ساناۋ، الەۋمەتتىك جانە رۋحاني داع­دارىستان قاشۋ، قوعامنىڭ قاتىگەز زاڭ­دارىنىڭ الدىنداعى پەندەنىڭ ءمۇسا­ءپىر­ءلى­گىن كورسەتۋ، باسقا ءبىر اۋاني الەم ىزدەۋ، ءومىر­ءدىڭ بولمىسىن تانۋدان باس تارتۋ، اي­تىلمايتىن اقيقاتتاردى دارىپتەۋ، ەرەكشە سەزىمتالدىقتى اسپەتتەۋ، ميستيكالىق مازمۇنعا ۇمتىلۋ، اسسوسياسيالار مەن الليۋزيالارعا تولى ەلەس الەم، شارتتى ءدۇ­نيەگە باستى ورىن بەرۋ سياقتى ۇردىستەر مەن امال-تاسىلدەردى بىلە جۇرگەننىڭ ار­تىقتىعى جوق. اۆتورلىق ەپاتاج، ءوزىن-وزى جوققا شىعارۋ، ءپىشىن ماڭايىنداعى قي­سىنسىز، پارىقسىز تاجىريبەلەر ەشبىر سۋ­رەتكەردى ورگە شىعارعان ەمەس. مودەرنيس­تەر «ۇسىنعان «مەتافورالار ديالوگى»، «سەزىمدىك كەنتاۆرلار»، «كوننوتاسيالار»، «سەزىم ءماتىنى» ويلانا قاراۋدى قاجەت ەتە­ءدى. ال ءارتۇرلى ينسايتتار (جارق ەتۋ) مەن كلايپ-شەشىمدەر (klap – نايزاعاي سوق­قىسى) قولدانۋدا اباي بولعان ءجون.

مودەرنيستەر بەينەلەگەن الەمدە «با­قىت­سىز سانا» يەلەرى جانە «جالعىزدار تو­بىرىنان تۇراتىن قوعام ءومىر ءسۇرىپ جا­تادى، وندا ديالوگ جوققا ءتان، اركىم ءوزى­مەن-وزى. شىعارمالار ۇزىك-ۇزىك سۋرەتتەردەن، قيسىنسىز فراگمەنتتەردەن قۇرالادى. «قارا يۋمورعا» اۋەستىك، ناقتى ءومىردى ترا­گي­فارسقا اينالدىرۋ، ودان ترانسەن­دەت­تىك ماعىنالار تۋدىرۋ، جاقسى مەن جاماننىڭ اراجىگىن ايىرماۋعا تىرىسۋ باسىم. ف.كافكا، م.پرۋست، د.دجويس، ت.ەليوت تۋىن­­­دى­لا­رىن­داعى تۇلعالار ءوزى سۇرگەن قوعامداعى ابسۋرديزمگە تاۋەلدى بولىپ بەينەلەنگەن. ينستروسپەكسيا، ءارقيلى ارحەتيپتەر، ىلكى مو­دەلدەر، ميفتىك وبرازدار، ويىن، ترا­ۆەس­تي، ەسسىز ساتتەر بولمىستى شارتتى ءتۇر­­دە تۇسىندىرۋگە قولايلى سانالدى. قو­عام مۇشەسى وسىنداي ابسۋردقا تولى ورتادا گەرمەتيكالىق كۇيگە ءتۇسىپ، ءوز احۋالىنا باعا بەرە الماي قالادى. ەندى ءاربىر سوسيۋم مۇشەسى «مودەرنيستىك سانانى» بويىنا ءسىڭىرىپ، «مودەرنيستىك ۋاقىتتا» ءومىر سۇرۋگە ءتيىس بولاتىن. كوركەم ادە­بيەت­تەگى اۆتور تۇلعاسىنىڭ شىعار­ما­شى­لىق قارىمى، قابىلەتى، قىزمەتىنە نازار اۋ­دارىلمادى، وقىرمان الدىنداعى قا­دىر-قاسيەتى ادەيى تومەندەتىلدى، ءسوز ونە­ءرىن­دە قاھارماندارعا ورىن جوق بولدى. ونەر اتاۋلى مودەرنيستىك جانە مو­دەر­نيستىك ەمەس دەپ ەكىگە جارىلدى، ەكى تاراپ اراسىندا كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. گۋما­ني­تارلىق كوزقاراستىق بەدەلى قايتادان جوعارىلاي باستادى، ءسويتىپ حح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە باسقا پوستمودەرنيستىك يدەيالار كۇش الا باستاعانى ءمالىم. پوستسترۋكتۋراليزم مەن دەكونسترۋكتيۆتىك كوز­قاراستارعا سۇيەنگەندەر سانى ارتتى. مۇندا دا بۇرىنعى مودەرنيستىك «بەدەل­دەر­ءدى كۇيرەتۋ» باستى ماقسات بولدى. دۇنيەتانىم ەندى تۇيسىك، سەزىمدىك ەلەستەر ارقىلى جاڭا ساپادا سۋرەتتەلدى. پوستمودەرنيستەر ءۇشىن «الەم – حاوس» «دۇنيە – ءما­ءتىن»، «سانا – ءماتىن» سياقتى ديحو­تو­ميا­لىق ۇعىمدار توڭىرەگىندەگى ىزدەنىستەر قىزىق ەدى. جاڭا زاماندا «ەسكىشە» جازۋعا جول جوق دەپ ساناعان ولاردىڭ وزدەرى پوس­ت­مودەرنيستىك سانا مەن سەزىمتالدىقتى دامىتۋعا كۇش سالدى. اعارتۋشىلىق جانە رەاليستىك ادەبيەت «الدامشى سانا» قا­لىپتاستىرادى-مىس دەپ، «ەۆروپالىق ءداس­­تۇرگە» قارسى شىقتى. «پوەتيكالىق وي­لاۋ»، «پوەتيكالىق ءتىل»، «سارابدال سۋ­رەت­كەر» سياقتى ۇعىمدارعا ەرەكشە ءمان بە­رىلە باستاعان بولاتىن. سونىمەن بىرگە، «ەپيستەميولوگيالىق ابدىراۋ»، «اۆتور­لىق ماسكا»، «قوسارلانعان كود»، پاستيش، ينتەر ماتىنگە اۋەستىك، ديسرەتتىلىك، نونسەلەكسيا، مەتااڭگىمە تارىزدەس ۇعىمدار شىعارماشىلىق ءۇشىن باستى بولىپ سانالا باستادى. پوستمودەرنيستەردىڭ دەنى ونەر مەن ادەبيەتتە ادام مودەلىن بەي­نە­لەۋدىڭ ەشقانداي ماعىناسى جوق دەگەن پىكىردى جاقتاۋدا. تەك «تىلدىك ويىندار سايا­ساتى» عانا «تىلدىك سانانىڭ» وتىرىگىن ءاش­كەرەلەۋگە قابىلەتتى ەكەن. رەاليزم ءتار­بيە­لەگەن اڭقاۋ، سيۋجەتكە سەنگىش، اۆتورعا ەر­گىش وقىرمانعا پوستمودەرنيستىك ادە­بيەت­تە ورىن جوق ەدى، ويتكەنى ولار رەا­ليزم­ءدى مانسۇقتاپ، اۆانگاردتىق  باعىت­تاعى شى­عارمالاردى قولداۋدا.

– «اعىم دەگەن – دۇنيەتانىم»، «ستيل دەگەن – ادام» دەيدى. قازاق ادەبيەتىندە قا­­لىپ­تاسقان ستيلدەر بار ما؟

– ستيل – اۋقىمى كەڭ تەرمين، ونى قا­لىپتاستىراتىن ۇعىمدار قاتارىندا ءما­نەر، ماشىق، داعدى، ەرەكشەلىك، دارا­لىق، ۇيلەسىمدىلىك، ادەبي ءتىل، پوەتيكالىق فيگۋرا، پوەتيكالىق سينتاكسيس، ستيليس­تيكا، جەكە، جالپى، ورتاق ستيلدەر اتالادى. ءاربىر بەلگىلى سۋرەتكەردىن، ءار ادەبي باعىت پەن اعىمنىڭ، ءتىپتى بەلگىلى ءبىر كە­زەڭگە ءتان ستيلدەر انىقتالعان، مۇنداي ءۇر­ءدىس ۇلتتىق ادەبيەتىمىزگە دە ءتان. م.اۋە­زوۆ­ءتىڭ قالامگەرلىك مانەرى، ع.ءمۇ­ءسى­رە­پوۆ­ءتىڭ سۋرەتكەرلىك ەرەكشەلىگى، و.بوكەيەۆتىڭ ستيليستيكاسى، ق.مىرزالييەۆتىڭ شىعار­ما­شىلىق داعدىلارى تۋرالى قىزىقتى زەرتتەۋلەر بار. ادەبيەتىمىزدىڭ جاڭا بۋىنى ءوز ءستيلىن انىقتاۋ ۇستىندە، ونداعى ءىز­دەنىستەر اركىمنىڭ دارا قولتاڭباسىن قا­لىپتاستىرۋعا باعىتتالعانى ماڭىزدى. «ستيل دەگەنىمىز – ادام» دەگەن پىكىردى فرانسۋز جاراتىلىستانۋشى عالىمى ج.بيۋففون كولدانىسقا ەنگىزگەن ەكەن، ءبىراق اڭگىمە ادام قابىلەتتەرى مەن مىنەز-قۇلقى توڭىرەگىندە بولعان. ال ادەبيەت­ءشى­لەر سول ويدى كوبىنەسە سويلەۋ ستيليستيكاسىنا قاتىستى قولدانۋدا. قالامگەردىڭ وزىن-وزىنە جانە وزگەگە تانىتۋ ءۇشىن جا­سالعان ەستەتيكالىق ىزدەنىستەر جيىن­تىعى ستيل قۇرايدى دەگەن پىكىر بار. ال كوپ­ءشى­لىك قالامگەردىڭ جازۋ مانەرى مەن ما­شى­عىن، ادەبي موداعا قاتىسىن ءتىلدى قول­دانۋ­داعى وزىندىك ىزدەنىستەرىن ستيل قۇراۋ­شى كومپونەنتتەرگە جاتقىزىپ ءجۇر. سۋرەت­كەر­ءدىڭ كوڭىلى قالاعان، كوكىرەگى ۇيىپ، ءجۇ­رەگى يلانعان تاقىرىبىن جازۋداعى وي ءيىرىمى، تولعاقتى تەبىرەنىسى، سەزىم سەرپىلتۋى دە ستيلىنە اسەر ەتەتىنى داۋ تۋعىزباس. ستيل­ءدى «ايتىلىم ءتيپى»، «يدەيالىق – تا­قىرىپتىق نەگىزدەر كورىنىسى» دەپ باعالاۋ كەز­دەسەدى. كوركەم تۋىندىلاردا ادەبي ستيلدەن گورى پۋبليسيستيكالىق ستيلدىك با­سىم بولىپ بارا جاتقاندىعى الاڭد­ا­تا­دى. جوعارى، ورتا، تومەن ستيلدەردى ارا­لاستىرا قولدانۋ ءوزىن-وزى اقتاي بەرمەس، دارا وي دارا ءستيلدى تالاپ ەتەدى دەگەن كوزقاراستى قابىلداۋعا بولار. قازىرگى قازاق پروزاسىندا تاپتاۋرىن تاقىرىپ كوبەيگەندەي، شىعارماشىلىق ءامال-تا­سىلدەردىڭ دەنى ءوز دارەجەسىنە، مۇمكىندىگىنە ساي ءتيىمدى قىزمەت ەتە الماي وتىرعانداي. ويدى ورنىمەن قولدانۋ، كەرەك ءسوزدى ءدىر ەتكىزىپ ءوز ورنىنا قويۋ سيرەكتەۋ. ۇزاق-سو­نار بايانداۋ، سىلدىر سۋرەتتەۋ، بەدەرسىز بەي­نەلەۋ، ورىنسىز اۋەزە، ديداكتيكالىق سەنتەنسيالار كوپ كەزدەسۋدە. ورالىمدى ستيل وقىرمان ءۇشىن ويلاپ تابىلادى عوي، سوندىقتان ستيليزاسياعا ءجيى بارۋدى رەسەپتور قاۋىم قابىلداي بەرمەيتىنى ءمالىم بولار.

– قازىرگى قازاق ادەبيەتىندەگى  ىزدەنىستەر قاي دەڭگەيدە؟ قۇرباندىققا باراتىن ەڭ­بەك­تەر جاسالىپ جاتىر ما؟

– قوعامداعى ىرگەلى وزگەرىستەر تۇ­سىن­دا، وتپەلى كەزەڭدە ونەر اتاۋلى اۋەلى ابدى­راپ قالىپ،ارتىنان وتكەندى اقىلمەن شو­لىپ، ەرتەڭگە ۇمىتپەن قاراي باستايدى. قا­زاق ادەبيەتى دە وسىنداي كۇيدى باستان كەشىرىپ وتىرعانداي. پوستيندۋستريالدىق دامۋدىڭ ادام مەن قوعامعا اسەرى ءارقيلى. ءسوز ونەرىنە دەگەن وقىرماندىق سۇرانىس ازايعانىنىڭ دا شىعارماشىلىققا اسەر-ىقپالى بەلگىلى عوي. وسىنداي ۋاقىتتا ۇلت­تىق ادەبيەت ءوز ميسسياسىن اتقارۋ ءۇشىن ىشتەي دايىندىق ۇستىندە سياقتى، الداعى ۋاقىتتا وسىنداي شىعارماشىلىق شي­رىعۋدىڭ ناتيجەسىن كورەرمىز.

– ءسىز ءبىر كەزدە «شولپاننىڭ كۇناسىن» ءبىز­گە باسقاشا تالداپ بەرگەنسىز. قازاق ادە­بيەتى وسى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ با­سىن­داعى العاشقى ۇلگىلەرمەن دامۋ كەرەك ەدى دەگەن پىكىر كوپ ايتىلادى. ءبىز سوسياليستىك رەا­ءليزمدى جازۋ ارقىلى قانشالىقتى ۇتىل­دىق؟ نەدەن ايىرىلدىق؟

– وركەنيەت زاڭدارى وتكەنگەن ويلانا قا­راۋدى دىتتەيدى. سوسرەاليزمدى ادەبيەت تا­ريحىنان سىزىپ تاستاۋ وڭاي، ال سول ىڭ­عاي­دا جازىلعان «اباي جولىن»، «قان مەن تەر­ءدى»، «ماحاببات قىزىق، مول جىلدار» سياق­تى وقىرماننىڭ قىزىعا وقىعان ءجۇز­دەگەن شىعارمالارىن قايدا قوياسىز. م.ما­قاتايەۆتىڭ، ق.مىرزالييەۆتىڭ، ت.مول­دا­­عالييەۆتىڭ قازىرگى كۇندە ەرەكشە ىقى­لاس­قا بولەنىپ وتىرعان تۋىندىلارى دا سول كەزەڭنىڭ جەمىسى عوي. ارينە، قابىلەتى كەم قالامگەردىڭ بيلىككە جاقىن بولۋ ءۇشىن جازعاندارى بار. ال شىن دارىن يەسى قاي كەزدە بولسىن، قانداي شىعارماشىلىق ءادىس قولدانسا دا ءوز وي-ارمانىن وقۋشى­سىنا جەتكىزە العان. ساياسي سۇرانىسقا ساي تاپ­سىرىسپەن جازىلعان، جاتتاندى ۇران­دارعا تولى شىعارمالار ءوزى-اق اينالىمنان شىعىپ قالار. سوسرەاليزمگە بار پالە­ءنى ءۇيىپ تاستاۋدان گورى، ونىڭ جەتىستىك-كەم­شىلىگىن جاس بۋىننىڭ جەتە بىلگەنى ورى­ندى بولار. الاش ۇراندى ادەبيەت پەن تەڭ­دىك ۇراندى ادەبيەت اراسىنداعى قىم-قيعاش تارتىستاردى بايسالدى باعالاۋ كەرەك. الاش ارىستارى ۇسىنعان بالاما ۇلتتىق شىعارماشىلىق باعىت-باعداردى سوسرەاليزم تۇبىرىمەن جويا المادى. ع.ءمۇ­سىرەپوۆ سياقتى تۇلعانىڭ بەرتىنىرەك ۋا­قىتتا ءوز ۇستازى ج.ايماۋىتوۆتى ءومىر بويى ۇلگى تۇتقانىن ايتقانى ءمالىم، سىرت­­تاي كەڭەستىك جازۋشى بولىپ كورىنگەن تالاي اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ الاش ارىستارىنا دەگەن ىشكى قۇرمەتىن وزىمەن بىرگە الا كەتكەنى جاسىرىن ەمەس. سوسرەاليزمدى قا­زىرگى كۇندە ەشكىم جارنامالاي قويماس، ول تاريح ەنشىسىندە. الايدا، سول كەزەڭدە ۇلت­تىق ادەبيەتتە الەمدىك ءسوز ونەرىنە ءتان بار­لىق جانرلاردىڭ قالىپتاسقانىن، اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ الەمگە تا­نىل­عانىن، كوركەم اۋدارمانىڭ ءوسىپ-ون­گەنىن ۇمىتپاعان دۇرىس بولار. رەاليزم كور­كەم ويلاۋدىڭ وزىندىك ءادىسى ەكەنى انىق، سوندىقتان سوسرەاليزم-كوركەم سانا مەن تانىمنىڭ كەزەڭدىك كورىنىسى. ونىڭ شي­نەلىنەن شىققان قالامگەرلەر ءالى دە ورتامىزدا، ال سانا مەن ءتۇپسانانى ءوز­گەرتۋ وڭاي ەمەس. تيپتىك حاراكتەردى تيپ­تىك ورتادا كورسەتۋگە دەگەن تالاپتىڭ نور­ما­تي­ۆيزمگە اۋىسىپ كەتكەنى اتالمىش ءادىس­ءتىڭ داعدارىسقا ۇشىراۋىنا سەبەپ بول­عان.

شولاق بەلسەندىلىك، ادەبي جەلىك، ايت­قانعا كونە سال، جۇمساعانعا بارا سال دەگەن باعداردى الدىمەن تۇسىنگەن، قاپىسىز مەڭگەرگەندەر بولعان. جارىتىپ ماقتاپ، با­تىرىپ داتتاۋدى كاسىپ قىلعان گرا­فو­مان­دار تابىلىپ جاتتى. الەۋمەتتىك ءاب­ءجىل­­دىك پەن دۇرمەك، ساياسي قاقپاقىل، ءجيى ءوز­گەر­گەن رەسمي ۋاعىز ادەبي الاڭعاسارلىق­قا، جەلوكپە جەلىپىنىستەرگە، رۋحاني بوي­كۇيەزدىككە، كەيدە اۋمەسەرلىككە ۇرىندىر­عا­نى جاسىرىن ەمەس. سونىمەن قاتار، تا­را­زى تالعام، ۇشقىر قيال، الەۋمەتتىك بايىپتىلىق، رۋحاني بايسالدىلىق تا وسى كەزەڭدە از بايقالعان جوق. داڭق قۋعان داڭعازالىق پەن كاسىبي باقاستىق، الاۋىز­دىق پەن ارىزقويلىقتىڭ  سىلەمدەرى دە شى­عارمالاردا جاتىر عوي. وسىنىڭ ءبارىن قا­زاق اۆتورلارىنىڭ دەنىنە ءتان دەپ ايت­قان دۇرىس ەمەس شىعار، ءبىراق جوق دەگەن دە جاراسپاس.

– «رومان جازۋ ءۇشىن ءومىربايان كەرەك». رومانعا تاتيتىن ءومىر سۇرمەسەڭ، ونى جازا المايسىڭ. ءقازىر رومان جازۋ وڭاي بوپ كەتكەن سياقتى. ءجۇز، ءجۇز ەلۋ بەت جازىپ رومان دەيتىن بولدىق. شىن مانىندە، كولەمگە باي­لا­نىستى بولماسا دا، سوعان تاتيتىن تاعدىر، جۇك بولۋ كەرەك ەمەس پە؟ وسى جاعىنان ال­عان­دا قازىرگى قىسقا روماندار قانشالىقتى جانر كوركەمدىگىنە جاۋاپ بەرە الادى؟

– رومان جازۋ ءۇشىن الدىمەن قابىلەت، دا­رىن، شىعارماشىلىق قۋات كەرەك. تا­قىرىپ توڭىرەگىندە تولىمدى اقپارات، ونى يگەرەتىن بىلىم-بىلىك پەن زەردە، وسىنىڭ ءبارىن شىعارماشىلىق ۇستانىمعا سايكەس قول­دانا الاتىن شەبەرلىك تە قاجەت. ءومىر­بايانى بار، ءبىراق رومانى جوق قالامگەرلەر دە بار عوي. رومان جازۋ اركىم ءۇشىن مىندەت ەمەس. ا.چەحوۆ اڭگىمە شەبەرى رەتىندە تاري­ح­تا قالدى عوي. مينيرومانعا دەگەن اۋەس­تىك الەم ادەبيەتتەرىنىڭ كوبىندە بايقالادى، وعان قويىلاتىن تالاپ قاتاڭ. «تەڭىز سىرى – تامشىدان» دەگەن ناقىلدى ۇمىتپايىق. ماسەلە قامپيعان كولەمدە ەمەس، مازمۇندى پىشىندە جانە ءپىشىندى مازمۇندا. اۆتو­بيوگ­رافيزم مەن پسيەۆدوبيوگرافيزمگە اۋەستىك ءوزىن اقتاي بەرمەس.

– جالپى، كوركەمدىك  دەگەن نە؟ ءقازىر وسى كور­كەمدىك تە جوعالىپ بارا جاتقان سياق­تى؟

– وسىندايدا ءبىر ويشىلدىڭ ايتقانى ەس­كە تۇسەدى. ول ءاربىر سوزدە كەم دەگەندە ەكى ما­عىنا بولاتىن ءماتىندى كوركەم شىعارما دەپ ەسەپتەگەن. ايتىلعان (ەكسپليسيتتىك) گويدەن گورى ايتىلماعان (ءيمپليسيتتى) ويى كوبىرەك شىعارمانى كوركەم دەي­تىندەردىڭ ءۋاجى تەرەڭدە. كوركەمدىك – قا­سيەت ەمەس، ول ساپا دەڭگەيى دەگەنمەن كەلىس­پەي كورىڭىز. ارينە، كوركەمدىكتىڭ قا­بىل­داۋ مادەنيەتىنە، ءتۇسىنۋ دەڭگەيىنە، با­عالاۋ پارقىنا تىعىز بايلانىستى ەكە­ءنىن ۇمىتپاعان دۇرىس. وبرازدى ويلاۋ، «بۋۋلى ءسوزىڭ، بۋىنسىز ءتىلىڭ» (اباي) جوق جەر­دە كوركەمدىك تۋرالى وي ايتۋعا بولار ما ەكەن

– دۇنيەجۇزى  ادەبيەتىنەن  قازاق ادە­بيەتى كەم ەمەس دەگەن پىكىر كوپ ايتىلادى؟ وسى ءپى­كىردى  نەگە سۇيەنىپ ايتادى؟ قانشا­لىق راس؟

– الەمدىك ادەبيەت دەگەن شارتتى ۇعىم، ول ۇلتتىق ادەبيەتتەردەن تۇرادى عوي، ەندەشە قازاق ادەبيەتى دە وسى ساناتقا كى­رەدى، ال ادەبيەتتەر اراسىنداعى ىقپال­داستىق، ساباقتاستىق ولاردىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتىپ وتىر. م.اۋەزوۆتەي، ش.ايت­ما­توۆتاي سۋرەتكەرلەرى بار ۇلتتىق ادە­بيەتتەر ارتتا قالدى دەپ كىم ايتا الار. تا­عى دا وسىنداي تۇلعالار تاربيەلەۋگە نە­گىز بار عوي. تەك ىزدەنىس پەن ىنتا-ىقى­لاس، كۇش-جىگەردى قامشىلاساق بولار. ادە­بيەتتەر اراسىنداعى يەرارحيا سالىس­تىرمالى ەكەنىن ۇمىتپاعان ابزال.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

سۇحباتتاسقان باعاشار تۇرسىنباي ۇلى

ءتۇپنۇسقاداعى تاقىرىپ: كەزەڭدىك پىكىرلەر زامانىمەن عانا قىزىقتى