1. كىلت    

«ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتى قالىپتاستىرۋ مەن نىعايتۋدىڭ، ەلدىڭ پروگرەسشىل دامۋىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن، قۇرىلىمى مەن مازمۇنىن جانە نەگىزگى ستراتەگيالىق باعىتتارىن ايقىندايتىن عىلىمي-تەوريالىق، ءادىسنامالىق قۇجات بولىپ تابىلادى" – دەلىنگەن تۇجىرىمدامانىڭ العاشقى ابزاسىندا.

ال وسى سويلەمنىڭ ىشىندەگى «قۇندىلىقتاردى» زەردەلەپ كورەلىك:

1. «مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتى قالىپتاستىرۋ مەن نىعايتۋ" – دەگەن ءسوز كوكەيگە قونادى. ءبىراق، قايتىپ جانە قالاي؟ – دەپ ساۋال قويساق، جاۋابى جوق. نەگە؟ ويتكەنى، حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى جاساعان حالىقتىق پەداگوگيكاسى مەن ۇلتتىق پسيحولوگياسى، ءداستۇر-سالتتارى مەن وزىندىك بولمىسى (مەنتاليتەتى) مۇلدەم ەسكەرىلمەگەن.
2. «ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى» - دەۋ دە ءجون. ءبىراق، ەڭ اۋەلى وزىڭە قاجەت ماقسات پەن مىندەتتى تۇگەندەپ الماي، تاعى دا سول «دۇنيەجۇزىلىك» نەمەسە «وركەنيەتتى ەلدەر» - دەپ ەمىنۋ مەن ەلىكتەۋدەن اسا الماي قالىپتى. ويلانىپ قاراڭىزشى؟ سوندا:

- كەشەگى ءوز قولىمىز ءوز اۋىزىمىزعا جەتپەگەن 300-جىلدىق بوداندىقتى؛

- باسقانىڭ تىلەۋىن تىلەپ رۋحىمىز جانشىلعان جىلداردى؛

- باسقانىڭ ۇستەمدىگىنە ەرىكسىز كونگەن تاعدىردى؛

- قالىپتاسىپ قالعان قۇلدىق پسيحولوگيامىزدان ارىلۋدى ويلاماي، تاعى دا سول وزگەگە قاراپ موڭىرەگەندى نەگە قويا تۇرمايمىز،  - دەيتىن، وي مازالايدى. ەندەشە، قازىرگى ءتىلى، ءدىنى، ءدىلى بولشەكتەنىپ جاتقان ۇرپاعىمىزدىڭ بولاشاعى مەن حالقىمىزدىڭ كەلەشەگىن نەگە باجايلامايمىز. دەربەستىگىنىڭ جەمىسىن جەپ وتىرعان – جاپوندار دا، نەمىستەر دە، قىتايلار دا، ءتىپتى اراب پەن يران ەلدەرى دە، «دۇنيەجۇزىلىك» نەمەسە «وركەنيەتتى ەلدەر» دەپ ەمىنىپ، باس-كوزسىز ەلىكتەپ وتىرعان جوق قوي. قايتا عىلىمي پروگرەستى جەتىلدىرىلگەن سايىن، وزدەرىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن بۇرىنعىدان بەتەر كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا باسا ءمان  بەرەدى.

جىمسىما نيەتپەن جۇرگىزىلىپ جاتقان قازىرگى عالامدانۋ ساياساتى بىزدەر ەلپەكتەمەسەك تە، ءالى-اق تەلپەگىمىزدى تەرىس كيگىزەرىنە كۇمانىڭىز بولماسىن.

1. «قۇرىلىمى مەن مازمۇنى» - دەگەن دە دۇرىس-اق ءبىراق تاعى دا سول ەسكى تاپتاۋىرىننان اسپاپتى. ۇرپاق تاربيەسى مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ قۇرىلىمى دا جانە مازمۇنى دا باياعى «قىزىل يمپەريانىڭ قۇرىپ بەرگەن قۇرىلىمىنان» تاستاي قاتىپ ايرىلماعان ەكەن. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ اق نيەتپەن اقيقاتىن ايتساق، بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جۇرگەن «قايراتكەرلەر» بۇل ماسەلەنى تولىق تۇسىنبەيتىندىگى اڭعارىلادى. ايتپەسە، جىلىنا اۋىسقان ءار مينيستر كەلە جاسايتىن ەكسپەريمەنتتەرىنەن ۇيالار ەدى؟!
2. ۇسىنىلىپ وتىرعان تۇجىرىمداما جوباسى – «عىلىمي-تەوريالىق ءادىسنامالىق قۇجات»- دەلىنىپتى. سوندا، باسشىلىققا العان تەوريالىق مەتودولوگياسى قايسى؟ – دەيتىن زاڭدى، سۇراق تۋىندايدى.

         ادامنىڭ ءتان تانىمىنان باسقانى تۇسىنبەيتىن، جان مەن رۋح تاربيەسىن جۇرگىزبەك تۇگىل... ناداندىقپەن تاپتاپ وتىرعان، بۇكىل ازيالىق تانىمداردى ەسكەرمەي سىڭارجاقتىلىققا قۇرىلعان "ەۋروپاسەنتريزم مەتودولوگياسى" ما؟ – دەپ ەزۋ تارتىپ مۇسىركەۋگە تۋرا كەلەدى.

-         جوق!.. «سوقىر كورگەنىنەن جازبايدىنى» توقتاتىپ؛

-         «جانسىزدان جاندىنىڭ سيپاتىن تانيتىن»، شىعىس فيلوسوفياسىنا بۇرىلاتىن مەزگىل جەتتى. كەزىندە بۇل دانالىقتى شىعىستان ۇيرەنىپ بارعان پيفاگور ءوزىنىڭ ساندىق فيلوسوفياسىن جەتىلدىرگەن.

-          پلاتون مەتودولوگياسىنىڭ كۇنى تۋدى.

-         نەگە؟ ويتكەنى، «جاندىدان – جانسىزدىڭ سيپاتىن (ماتەريا) دارىپتەيتىن» "ەۋروپاسەنتريزم مەتودولوگياسى" ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىنەن ايرىلعالى قاشان؟! ونىڭ تولىپ جاتقان باسقا دا كەمشىلىتەرىن سانامالاماي-اق، كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەگە بايلانىستى ءبىر عانا السىزدىگىن اتاپ وتسەك تە جەتىپ جاتىر. ول مىناۋ:

-         ەۋروپاسەنتريزمنىڭ، بۇگىنگە دەيىن «ادام تاربيەسى دۇنيەگە كەلگەن سوڭ عانا باستالادى» - دەيتىن تۇجىرىمى، تۇبەگەيلى قاتە بولىپ شىقتى.

 – جوق، مۇلدەم ولاي ەمەس ەكەن! جان تاريبيەسى، ونىڭ 12 ءتۇرلى ارناسى (تۇيسىك، ۇيات، زەردە، مىنەز، قابىلەت، جىگەر جانە ىشكى سەزىم) تەك انا قۇرساعىندا اشىلاتىندىعى انىقتالىپ، تۇيسىكتىك تاربيەنىڭ 80% -ى بالا جارلىق دۇنيەگە كەلگەنگە دەيىن قالىپتاساتىندىعى ەسكەرىلمەۋدەن، ءححى–عاسىرعا سوزىلىپ وركەنيەتىمىزدە جۇرگىزىلمەك تۇگىل، ءتىپتى ويعا دا كەلمەگەندىگىنەن، ادامزات بالاسىنىڭ ساناسى سانسىراپ جانە قوعامداعى ارسىزدىقتىڭ نە ءبىر سۇرقيا تۇرلەرى بەلەڭ الىپ وتىر. بۇل تىكەلەي انا اتاۋلىنىڭ – «قۇرساقتاعى تاربيەنى» بىلمەۋىنىڭ سالدارىنان ەكەنى انىق. ادام تاربيەسىنىڭ وسىناۋ جاڭا ءادىسىن بىزدەر 24 جىل بۇرىن دۇنيەگە اكەلگەن ەدىك. مۇنى ءقازىر بۇكىل دۇنيەجۇزى بويىنشا ينتەرنەتتە – «ۆنۋتريۋتروبنايا پەداگوگيكا» - دەپ جۇرگەنىن «تۇجىرىم» جاساۋشىلار نەگە بايقامادى ەكەن؟ الدە، تۇسىنبەي مە؟ ولاي بولسا، تۇجىرىمداماداعى – «مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە جانە وقىتۋ» - دەگەن ءبولىمى تۇگەلىمەن سىن كوتەرمەيدى. جالپى ادام تاربيەسىنىڭ بىزدەر ۇسىنعان جاڭا كوزقاراسى 1990 جىلى ەكى بىردەي عىلىمي كەڭەستە (ى. التىنسارين اتىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا، كسرو اپن فيليالىندا) جانە وقۋ ءمينيسترىنىڭ 19 وبلىستاعى ءبىلىم باسقارلامالارىن جيناعان جالپى جينالىسىندا جانە جوبا وقۋ مينيسترلىگىندە جەكە كىتاپشا ەتىپ جاريالانعان بولاتىن. وسىندا تالقىلانعان مەنىڭ «ءۇزىلىسسىز ۇرپاق تاربيەسى مەن ۇلتتىق وقۋ-اعارتۋ جۇيەسىنىڭ» نەگىزىندە «ىزگىلىك الىپپەسى» (1991) اتتى 2 كىتاپتان تۇراتىن وقۋلىق جانە «حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ نەگىزدەرى» (1995) اتتى مونوگرافيا جارىق كوردى. ءبىراق، بۇل ەڭبەكتەردى كەلىپ-كەتىپ جاتقان مينيسترلەر ەستىسە دە ەلەمەي، ءالى كۇنگە دەيىن «وقۋ-اعارتۋ ۇلگىسىن» مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان ىزدەۋىنەن جالىعار ەمەس. وزىڭدە باردى ەلەمەي، وزگەگە وزەۋرەۋدى قاشان توقتاتامىز؟ ۇلتتىق عىلىمنىڭ قاي سالاسىن الساڭىز دا، وسىلاي مىسالدار كوپ. جوعارىدا ايتىلعان مونوگرافيالىق ەڭبەكتە، ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا مەتودولوگياسى 2- ساتىدان تۇرادى.

ءبىرىنشىسى، بيولوگيالىق ينديۆيد دەلىنىپ، وادن "جۇرەك تاربيەسى" اتتى جۇيە قالىپتاسىپ، انا قۇرساعىنداعى تاربيەنىڭ وزىنە ءتان تاسىلدەرىمەن "جاننىڭ ون ەكى ارنالارىن" اشادى.

ەكىنشىسى، سانانى جەتىلدىرۋ دەلىنىپ، ودان "اقىل تاربيەسى" اتتى جۇيە قالىپتاسىپ، جارىق دۇنيەدەگى بالانى تۇلعالاندىرۋدىڭ كەزەڭى باستالادى. سونىمەن قوسا، ادام تاربيەسىنىڭ وسى ەكى جۇيەسىنەن ونىڭ "جەتى ءتۇرلى نەگىزدەرى" - تەك فيزيولوگيالىق كەزەڭدەرگە عانا سۇيەنىپ جاسالىنادى. وسى ءىلىم ۇسىنعان جاڭا تەحنولوگيا ارقىلى، اباي عۇلاما ارمانداعان «تولىق ادام، نۇرلى اقىلدى» كەلەشەك ۇرپاعىمىزعا ەنشىلەۋگە بولادى. جەتى ءتۇرلى نەگىزدەردىڭ - ۇرىق تازالىعى، جان تاربيەسى، نارەستە، بالبوبەك، سابيلىك، باليعات، كامەلەتتىك - دەپ اتالىناتىن فيزيولوگيالىق كەزەڭدەردىڭ ءارقايسىسىنىڭ وزىنە ءتان تاربيە تاسىلدەردى ۇسىنىلادى. ولاي بولسا، بۇل مەتودولوگيا، ءتىپتى ياسلي مەن بالا باقشاداعى تاربيەگە دە جاڭا كوزقاراس بەرەتىنىن ەسكەرگەن ءجون. سوندىقتان دا، تۇجىرىمداماداعى «مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە جانە وقىتۋ» دەگەن ءبولىمىنىڭ سىن كوتەرمەك تۇگىل، تۇپ-تامىرلارىمەن قاتە ەكەنى كورىنىپ تۇر.

2. ورتا ءبىلىم بەرۋ

 ادام بالاسى بيولوگيالىق ينديۆيد بولعاندىقتان، ونىڭ تابيعاتىنداعى كۇللى تىرشىلىك سيپاتتارى، مىندەتتى تۇردە بيولوگيالىق جانە فيزيولوگيالىق زاڭدىلىقتارعا باعىناتىنى ايدان انىق. ەندەشە، كەلەشەك ۇرپاق تاربيەسى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دە، وسى زاڭدىلىقتاردى ەسكەرمەسە، كاباعات ۇلكەن قاتەلىكتەرگە ۇرىنادى. مىناۋ "ادام تاربيەسى مەن ءبىلىمىن جەتىلدىرمەك تۇجىرىمدامادا» بالانىڭ فيزيولوگيالىق كەزەڭدەرىنىڭ ەشبىر زاڭدىلىقتارى ەسكەرىلمەگەن. سوندا، بۇل قالاي؟ باياعى سول، ءقارادۇرسىن كوشىرمەلىك پە؟..بىزدىڭشە، ەگەمەندى ەل بولعان سوڭ ەلىكتەۋ مەن سولىقتاۋدى قويىپ، ۇلتتىق كۇندىلىتاردى ىزدەۋ اۋاداي قاجەتتىلىك ەكەنى داۋ تۋدىرماسا كەرەك. تۇجىرىم جوباسىنداعى وترا ءبىلىم بەرۋدىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى تىم جالپىلاما. ال، قۇرىلىمى 4 + 6 + 2 دەگەنىنە قاراپ، كەشەگى يمپەريالىق فورمۋلادان اۋىتقىي الماعانى دا كورىنىپ تۇر. ولار جوعارىدا ايتىلعان فيزيولوگيا زاڭدىلىقتارىن ەسكەرمەك تۇگىل، ءتىپتى « (6-10 جاس – بالالىق شاق، 11-16 – جەتكىنشەتىك شاق، 17-18  جاسوسپىرىمدىك شاق) » - دەگەن تەكستەگى سوزدەردەن، حالىق تاعىلىمىنداعى قولدانىلاتىن نارەستە، بالبوبەك، ءسابي، باليعات، كامەلەتتىك – دەلىنەتىن فيزيولوگيالىق كەزەڭدەردىڭ جاسىن دا بىلمەيتىندىكتەرى بايقالادى. مىنە، ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنى دا عىلىمي نەگىزدەلمەگەنى كورىنىپ تۇر ەسەم پە؟ ءبىزدىڭ 1990 جىلدارى تالقىلاپ جاريالاعان تۇجىرىمدامامىزدا، كەرىسىنشە 6-7 جاستان 12-13 جاستى قامتىمايتىن "باليعات كەزەڭىن" ءبىرتۇتاس كۇيى ءبولىپ-جارماي 6-كلاسس ەتىپ، باستاۋىش مەكتەپ ساتىسىنا بەرىلەدى. نەگە؟ سەبەبى، باليعات كەزەڭىندە بالانىڭ گارمانالدى جۇيەسى (7-دە بۇرشىك جارىپ، 13-دە گۇلىن اشادى، شاۋحات پەن ەتەككىر كەلەدى) قالىپتاسىپ، لوگيكالىق ويلاۋ قابىلەتتەرى ورنىعا باستايدى. فيزيولوگيانىڭ وسىناۋ وزگەرتۋگە بولمايتىن تۇراقتى زاڭدىلىعىن ەسكەرگەن جاپوندىقتار باستاۋىشتى – 6-كلاسس ەتسە، نەمىستەر باستاۋىش مەكتەبىن 5-كلاسس ەتىپ باياعىدان بەرى قولدانىپ كەلەدى. بىزدەر دە، ازيالىق ەل بولعاندىقتان، باتىل تۇردە باستاۋىش مەكتەپتى 6-كلاسقا كەلتىرسەك ۇتارىمىز كوپ. سوندىقتان دا، ورتا ءبىلىم بەرۋ فورمۋلاسىن 6 + 3 + 3 تۇرىندەگى فيزيولوگيا زاڭىنا باعىندىرىپ ۇسىنعان ەدىك.ون بەس جىل بويى شەشەالماي جۇرگەن 12-جىلدىقتىڭ رەفورماسى دا انىقتالار ەدى. بۇل تۇجىرىمداما «حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ نەگىزدەرى، 1995ج»، "پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيا نەگىزدەرى 2012ج" اتتى مونوگرافيادا جان-جاقتى دالەلدەنىپ جازىلعان. سول سەبەپتى، بۇل پىكىرىمىزگە ءار ساتىنى جەكە-جەكە جازىپ تالداماي، قىسقارتا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. ايتپەسە، "كاسىپتىك ءبىلىم" بەرۋدە دە جانە "جوعارى ءبىلىم" سالالارىندا دا – ويلاساتىن ماسەلەلەر جەتىپ جاتىر. قازىرگى اتى بار زاتى جوق – گيمنازيا، ليسەي دەگەندەردى دە اقىل ەلەگىنەن وتكىزىپ، ناقتىلى سراپتاماسا بولمايتىن ءتارىزدى. ەندەشە، ۇرپاق تاربيەسى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى رەفورمانىڭ شىنايى ماقساتى مەن مازمۇنى اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. اسىرەسە، كەزىندە وگەيلىك كورگەن قازاق مەكتەپتەرىنىڭ پروبلەمالارى شاش ەتەكتەن. ولاي بولسا، جوعارىدا ايتىلعان پىكىرلەردى تەرەڭ ءتۇسىنىپ، دۇرىس شەشپەسەك – حالقىمىزدىڭ كەلەشەگى تۇن-تۇنەكپەن شىرمالىپ، سارا جولىن تاپپاي كومەسكىلەنە بەرمەك.

                      ۇلتتىق رۋحتىڭ باستى  دىڭگەگى – ءتىلى ؟! 

حالقىمىز – «ونەر الدى- قىزىل ءتىل» - دەپ ۇرپاعىنا وسيەت قالدىرعاندا، بار ونەردىڭ قاينارى - تىلدە ەكەنىن ءبىلىپ ايتقان عوي. جۇرتىمىزدىڭ وسى ءتىل - اتتى دىڭگەگىن شايقالتىپ، قۇلاتۋدى كوكسەيتىن، شالاقازاقتار مەن كوسموپوليتتەردىڭ ءجونىن تابۋدىڭ دا ۋاقىتى جەتكەن ءتارىزدى. ورىس بوداندىعىنان ەندى عانا بوسادىم با دەگەن قازاق  حالقى، ءوز ىشىنەن شىققان شۇبار جىلان ءتارىزدى، نە ءتىلىن، نە ءدىنىن، نە ءداستۇر-سالتىن سىيلامايتىن شالاقازاقتاردىڭ بوداندىعىمەن قاسىرەت جۇتىپ وتىر. ۇلتىمىزدى مۇنان ءارى قورلاي بەرۋگە بولمايدى!!.. ەل مەن جەردىڭ توزعىنداۋىن توقتاتۋدىڭ ۋاقىتى جەتتى... شىندىعىنا كەلسەك، بۇگىنگە دەيىن، انا ءتىلى جايىندا قوعامىمىزدا ءبىرجاقتى پىكىر قالىپتاسىپ وتىر. ول - ءتىلدى، تەك قاتىناس قۇرالى رەتىندە باعالاۋ؟!.. بۇل – بيولوگيالىق تا، ءتىپتى فيزيولوگيالىق تا زاڭدىلىقتارعا قايشى كەلەتىن، قاتە پىكىر. سوندىقتان دا، انا ءتىلىنىڭ ادامدى – كىسىلىككە جەتكىزىپ، ونىڭ ازاماتتىق ساناسىن اشاتىن، تەك 10ء-تۇرلى قاسيەتىن ايتۋ ءجون سياقتى.

ەندەشە،ءتىل تەك – ќاتىناس ќўرالى ‑ عانا ەمەس ەكەنىن دالەلدەپ كورەيىن؛

- ءبىرىنشىسى – جارايدى، قاتىناس قۇرالى دەلىك؛

- ەكىنشىسى – اتا-بابا زەردەسىمەن بايلانىستىراتىن تەك ‑ انا ءتىلى – ەكەن. ونى عىلىمدا ‑ فيلوگەنەتيكالىق جاد ‑ دەيدى. بۇگىنگى ‑ شالا ќازاќتار مەن كوسموپوليتتەردىڭ كەساپات اكەلۋىنىڭ باستى سەبەبى – ولار اتا-بابا  زەردەسىمەن بايلانىستا بولماعاندىقتان، ‑ حالىقتىق - ۇلتتىق قۇندىلىقتار ‑ دەگەندى  تۇسىنبەيدى، كەرىسىنشە وعان  جاتىرقاپ قارايدى.

ساناسى ويانا باستاعان كەيبىرەۋلەرى،  بالالارىن قازاق مەكتەپبىنە بەرگەنىمەن، ول بالالار ساباقتان شىعا سالىسىمەن بىر-بىرىمەن ورىسشا سويلەسەدى. ارينە، بۇل بالانىڭ كىناسى ەمەس!. انا قۇرساعىنداعى ساتىنەن، اتا-اناسىنىڭ ورىسشا سويلەۋىنىڭ سالدارى ەكەنى بەلگىلى.

- ءۇشىنشىسى - حالىقتىڭ مەنتاليتەتى – ءدىلى دە، تەك قانا انا ءتىل ارقىلى بەرىلەدى. ءتىلى بۇزىلعان حالىقتىڭ مەنتاليتەتى دە، رۋحى دا جويىلادى.

- ءتورتىنشسى: ‑ “وزورەنيە” (ءمۇتتاعالا) ‑ دەيدى. ابايدى دانىشپان، كەمەڭگەر دەيمىز. نەگە ؟ ابايدىڭ ولەڭى دە، قارا سوزدەرى دە “وزورەنيەمەن” جازىلعان، ونى – ءمۇتتاعالا ‑ دەيدى.  انا ءتىلىن بىلمەگەن ادامنان وسى - ءمۇتتاعالا - قاشادى ەكەن.

- بەسىنشىسى – رۋح ؟! انا ءتىلىن بىلمەگەن ادام، حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىن جاساي المايدى.

– التىنشىسى - يماندىلىق، ار-ۇيات تا تىلدەن پايدا بولادى.

- جەتىنشىسى مەن سەگىزىنشىسى – تانىم مەن تالعامدى دا ءتىل قالىپتاستىرادى. انا ءتىلىن بىلمەيەتىن قازاقتىڭ تالعامى - مۇلدەم باسقا تالعام. مىسالى، زەرگەرلىك بۇيىمدار، دانالىق ورنەكتەر، ويۋ-ورنەك، قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمى - دۇنيەنى تاڭعالدىرىپ جۇرگەن، سولاردىڭ بارىنە اسەر ەتىپ وتىرعان –انا ءتىلى.

- توعىزىنشىسى – مەيىرىم، ونىنشىسى – راقىم ‑ دەيتىن قاسيەتتەردى دە انا ءتىلى سىڭىرەدى. جاڭاعى شالاقازاق پەن كوسموپوليتتەردە مەيىرىم دە جوќ. ءوزىنىڭ تىلىنە، ۇلتىنا، حالقىنا ‑ دەگەن مەيىرىم بولماعاندىقتان، ولاردان  ر ا ق ى م  كۇتۋ دە مۇمكىن ەمەس.ولاردى اداستىرىپ وتىرعان – ەلىكتەۋشىلىك پەن سولىقتاۋشىلىق. كىسىلىكسىزدىك !.. ءقازىر سانالى جاندى، نە ىستەۋ كەرەك دەيتىن سўراќ كوپ مازالايدى. ويتكەنى، بىزدەر از ساندى حالىقپىز ؟! وسى تولعانىستاردان تۋعان ويىمدى اشىپ-جارىپ ايتۋدى ءجون كوردىم ؛

- بىرىنشىدەن ‑ ќوعامعا ءتارتىپ پەن ادىلەت كەرەك. مەملەكەتتىڭ باقىتى - وسى ەكى ماسەلەدە ؟!. قوعامداعى قاپتاپ كەتكەن تۇنگى كلۋبتار مەن ءار بۇرىشتا سامساپ تۇرعان كازينولار، بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بالالاردى قان-قۇيلى قاتىكەز ويىندارىمەن بۇزىپ جاتقان كوميۋترلىك  دۇڭگىرشەكتەر، اۆتوماتتى ويىندار – مۇنىڭ بارلىعى ادامداردى – قۇمارلىققا قۇنىقتىرىپ – ازدىرا بەرەدى. بۇلاردىڭ دا ناشا-قۇمارلىق ءتارىزدى سيپاتتارى بار. ونىڭ جاعىمسىز جاعدايلارى، ءقازىردىڭ وزىندە قوعامىمىزدى جايلاپ بارادى...

- ەكىنشىدەن ‑ۇرپاќ تاربيەسىن تۇزەۋ كەرەك.ول ءۇشىن تاربيەنى انا قۇرساعىنان  باستاۋ قاجەت.بۇل جايىندا عىلىمي نەگىزدەلگەن جاڭاكوزقاراستاعى ءىلىم دە بار.

جالپى ءبىزدىڭ وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا - «ءبىلىم بەرۋ» دەگەننەن باسقا، «تاربيە بەرۋ» دەيتىن ۇعىم دا جوق. ونىڭ ۇستىنە، رەسپۋبليكامىزدا وزىنەن شىققان جاڭالىققا «تاس كەرەڭ» بولا قالاتىن قالىبى بۇزىلار ەمەس! وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى، بۇكىل وقۋ-اعارتۋ جۇيەسىندە – حالىق پەداگوگيكاسى مەن ۇلتتىق پسيحولوگياسى جانە ۇلتتىق تاريحى ءپان رەتىندە جۇرگىزىلمەيدى.ءوزىنىڭ حالىقتىق تاعىلىمىنا دەگەن مۇنداي قاتىناس، جەتىلىپ وتىرعان ەلدەردە بار ما ؟ ارينە، جوق!!!..  ەندەشە، حالىق پەداگوگيكاسى مەن ۇلتتىق پسيحولوگياسىنسىز - ۇرپاق تاربيەسىن جونگە سالار تەتىك تە، جاۋاپ تا جوق !.. ال، بۇل ءىلىمنىڭ ءوز توپىراعىمىزدا عىلىمي نەگىزدەلىپ اشىلعانىنا  24-جىل بولدى. ءبىراق، اياقتان شالعاننان باسقا، ەلەڭ ەتەر ەشكىم دە جوق. ءتىپتى، ءبىلىم-عىلىم مينيسترلەرىنىڭ قولدارىنا دا ۇستاتىلدى. ەش  ارەكەت ەتپەيدى...

ەندى مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋ ماسەلەسىنە كەلەيىك. قاراڭىز شى ؟! بۇكىل ورىس مەكتەپتەرىن، ۇيعىر، كورەي، وزبەك، دۇڭگەن مەكتەپتەرىنىڭ –  بارىنە قاراجاتتى بەرىپ وتىرعان كىم؟.. سول قاراجات كىمنىڭ داۋلەتى؟ قازاق مەملەكەتىنىڭ جانە قازاقتىڭ ىرىس-نەسىبەسى عوي. ءتىپتى، سول مەكتەپتەردە ساباق بەرەتىن وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسىن تولەپ وتىرعان كىم؟ تاعى دا قازاق مەملەكەتى بەرىپ وتىر. ولاي بولسا، مەملەكەتتىك ءتىلدى اقى بەرىپ ۇيرەتۋ، بۇل تاعىدا سول – وسى مەملەكەتتىڭ يەسى – قازاق حالقىن قورلاۋ دەگەن ءسوز. وسى مەمەلەكەتتە تۇرعان قانداي ۇلت بولماسىن - مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى – اكسيومالىق زاڭدىلىق. راس قازاق مەملەكەتى قارجىلاندىرىپ، ءتىرشى­لىگىڭدى جاساپ بەرىپ وتىر ما، ؟ ەندەشە، قانداي ءسوز بار؟ وسى مەملەكەتتىڭ وتىن وتتاپ، سۋىن ءىشىپ، وسى توپىراقتان ءنار الىپ، ءوسىپ-ونىپ وتىرسىڭ با، ؟ ولاي بولسا، ەش ءۋاجسىز بўل مەملەكەتتىڭ ءتىلىن ءبىلۋىڭ شارت. ءتىپتى، بۇل قاي ۇلتتىڭ بولماسىن - ازاماتتىق بورىشى عوي.وسىنى تۇسىنەتىن مەزگىل جەتتى ەمەس پە ؟...

ەندىگى ءبىر ەرەكشە ايتۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە، سوڭعى جىلدارى تاعىدا سول، عىلىمي نەگىزگە سۇيەنبەگەن ۇكىمدىك شەشىممەن ۇسىنىلىپ وتىرعان، ءۇش تۇعىرلى تىلدىلىكتىڭ ( اعىلشىن ‑ ورىس – قازاق ) ماسەلەسى. ءتىپتى، بۇل جوعارىداعى ايتىلعان بيولوگيا مەن فيزيولوگيا زاڭدىلىقتارىنىڭ ءيىسى مۇرنىنا بارمايتىن ادامداردىڭ شەشىمى. ولاردىڭ اۋەيلەنگەنى سونشاما، بۇل شەشىمدى بالا باقشاسىنان باستاتىپ، كەڭ تۇردە جولعا قويماق ؟! بۇلار بالانىڭ فيزيولوگيالىق قالىپتاسۋى مەن مي پسيحيكاسىنىڭ جەتىلۋىنەن مۇلدەم حابارسىز جانداردىڭ اسا اۋىر قاتەلىكتەرى دەسە بولادى. ىرگەلى ەلدەرگە جاتاتىن – جاپون – نەمىس – حالىقتارى، بالالارىنا باسقا تىلدەردى ۇيرەتۋدى، تەك 10-11 جاسىنان عانا باستايتىنى عىلىمي نەگىزگە سۇيەنگەندىك ەكەنى بەلگىلى. بىزدەردىڭ بالاباقشاسىنداعى 3-4 جاستاعى سابيلەرگە ءۇش ءتىل ۇيرەتەمىز دەۋى، سىپايىلاپ ايتقاندا قاسكۇنەمدىك بولىپ تابىلادى. ويتكەنى، پسيحيكاسى ءالى قالىپتاسپاعان بالالارعا شەت تىلدەرىنىڭ سالماعىن سالۋ، ۇرپاقتى ەسالاڭ، ياعنىي شيزو جاساۋعا ۇمتىلىس دەسە بولادى. جالپى، بۇگىنگى ۇكىمەت ‑ ەلدىڭ پىكىرىمەن نەگە ساناسپايدى...

3. ءتۇيىن

جالپى ۇرپاق تاربيەسى مەن ءبىلىم سالاسىن رەفورمالاۋ مىڭ تولعانىپ، ءجۇز ويلاناتىن ماسەلە. بۇل تۇجىرىمداساداعى – 2015 جىلعا دەيىن – دەپ شامالاعان ۋاقىت مولشەرى دۇرىس سياقتى. سەبەبى، تۇراقتالا باستاعان ەكونوميكامىز دا، ەندى-ەندى باۋىرىن كوتەرىپ كەلە جاتقان اۋىل تۇرمىسى دا، ۋاقىتتى وسىلاي تارازىلاعاندى قۇپتايدى. تەك، ەڭ اۋەلى نەدەن باستاۋدى ءدال انىقتاعان ءجون. بىزدەر، الدىمەن رەفورمانىڭ العى شارتتارىن جاساپ، ۇلتتىق مەكتەپتەرىمىزدەگى، اسىرەسە اۋىل مەكتەبىندەگى بۇرىننان قالىپتاسىپ قالعان كەمشىلىكتەردى تۇزەۋدى ەڭ باستى ماسەلەگە جاتقىزامىز. سوندا، ول قانداي ماسەلە؟ وسى ساۋالعا قىسقا تۇردە توقتالىپ كورەلىك.

1)          يمپەريا تۇسىنان وگەيلىك كورىپ كەلگەن، قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ماتەريالدىق بازاسى اسا اۋىر ەكەنى ەشكىمگە دە قۇپيا ەمەس. سوندىقتان، جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋىل جىلدارىندا، بۇل اقاۋدىڭ ورنىن توتىرىپ، زامان تالابىنا ساي ەتىپ مەكتەپتەردىڭ سانىن دا، ساپاسىن دا جەتىلدىرۋىمىز كەرەك؛

2)          قالاداعى ارالاس مەكتەپتەردى – قازاق ءتىلىنىڭ قياناتشىسى رەتىندە – تەز ارادا اجىراتپاساق، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جان توگىسىز اۋىر كۇيى جالعاسا بەرمەك. ۇرپاعىمىزدى قولدان ماڭگۇرتتەندىرۋ ساياساتىن ۇزىلدى-كەسىلدى توقتاتۋ قاجەت؛

3)          ءالى تولىق جازىلىپ بىتپەگەن قازاق تىلىندەگى وقۋ قۇرالدارىن حالق پەداگوگيكاسىمەن نەگىزدەپ، جەتكىلىكتى تۇردە شىعارۋدى تەزدەتۋ مەن قوسا، مازمۇن ساپاسىنا ەرەكشە تالاپ قويۋ مىندەتى تۇر. وقۋلىق دايىنداۋدا، تاعى دا جالپاقشەشەيلىككە باسىپ، رەسەيمەن بىرىگىپ ششىعارامىز دەيتىن جولبيكەلەردى، وقۋ-قۇرال سالاسىنان مۇلدەم الاستاعان الاستاعان ءجون؛

4)          قازاق مەكتەپتەرىندە «حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ نەگىزدەرى» اتتى وقۋلىقتى كەلەر جىلدان باستاپ 7،8،9 كلاستارعا ءپان رەتىندە ەنگىزۋ قاجەت.

5)          اۋىل مەكتەپتەرىندە ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ مەن جوعارى ءبىلىمدى پەداگوگتارمەن قامتاماسىز ەتىپ ۋاقىت تالابىنا ساي جەتىلدىرۋدى مەملەكەت ءوز مىندەتىنە العانى ءجون؛

6)          وبلىستاردا پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردى قايتادان اشىپ، ءبىلىم مينيسترلىگى كەزىندە وزدەرى جاۋىپ تاستاعان بەس ءتۇرلى ماسەلەنى قايىرا قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت.                 ولار مىنالار:

ا) مەكتەپ كۇنى – بۇل ءقازىر مۇلدەم جوق.

ءا) تاربيە جۇمىسىنىڭ ادىستەمەسى – بۇلدا جوق.

ب) پەدپراكتيكا – بۇرىنعى 6-7 اپتانىڭ ورنىنا، قازىرگى 3 اپتا؛

ۆ) پەداگوگيكادان مەملەكەتتىك سىناق – ءقازىر جوق.

گ) مۇعالىمدىك ەتيكا مەن شەبەرلىكتىڭ ارناۋلى كۋرستارى – جوق.

مىنەكي، وسىنداي تاربيەنىڭ تالقانى شىققان جاعدايدا ناعىز ۇستاز دايىنداۋ مۇمكىن بە؟ ارينە – مۇمكىن ەمەس! ەندەشە، وسى سوراقىلىقتاردى قالپىنا كەلتىرمەي، ءبىلىم جۇيەسىن رەفورمالاۋعا اۋىز بارمايدى؛

7)    سونشاما باي ۇلتتىق تاريحىمىزدى جۇيەلەپ وقىتپاساق، ۇرپاعىمىزدىڭ رۋحاني كەمتارلىعى جالعاسا بەرمەك. قۇستىڭ قوس قاناتى ءتارىزدى ۇلتتىق تاريح پەن حالىقتىق پەداگوگيكا ۇلتتىق سانامىزدى اشىپ، ۇرپاعىمىزدىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىن جەتىلدىرمەك.

سوۆەت-حان عابباسوۆ.

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، جازۋشى