2011 جىلدىڭ جازىندا دۇركىرەپ وتكەن قاراساز بەن شالكودەدەگى 80 جىلدىق مەرەيتويدان مۇقاعالي اقىننىڭ ءوزى ايتقانداي، «كەلەر عاسىرعا ءوتىپ كەتكەن اقىننىڭ» جىر الەمىمەن جۇزدەسىپ قايتقان ەدىك. قىلىشىنان قان تامعان كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە دە «ءدىن اپيىن» دەگەن سول داۋىردەگى ساياساتتىڭ سالقىندىعىنا قاراماستان:

«قايماعى بۇزىلماعان، قايران ءدىنىم،

قايماعىڭ بىت-شىت بولدى قايدان بۇگىن؟!

قۇبىلاعا بەت الىپ، قول قۋسىرىپ،

ساجدەگە جىعىلاتىن قايدا كۇنىڭ؟

قانى اققان قايران مەنىڭ، مۇسىلمانىم،

     قۇربان بولسىن قۇدايىڭ ءۇشىن جانىڭ!!!» - دەگەن اقيىق اقىننىڭ باتىل ايتقان سوزدەرىن دە وسى ساپارىمىزدا تالاي ادامنىڭ اۋزىنان ەستىدىك.

مەرەيتويدان العان اسەردى ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس، ارينە. اسىرەسە، قايتار شاقتاعى اعىلعان ۇزىن-سونار كولىك تىزبەگىنىڭ الدى الماتىعا جەتكەندە سوڭى قاراسازدان ەندى شىعىپ كەلە جاتقانى حالىقتىڭ ءوزى ۇيتقى بولعان وسى توي بارىسىنان حاباردار ەتسە كەرەك.  ەندى، ارادا بىرەر جىل ءوتىپ كەتكەن مەرەيتويعا قايتا ورالۋىمنىڭ سەبەبىنە توقتالايىن. تويعا كەلگەن ءنوپىردىڭ اراسىندا ۇلكەنمەن دە، كىشىمەن دە سويلەسىپ جۇرگەندە  «تىرىسىندە مۇقاعالي اقىن نەگە باعالانبادى؟» دەگەن ساۋال قاي جەرگە بارساق تا الدىمىزدان كولدەنەڭدەپ شىعا بەردى.

-         اسىل ءدىنىمىز تۋرالى، ونىڭ ءمىنايىم كۇيىنە اراشا ءتۇسىپ، سول كەزدە  جىر

جازسا باسقا اقىندارىمىز بەن جازۋشىلارىمىز قايدا قالدى؟ سويتكەن اقىندى دا بىرەۋلەر «ۇنەمى ءىشىپ جۇرەتىن ەدى» دەپ جازعىردى. ول زاماندا ىشپەگەن ادام بولدى ما؟ «ءدىن – عىلىمنىڭ اناسى» دەگەندى ايتقان مۇقاعاليدى مەن ەشبىر جاماندىققا قيا المايمىن،- دەگەن ساتى اۋىلىنان كەلگەن جاس ءمۇعالىمنىڭ جۇرەكجاردى ءسوزى مەنىڭ قۇلاعىمدا ءالى كۇنگە دەيىن جاڭعىرىپ قالىپ قويدى. شىندىعىنا كەلسەك، مۇقاعالي اقىننىڭ ءوزى دە اۋزىنان تاستاماي وتكەن پۋشكيننىڭ، ەسەنين مەن بلوكتىڭ، ورىستىڭ باسقا دا تالاي-تالاي بەلگىلى اقىندارىنىڭ سوڭىنان وسىنداي قاۋەسەتتىڭ ورتتەن بەتەر لاپ ەتىپ ورگەنى راس قوي. ءسىرا، ۇلى بولۋ دەگەن دە – ۇلى اعىسقا قارسى ءجۇزىپ، وعان توتەپ بەرۋ دەگەن شىعار؟..

 اۋىلدان مەرەيتويعا ادەيىلەپ كەلگەن جاستارعا مۇقاعالي تۋرالى ەستەلىك ايتۋعا الدىندا جۇرەكسىنسەك تە، باسىمىزدان وتكەن، كوزىمىزبەن كورگەن مىنا ءبىر وقيعانى اڭگىمەلەپ بەرگەن ەدىك.

1971 جىلى س.م. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن كەزىمىز. الماتىدا اشىققاندا بارىپ قارىن تويدىراتىن تۋعان-تۋىس بىلاي تۇرسىن، اعايىن-تانىس دەگەن اتىمەن جوق. ءبارىمىز تۇگەل دەرلىك اۋىلدان كەلگەن، كۋرستاسىمىز، بۇگىندە بەلگىلى جازۋشى، حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى قۋانىش جيەنبايەۆ ايتقانداي، «قيتابان شارۋانىڭ بالالارىمىز». باسىمىزعا قيىندىق تۇسكەندە تانيتىن ءبىر-اق ادامىمىز بار. ول – كۋراتورىمىز ابدۋلحاميت مارحابايەۆ اعايىمىز. ءبىزدىڭ توپتىڭ جىگىتتەرى ءبىلىم نارىنەن سۋسىنداپ، ساباق وقۋدى عانا ەمەس، قىزعا قىرىڭداپ، قۇرمەتتەۋدى دە سول كىسىدەن ۇيرەندىك دەسەك وتىرىك بولماس. سول حاماڭ اعايىمىز ءبىر كۇنى ساباق ۇستىندە:

       - مۇقاعالي اعالارىڭدى كورگىلەرىڭ كەلسە،  جازۋشىلار وداعىنىڭ قارسىسىنداعى ساياباققا بارىڭدار. كۇن كوسەمنىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ تۇبىندە كۇندە جىر وقىپ وتىرادى، - دەدى بارىمىزگە ەستىرتە.

 وسىنىڭ الدىندا عانا م. ماقاتايەۆتىڭ «ارمىسىزدار، دوستار» اتتى شاعىن جىر كىتابىن تاۋىپ العانبىز. قولدان-قولعا تيگىزبەستەن وقىپ شىقتىق. ول كەزدە ساباقتان شىعىسىمەن قازاق راديوسىنا بارىپ، جۋرناليست اعالارىما كومەكتەسەمىن، ءارى ءوزىمنىڭ دە تاجىريبەمدى ۇشتايمىن. كەزىندە ستۋدەنت جاستاردىڭ ءسۇيىپ تىڭدايتىن «گۇلداۋرەن» راديوجۋرنالىنىڭ رەداكتورى ءارى جۇرگىزۋشىسىمىن. راديونىڭ قاي حابارىن تىڭداساڭ دا «سالەمەتسىزدەر مە، قۇرمەتتى راديوتىڭداۋشىلار» دەپ باستالۋشى ەدى ول كەزدە. ءتىپتى، جاس بالالارعا دا «سالەمەتسىز بە، جاس دوس!» دەپ ءتىل قاتاتىن. مۇقاعالي اقىننىڭ كىتابىن قولىما الىپ وتىرىپ ءبىر وي كەلدى. كوپ ۇزاماي حابارىمدى «ارمىسىزدار، راديوتىڭداۋشى دوستار!» دەپ باستادىم. كۇدىگىم راسقا اينالىپ، كەلەسى «لەتۋچكادا-اق» سىنعا ۇشىرادىم.

- ەفيردىڭ  ءوز زاڭدىلىعى بار. تىڭدارمانعا «سالەمەتسىزدەر مە» دەپ ءۇن قاتۋ مادەنيەتتىلىكتى بىلدىرەدى.  وسى قالىپتاسقان زاڭدىلىقتى سىيلاۋ كەرەك، – دەدى، ءبىر جۋرناليست اعام. سول جولى مەنى ءمۇقاعاليدىڭ «ارمىسىزدار، دوستار» دەگەن كىتابى قۇتقاردى. ول دا ءبىر زامان ەكەن عوي. تەلەراديو ەفيرىنەن «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەپ ءۇن قاتۋعا دا جاسقاناتىن كەز بولدى عوي، نەسىن جاسىرامىز.

سونىمەن، 1975 جىل. اتاقتى اقىن مۇقاعالي ماقاتايەۆتى كورۋ ءۇشىن كازگۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ءبىر توپ تۇلەكتەرى ساعيدوللا كوشىمبايەۆ، ەرمەك ازىمبايەۆ، قۋانىش جيەنبايەۆ، اۋەز بەيسەبايەۆ، ءالىمجان ساتىبالدييەۆ، فارحات الييەۆ جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى بار ۇستازىمىز ءا. مارحابايەۆ ايتقان ورتالىق ساياباققا كەلدىك. مەزگىل كۇز ايى بولسا دا، كۇن جىلى، اينالا تامىلجىپ تۇر.  قىزعىلت رەڭككە   ەنگەن ەمەن مەن جاڭعاق جاپىراقتارى  جاپ-جاسىل  شىرشالارمەن ارالاسىپ، كوز الدىڭىزعا عاجايىپ تابيعات كارتيناسىن اكەلەدى.

- انە، قاراڭدار، مۇقاعالي ەسەنيننىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتىپ جاتىر، - دەدى بىرگە كەلە جاتقان ەرمەك ازىمبايەۆ دەگەن دوسىمىز ءوزىنىڭ بۇل اقىننىڭ شىعارمالارىمەن ءبىرشاما حاباردار ەكەندىگىن تانىتىپ. انادايدان اقىننىڭ ساڭقىلداپ ەستىلگەن داۋسى، شىنىمدى ايتسام، باسىندا الدە ءبىر راديودان نەمەسە ماگنيتافون ءۇنتاسپاسىنان ورىندالىپ جاتقانداي اسەر قالدىردى. ساياباقتاعى جايما ورىندىققا شالقايا وتىرعان اقىندى ون-ون بەس ادام قورشاپ الىپتى. بارلىعى دەرلىك نەمەرەلەرىن وسىندا قىدىرتۋعا الىپ كەلگەن الماتىلىقتار(دەنى ورىس اعايىندار) دەسە دە بولعانداي. اقىن ءوزىنىڭ شىعارمالارىن، اراسىندا ورىستىڭ ۇلى اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن ءوز تىلىندە وقىدى. ءار ولەڭ وقىلعان سايىن، جۇرت وعان قۇرمەت كورسەتىپ، قىزۋ قول شاپالاقتاپ قويادى.

تاناۋلارىمىز دەلديىپ، بىردەڭەدەن قۇر قالعانداي ەنتەلەپ جەتكەن بىزدەردى كورىپ، اقىن ارقالانىپ كالدى. ستۋدەنتتەر ەكەنىمىزدى بىلگەسىن قۋانىشىن سەزدىرىپ، ءوزىنىڭ سوڭعى كۇندەردەگى شىعارماشىلىعى تۋرالى ويىن ورتاعا سالدى.

- اعالارىڭدى كوپتەن بەرى جوعالتىپ،  ساعىنىپ قالعان شىعارسىڭدار. ءبىر اي بويى دالاعا شىقپاستان، ۇيدە جاتىپ «موسارت. جان ازاسى» دەگەن پوەمامدى، باسقا دا ءبىراز ولەڭدەرىمدى  جازىپ ءبىتىردىم. بۇگىن عانا جارىق دۇنيەگە شىقتىم. ەندى وسى تولعاۋىمدى سەندەرگە وقىپ بەرگىم كەلىپ وتىر، - دەدى ول. اقىن ءالى سياسى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن شىعارماسىن تۇگەلگە دەرلىك جاتتاپ العانداي كورىندى بىزگە.

بۇل - 1976 جىلى دۇنيەدەن وتكەن اقىننىڭ ءوزى كۇندەلىگىندە ايتىپ كەتكەنىندەي، «1974 جىلدىڭ 8 قاراشاسىنان 1975 جىلدىڭ 24 قاڭتارى اراسىندا 4000-نان استام ولەڭ جولدارىن تۋدىرىپ»  ۇلگەرگەن كەزى. ال ءوزى دۇنيەدەن وتەر الدىندا «رەكۆيەم» اتتى تولعاۋ-ولەڭىن جازدى. تولعاۋدىڭ ءپالساپالىق مازمۇنى، پسيحولوگيالىق ءتىنى وزگەشە ەدى. اقىن موسارت تاعدىرىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ، ءومىر تۋرالى ءوز جانىنىڭ وپتيميستىك رۋحىن، ءاربىر ادامنىڭ جان دۇنيەسىندەگى ارمان ءانىن جەتكىزىپتى. شاماسى وسى شىعارمانىڭ ەڭ العاشقى تىڭدارمانى ءبىز بولعان شىعارمىز دەپ توپشىلادىق. پوەما وقىلىپ بىتكەن سوڭ سول جەردە جۇرگەن فوتوگرافتى شاقىرىپ الدى. اقشاسىن ءوزى تولەپ، «وسى كۇننەن ەستەلىك بولسىن» دەپ، بىزدەردى قۇشاعىنا قىسىپ بىرنەشە رەت سۋرەتكە ءتۇسىردى. ول سۋرەتتەر بۇگىندە ءبىزدىڭ ەڭ قىمبات قازىنامىزعا اينالدى. ءۇيمىزدىڭ تورىندە تۇر.

- بۇگىن راديودان ءبىرتالاي قالاماقى الىپ ەدىم. اشقۇرساق جۇرسىڭدەر عوي، سەندەردى اناۋ «شاحتاعا» اپارىپ، لاعمان  جەگىزىپ، قارىندارىڭدى ءبىر تويدىرىپ جىبەرگىم كەپ تۇر. جۇرىڭدەر قانە، قىراندارىم، - دەدى اقىن كەتۋگە قيماي قيپاقتاپ تۇرعان بىزدەرگە قاراپ. «ەسىك» ءقوناقۇيىنىڭ تومەنگى قاباتىنداعى وسىلاي اتالاتىن اسحاناعا ول كەزدە كىمدەر باس سۇقپايدى دەرسىڭ. ءبىز كەلگەندە توردە قازاقتىڭ بەلگىلى كومپوزيتورلارى بەكەن جاماقايەۆ، ابىلاقات ەسپايەۆ جانە اسەت بەيسەۋوۆ ۇشەۋى وتىر ەكەن. دۋىلداسقان تۇرلەرىنە قاراعاندا جاعدايلارى دا ءبىرشاما جامان ەمەس سەكىلدى. مۇقاڭ كاسسادان بارىمىزگە ءبىر-بىر دۇڭعان لاعمانى مەن ستاقان تولى قايماقتى سوقتىرىپ اكەلدى دە، شەكتى قولىمىزعا ۇستاتتى. توردەگى اعالارىمىز دا «قاي جاعىمىزدان كىم كەلىپ جارىلقايدى» دەپ وتىرعانعا ۇقسايدى. مۇقاعاليدى كورىپ،  قاۋقىلداسىپ قالدى.

تاڭەرتەڭنەن ساباقتا بوپ، ءنار تارتپاعان بىزدەر اقىن اپەرگەن لاعماندى اۋزىمىزعا اپارا بەرگەندە توسىن ءبىر قىزىق جاعدايعا تاپ بولدىق. قولىندا پورتۆەين شارابىنىڭ ۇلكەن شولمەگىن قىسا ۇستاعان اقىن مۇقاعالي جانىمىزعا كەلدى.

- لاعماندارىڭدى جەمەي تۇرىپ، مەنى جاقسىلاپ تىڭداپ الىڭدار، - دەدى ول بىزگە جاعالاي كوز تاستاپ. – قازاقتا:  «اتاۋ كەرە» دەگەن جامان ءسوز بار.  ماعىناسىن تۇسىنەسىڭدەر عوي؟!.

- بىلەمىز!.. - دەدىك، اقىن اعانىڭ شالت مىنەزىنەن سەسكەنىپ قالعان بىزدەر جارىسا سويلەپ.

- بىلسەڭدەر، بۇل شاراپتى سەندەرگە العان جوقپىن. وزدەرىڭ دە سەزىپ وتىرعان شىعارسىڭدار. دامەتپەي-اق قويىڭدار... كانە، قولدارىڭداعى قاسىقتارىڭدى توسىڭدار... – دەدى دە،  وسى ءسات شولمەكتەن   تامىزىپ، بارىمىزگە ءبىر-بىر قاسىقتان قۇيىپ شىقتى.

- ەندى، لاعماندارىڭا ارالاستىرىڭدار. ودان ۋلانىپ، ءولىپ  قالماسسىڭدار...

ءبارىمىز ءۇن-تۇنسىز ايتقانىن ورىندادىق. اقىن كەۋدەسىن كەرىپ، ءبىرۋاق تەرەڭ كۇرسىندى دە، بىزگە قارادى.

- سەندەرگە ايتار جالعىز عانا تىلەگىم بار. وسى  جىندى سۋعا سەندەر، ءۇيىر بولماي-اق قويساڭدار ەكەن. بۇل «اتاۋ كەرە»... و دۇنيەگە، مىنا، بىزبەن بىرگە كەتسىن!..  جىلدار وتەدى، زامان وزگەرەدى. سول كەزدە سەندەر ەرجەتىپ، مۇقاعالي اعامىز وسىلاي ءوتىنىپ ەدى دەپ، ايتقانىمدى... وسى قىلىعىمدى ەستەرىڭە الىپ جۇرەرسىڭدەر، اينالايىندار!..

اقىن وسىنى ايتىپ، ءبىر ساتكە تاماعىنا بىردەڭە تۇرىپ قالعانداي بوگەلىپ، ءۇنسىز قالدى. نەگە ەكەنى، بۇدان ءارى سويلەگەندى ارتىق كوردى دە، كىلت بۇرىلىپ، ادىمداي باسىپ، توردەگى وتىرعان اعالار جاققا قاراي بەتتەدى.

ارادا تالاي جىلدار وتكەندە ورتكە قارسى قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي بولعان اقىننىڭ وسى ارەكەتىن ەسكە تۇسىرگەنىمىز، قولعا قالام العانىمىز كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن بالكىم دۇرىس تا شىعار دەپ ويلادىق. سول كۇندەرى مۇقاعالي اقىننىڭ باسىنان نەبىر قيىن-قىستاۋ كۇندەردىڭ  ءوتىپ جاتقانىن تۇسىنبەپپىز. بۇل - ونىڭ دەن ساۋلىعىنىڭ دا سىر بەرىپ جۇرگەن كەزى ەكەن عوي. سوندىقتان دا، وسى وقيعانى ەسكە الۋ - اقىن ءارۋاعى الدىنداعى پارىزىمىز دەپ تۇسىندىك.

ۇلى سىنشى بەلينسكيي پۋشكين تۋرالى: «بالاۋسا جىگىت شاعىنان-اق الەمنىڭ ءتىلسىز سوزدەرىن، قۇپيا سىرلارىن ۇعىمدى تىلگە اۋدارا باستادى» دەپ باعالاعان ەكەن عوي.  دەسەك تە، ۇلى سىنشى بەلينسكيي ايتقان وسى عاجايىپ تەڭەۋدىڭ مۇقاعاليعا دا جاراسىپ، ساي كەلەتىنىن ونىڭ قالىڭ وقىرمانى جاقسى بىلەدى. وعان مىسال، سوناۋ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان ءداۋىردىڭ وزىندە اقيىق اقىننىڭ قالامىنان ءبىر اللانى شەكسىز ءسۇيۋ مەن ودان عانا مەدەت تىلەۋگە شاقىرعان جىرلارىنىڭ تۋىنداۋى تەگىننەن تەگىن قۇبىلىس ەمەس ەدى.

«اللا – اقيقات. اللاعا سەنىپ وتەم،

ادالدىق پەن اقيقات سەرىك ەكەن.

اداسپايمىن اللاما سەنىپ وتەم،

ارامدىققا باسپايمىن – جولى بوتەن!» - دەۋى.

نەمەسە:

«جاراتۋشى – جالعىز يەم، قۋات بەر،

ازابىمدى، توزاعىمدى جەڭەيىن،

جاراتۋشى – جالعىز يەم، شۋاق بەر،

وزىمە دە، وزگەگە دە توگەيىن» - دەۋى، بۇل ءومىردىڭ ماڭگىلىگىن تەرەڭ سەزىنگەن ادامنىڭ، جۇمىر باس پەندەنىڭ ۇلى جاراتىلىستىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنىن بار بولمىسىمەن ۇعىنعان جاننىڭ ءسوزى ەدى.

تىرىسىندە مۇقاعاليدىڭ اتىنا ايتىلعان، قارشا بوراعان وسەكتەر اقىن ومىردەن وتكەننەن سوڭ دا تولاس تاپپاعانىن بىلەمىز.

         «... ءوزىمنىڭ ەسەبىمدە،

         جاسىم مەنىڭ قىرىق بەستىڭ بەسەۋىندە.

         سارقىلىپ وسەگىڭ دە، ەسەبىڭ دە،

ۇيىقتاپ كەتسەم جارار ەدى توسەگىمدە...- دەپ جازىپ، سول 45-ىندە

ومىردەن وزعان، سوڭعى قولتاڭبالارىندا ءوزى قايتىس بولار كۇندى كورسەتكەن، «مەن ولەڭدى قينالىپ جازبايمىن. قۇلاعىما ءبىر سىبىس كەلەدى. سونى قاعازعا تۇسىرەمىن»، دەگەن سوزدەرىن ارتىندا قالدىرعان اقىننىڭ يمانىن تازا ۇستاعان دارا تالانت ەكەنىن كەلەر ۇرپاققا  جەتكىزۋ – بۇگىندە ءتىرى جۇرگەن بىزدەردىڭ باستى پارىزىمىز.

  قۇدياربەك  اعىبايەۆ،

  ق ر مادەنيەت قايراتكەرى