Qamshy.kz پورتالىندا كەشە «قازاقستانداعى بيلىك ءترانزيتى: كىمنىڭ پرەزيدەنت بولۋ مۇمكىندىگى بار؟» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالا جاريالاندى. كەشەلى بەرى اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازىپ جاتقان وزبەكستانداعى جاعدايدىڭ ءبىر ۇشىعىن قازاقستانمەن بايلانىستىرۋ – وتە ورىندى. ونى تاپتىشتەپ دالەلدەپ جاتۋ قاجەت ەمەس بولار. تەك ءبىر كسرو-نىڭ شەكپەنىنەن شىققانىمىزدى، ەكى ەلدىڭ دە باسشىلارى بيلىك باسىندا 25 جىلدان ارتىق وتىرعانىن جانە جاستارى دا ءبىرازعا جەتىپ قالعانىن ايتساق جەتكىلىكتى.
تۇندە يسلام كارىموۆ رەانيماسيا بولىمىندە ينسۋلتتان كوز جۇمدى دەگەن اقپارات تارادى. بىلۋىمشە، رەسمي بيلىك ورگاندارى بۇل مالىمەتتى راستاعان جوق، ءالى جوققا شىعارمادى دا. ماسەلە اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر. قالاي بولعاندا دا ادام بالاسى ماڭگىلىك ەمەس. بۇگىن بولماسا ەرتەڭ ومىردەن وتەدى. ال، تۇتاستاي ءبىر مەملەكەتتى باسقارىپ وتىرعان ادامنىڭ باسىنداعى مۇنداي جاعداي سول ادامنىڭ وتباسى ىشىلىك قانا ماسەلە ەمەس. شەشۋشى ماڭىزعا يە ماسەلە. قانشا جەردەن كونستيتۋسياعا بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جازىلىپ قويسا دا مۇنداي جاعدايلاردا بيلىك ىشىندەگى قارىم-قاتىناستار، مەملەكەتتى باسقارۋ پروسەسى ۇنەمى زاڭدا كورسەتىلگەندەي بولماۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە تاۋەلسىزدىك العالى وزبەكستاندا دا، قازاقستاندا دا ءبىرىنشى باسشى اۋىسپادى، تاجىريبە جوق. ءتۇرلى تارتىس، كيكىلجىڭدەر، ءتىپتى، قاقتىعىستاردىڭ ورىن الۋى مۇمكىن.
سودان بولار وزبەكستاندا پرەمەر مينيستر ورىنباسارى رۇستەم ءازيموۆ دەگەن شەنەۋنىكتى ءبىر اقپارات قۇرالدارى تۇتقىندالدى، ەندى ءبىرى ءۇي قاماققا الىندى دەپ جاتىر. بۇل دا سول وزبەك ەليتاسى ىشىندەگى قاقتىعىستاردىڭ ءبىر كورىنىسى بولار.
ەندى وزىمىزگە كەلسەك. ارينە، ەشكىم ەشكىمگە ءولىم تىلەمەيدى. باسشىعا جاماندىق تىلەۋ سالتىمىزدا جوق. دەگەنمەن ءبىر ادامعا عانا ەمەس، قانشاما ميلليون حالىقتىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ءىس بولعاندىقتان مۇنداي ماسەلەلەر اشىق ايتىلىپ، جان-جاقتى تالدانۋى قاجەت. كەرەك دەسەڭىز اتا زاڭىمىزدا دا قانداي جاعدايدا پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىلىگى ۋاقىتىنان بۇرىن توقتايتىنى، ءتىپتى، ونى بيلىكتەن ايىرۋ جولدارىنا دەيىن تايعا تاڭبا باسقانداي جازۋلى تۇر.
ەلباسى ن. نازاربايەۆ ەل ايتىپ جۇرگەندەي قازاقستان باسشىلىعىنا 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا كەلگەن جوق. 1989 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. ونىڭ الدىندا بەس جىلداي مينيسترلەر كابينەتىن باسقاردى. قىسقاشا ايتار بولساق، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وتىز جىلدان استام ۋاقىت رەسپۋبليكا باسشىلىعىندا كەلە جاتىر. مۇنىڭ بارلىعىن نە ءۇشىن سانامالاپ وتىرمىن؟ ءبىز دە جاعدايىمىزدىڭ وزبەكستاننان اسىپ كەتە قويماعانىن، ونداعى قيىندىقتار بىزدە دە ورىن الۋى مۇمكىن ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن.
ەلباسى بۇگىندە شىن مانىندە كونستيتۋسيانىڭ كەپىلىنە اينالدى. ەلدەگى بارلىق ماڭىزدى ساياسي ماسەلەلەردىڭ سوڭعى نۇكتەسىن سول قويادى. مەملەكەت باسشىلىعىندا جۇرگەن باسقا لاۋازىم يەلەرى، شەنەۋنىكتەر تۇگەلدەي پرەزيدەنتتىڭ بالالارى سياقتى. حالىقتان يمەنە قويمايدى، قوعامدىق پىكىرمەن ساناسۋدى ويلامايدى، تەك پرەزيدەنتتەن قورقادى. ال، اكە-شەشەسى قوناققا كەتكەندە بالالار نە ىستەۋشى ەدى؟ بۇزىق بولادى، ءۇيدى شاشادى، قىمبات بۇيىمداردى قيراتادى، بوتەن بالالاردى ۇيگە كىرگىزەدى...
مىنە، قازاقستانداعى ساياسي ەليتا، ەل اعالارى، وسىنى ويلاۋى كەرەك. ءقازىردىڭ وزىندە بيلىك باسىنداعىلاردىڭ ءبىر بىرىمەن قىرعي-قاباق ەكەنىن، استىرتىن ايقاسىپ جاتاتىنىن ەستىپ ءبىلىپ وتىرمىز. ەرتەڭ سىندارلى ءسات تۋعاندا ول استىرتىن ايقاستار اشىق سوعىسقا اينالماي ما؟ كلانداردىڭ قاقتىعىسىندا قاراپايىم حالىق قۇربان بولماي ما؟ انشەيىندە ەلباسىن اۋزىنان تاستامايتىن كەي زيالىلار دا، پرەزيدەنتتى قوسپاي ءسوز باستامايتىن شەنەۋنىكتەر دە ەرتەڭ قۇبىلىپ شىعا كەلۋى مۇمكىن. ويتكەنى، ارتىنداعى جاسىرىن قوجايىندارى قولىنا كوسەۋ ۇستاتىپ، ارازدىقتىڭ وتىن ورشىتۋگە پايدالانادى. بەيبىت زاماندا-اق اكىمدى ماقتاپ كىتابىن شىعارتىپ جۇرگەن، مينيسترگە جاعىنىپ، بالاسىن قىزمەتكە ورنالاستىراتىن اعالارىمىز از ەمەس قوي.
سوندىقتان دا، قوعام ءتۇرلى الاۋىزدىققا، قاقتىعىستارعا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋى ءتيىس. وسى باستان كۇردەلى ماسەلەلەر اشىق ايتىلىپ، ءبىر كۇندە شەشىلە قويۋى كۇماندى جايتتار انىقتالۋى كەرەك. كونستيتۋسيانىڭ، تۇڭعىش پرەزيدەنت تۋرالى زاڭنىڭ، باسقا دا زاڭنامالاردىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋى قامتاماسىز ەتىلىپ، زاڭ تالاپتارىن اينالىپ ءوتۋ، بۇزۋ، ەلەمەۋ سىندى ارەكەتتەرگە قوعام قارسى تۇرا الۋى ءتيىس. حالىقتى ونداي ىسكە بۇگىنگى بيلىكتە جۇرگەندەر جۇمىلدىرمايدى. ول كەزدە ولاردىڭ ءوزى سونداي بۇرمالاۋشىلىقتارمەن، ايتىس-تارتىسپەن اينالىسىپ كەتۋى مۇمكىن. حالىق اۋزى دۋالى زيالى قاۋىمعا، ارتىنان ءسوز ەرمەگەن، ەشبىر مۇددەلى توپتاردىڭ جىرتىسىن جىرتپايتىن بىربەتكەي ساياساتكەرلەرگە سەنىم ارتادى. ياعني، بيلىك ءترانزيتى الدىنداعى قوعامنىڭ مىندەتى الاۋىزدىققا بوي الدىرماي بىرلىكتە بولۋ بولسا، مەملەكەتتىك اپپارات قولدانىستاعى زاڭنىڭ ورىندالۋىن، قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە كونستيتۋسيا بەكىتكەن تالاپتاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. ودان قيىس كەتسەك، جاعدايىمىز قيىندايدى...
ءسارۋار اينابەكوۆ
