2014 جىل بۇكىل دۇنيەجۇزى ءۇشىن سان قيلى وقيعالارعا تولى كەزەڭ بولدى. ويلاسارلىعى سول، سولتۇستىك افريكا مەن تاياۋ شىعىس جانە باسقا ايماقتاردا قاندى تەكەتىرەس ۋشىعا تۇسسە، الەمنىڭ الىبى اقش مەملەكەتىندە بيلىككە قارسى ازاماتتىق ەرەۋىلدەر داستۇرگە اينالعانداي ءبىر ءىس بولسا، الەمنىڭ اۋقىمدى ءبىر بولىگىندە قارجى ەكونوميكالىق داعدارىس شيەلەنىسە تۇسسە، ءبىزدىڭ قازاقستان ءۇشىن بۇل تەك ىرعاقتى دامۋ جانە بولۋى مۇمكىن قاتەرلەرگە الدىن الا دايىندالۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرعان جەمىستى ۋاقىتقا اينالدى. مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جىل قورىتىندىسى ءالى ناقتىلانعان جوق.
سولاي بولا تۇرسا دا ءبىز بولمىستان جىل ۇزاعىنا كوز ۇزبەي قاراپ وتىراتىن عالىمدار رەتىندە بۇل جىلعى دامۋ كورسەتكىشىمىز 5 پايىزدى القىمداپ قالادى، دەگەن ءسوزدى سەنىممەن ايتا الامىز. ىرگەدەگى الىپ كورشىمىز رەسەي فەدەراسياسى سىرتقى اسەرلەردىڭ سالدارىنان ءوسىم الا المايدى، دەگەن بولجام بار. دەمەك، قازاقستان – ءقازىردىڭ وزىندە دۇنيەجۇزى بويىنشا ەكونوميكانىڭ قالىپتى دامۋىن ساقتاي العان ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك، بۇل جىلى ءبىزدىڭ نەگىزگى ەكسپورتتىق ءونىمىمىز – مۇناي باعاسى ايتارلىقتاي تۇسكەن كەزەڭ بولدى. بۇل رەسەيگە ۇلكەن كەرى اسەر ەتكەنىمەن، قازاقستانعا الاڭدايتىنداي جاعداي بولعان جوق. ءتىپتى تاياۋدا پارلامەنت مۇشەلەرى الدىندا ەسەپ بەرگەن ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوسايەۆ «بيۋدجەتكە تۇزەتۋ ەنگىزبەيمىز» دەگەندى نىق سەنىممەن ايتتى.
ونىڭ بۇلاي سەنىمدى سويلەۋىنىڭ ءجونى بار. ءبىزدىڭ بيۋدجەت «مۇناي دوللارىنسىز» جاساقتالادى. ال مۇناي ساتقاننان تۇسەتىن كىرىس ءبىردەن ۇلتتىق قورعا قۇيىلادى. ەلباسىمىزدىڭ وسىنداي كورەگەندىك ۇستانىمىنىڭ ناتيجەسىندە ۇلتتىق قورىمىزدا ۇلتتىق بانكتىڭ ساقتىق قورىن قوسا ەسەپتەگەندە 105 ميلليارد دوللارداي التىن-ۆاليۋتالىق قازىنا جيناقتالعان ەكەن. سوندىقتان دا رەسەي باسشىلىعى بۇل كۇندەرى بيۋدجەتتىك مىندەتتى تولەمدەردى قالاي تولەيمىز، دەپ باس قاتىرىپ جۇرسە، ءبىزدىڭ باسشىلىق وعان الاڭدامايدى. ءتىپتى 2015 جىلعا ۇلانعايىر جوسپار بەلگىلەپ قويدىق. ول جوسپار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ ءداستۇرلى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا باياندالعان «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» باعدارلاماسىندا باياندالعان وتاندىق جول-كوممۋنيكاسيا جەلىلەرىن، ەلەكتر ءوندىرىسىن، تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قارقىندى دامىتۋدى كوزدەپ، بۇكىل قازاقستاندى ەكپىندى ەڭبەك مايدانىنا اينالدىرماق. بۇل جوسپار جۇزەگە اسقان كەزدە قازاقستاندا «جۇمىسسىزدىق» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى كەلمەسكە كەتەتىن شىعار. ويتكەنى وسى ءبىر اۋقىمدى ءىس ناتيجەسى حالىق يگىلىگىنە اينالعان كەزدە جۇزدەگەن مىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ، قازاقستاننىڭ ءبولمىس-بىتىمى تانىماستاي وزگەرىپ شىعادى. سالىناتىن جولدار حالىقارالىق ترانزيتتىك تاسىمال ارناسىنا قىزمەت ەتەتىن «ۇلى جىبەك جولىنىڭ» ءبىر بۋىنى بولاتىندىقتان دا مۇندا سول جولدىڭ بويىنداعى لوگيستيكا مەن قىزمەت كورسەتۋ ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ ءوزى حالىقارالىق قالىپ دەڭگەيىندە بولاتىندىقتان ومىرىمىزگە بۇعان دەيىن مۇلدە بولماعان جاڭا ماماندىقتار ەنەدى. ال ولاردىڭ الاتىن جالاقىسى سول جاڭا اتاۋىنا ساي بولاتىنىنا سەنىمدىمىز.
قىسقاسى، قازاقستان 2014 جىلدى ويداعىداي قورىتىندىلاي وتىرىپ، ءوزىنىڭ الەمدەگى ەڭسەلى ەلدەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ءىس جۇزىندە دالەلدەپ شىقتى. قازاقستاننىڭ وسىنداي مول مۇمكىندىگىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرعان الەم ساياساتكەرلەرى مەن قالتالى توبى بىزگە دەگەن ىقىلاسىن بۇرىنعىدان دا ەرەكشە تانىتا باستادى. مۇنى 2014 جىلدىڭ سوڭعى كەزەڭىندەگى جاڭالىقتاردان-اق ايقىن اڭعارۋعا بولادى. قازاقستاندا رەسمي ساپارمەن بولىپ قايتقان وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ: «بۇل كەلىسىمشارتقا بىلتىر قول قويۋ كەرەك ەدى. وسىعان قاراپ ءسىز، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دانا بولىپ جاراتىلعان تۇلعا ەكەندىگىڭىزدى كورگەندەي بولدىم»، – دەپ سالدى. بۇدان كەيىن «ءوز اياعىمەن» ەلىمىزگە كەلگەن فرانسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند قازاقستاننىڭ بۇل ايماقتاعى ىرگەلى ەل ەكەنىن اشىقتان اشىق مالىمدەدى. ءسويتىپ، وزىمەن ەرە كەلگەن كاسىپكەرلەر ءبىزدىڭ ەلگە 500 ميلليون دوللار كولەمىندە ينۆەستيسيا قۇياتىن كەلىسىمشارت جاساۋمەن ساپارىن قورىتىندىلادى. بۇدان كەيىن استاناعا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ۇكىمەت باسشىلارى جينالعانى بارشاعا بەلگىلى. وسى جيىنعا قاتىسۋعا كەلگەن جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەت باسشىسى قازاقستانعا قۇيىلاتىن 15 ميلليارد دوللارلىق ينۆەستيسيالىق كەلىسىمشارت جاساسىپ قايتتى. بۇرىن ءبىزدىڭ باسشىلارىمىز الەمدى شارلاپ ينۆەستيسيا ىزدەگەنىن بىلەمىز. ال ءقازىر ينۆەستيسيا قازاقستانعا «ءوز اياعىمەن» كەلەتىن بولدى. مۇنىڭ سىرى نەدە؟
وسىناۋ سۇراق توڭىرەگىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەندە ءبىر اقيقاتقا تاپ بولعاندايمىن، ول – ەۋرازيالىق ينتەگراسيا جايلى 1994 جىلدىڭ وزىندە ۇسىنىس جاساعان ءبىزدىڭ كوشباسشىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ كورەگەندىگى. 2015 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەي باستايتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اقيقاتىندا رەسەيدىڭ كەلمەسكە كەتكەن كسرو دەرجاۆاسىن ءتىرىلتۋ ساياساتىنىڭ جەمىسى ەمەس، جۇزەگە اسقان قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ ومىرشەڭ ۇسىنىسى ەكەنىن سولتۇستىك كورشىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ ءوزى الەم الدىندا مويىندادى. ءيا، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قازاقستان ەلباسىنىڭ ءتولتۋماسى. وعان داۋ جوق. ال بۇل تۇستاعى ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ كورەگەندىگى نەدەن بايقالدى؟ ەندى وسى سۇراققا جاۋاپ بەرەيىك.
بىرىنشىدەن، قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى ۇدايى وسەتىنى بەلگىلى. دەمەك، ۇدايى وسەتىن تاۋارلى ءوندىرىستى قامتاماسىز ەتەتىندەي بازار، رىنوك قاجەت. سوندىقتان دا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قازاقستان ءۇشىن ينتەگراسيالىق ىنتىماقتاستىق قانا ەمەس، سونىمەن بىرگە الىپ بازار دا. كەدەندىك وداق كەزىندە ءۇش ەلدىڭ تاۋار اينالىمى شامامەن 50 پايىزعا وسكەن ەكەن. بۇل كىمدى دە بولسا قىزىقتىراتىن كورسەتكىش.
ەكىنشىدەن، ازىرگە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى – شيكىزات. قوسىمشا قۇنى جوق وسىناۋ تاۋارلى ءوندىرىس تاسىمال شىعىنىن ازايتقاندا عانا ءتيىمدى بولماق. دەمەك، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ارقىلى ءبىز تاسىمال شىعىنىن ازايتقان، ىرگەدەگى الىپ بازارعا قول جەتكىزدىك.
ۇشىنشىدەن، قازاقستان يندۋستريا جاعىنان مەشەۋ، كسرو دەرجاۆاسىنىڭ اگرارلىق شيكىزاتتىق ايماعى بولىپ كەلگەنى اقيقات. ال كاپيتاليزمگە دەندەپ ەنگەن كەز كەلگەن ەل ءۇشىن شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلىپ، قوسىمشا قۇنى مول تاۋارلى ءوندىرىس جاسايتىن يندۋستريا كەرەك. مىنە، وسى يندۋستريانى جاساۋ ماقساتىندا ءبىز «يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق باعدارلاما» قابىلداعان ەلمىز. وسى باعدارلاما بويىنشا بۇل كۇندەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تالاي-تالاي دامىعان ەلدەردىڭ كاسىپكەرلەرى ءوز فيليالدارىن اشقان. رەسەي فەدەراسياسى، قالاي دەسەك تە، بىزگە قاراعاندا عىلىمى مەن يندۋسترياسى الدەقايدا وزىق ەدى. مىنە، وسىنداي جاعدايدا ولار ءبىزدىڭ ەلدە ءوز فيليالدارىن اشىپ جاتسا، قازاقستانعا كەرەگى سول ەمەس پە؟ ايتالىق، قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى تولىپ جاتقان تەحنيكا تۇرلەرى شىعاتىن بولدى. ونى بۇرىن بەلورۋسسيا مەن رەسەيدەن يمپورتتاپ، تولىپ جاتقان ۆاليۋتالىق شىعىن جاسايتىنبىز.
تورتىنشىدەن، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كورەگەندىگى ناتيجەسىندە ءبىز سالىق مولشەرىن ازايتا العان پوستكەڭەستىك اۋماقتاعى بىردەن ءبىر ەلمىز. ايتالىق، ءدال بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ سالىقتىق جۇكتەمەمىز رەسەيگە قاراعاندا 6 پايىزعا، بەلورۋسسياعا قاراعاندا 9 پايىزعا جەڭىل ەكەن. يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق باعدارلامامىز بويىنشا جۇمىس ىستەپ ءوز فيليالدارىن اشقىسى كەلگەن شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن قاي ەل ءتيىمدى دەسەك، ارينە، ول قازاقستاندى تاڭدار ەدى. بايلار ءۇشىن 6 پايىزدىق جەڭىلدىك زور ماڭىزعا يە. مىنە، وسى جاعىنان العاندا سوڭعى جىلدارى الىس شەتەلدى بىلاي قويعاندا، ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە قالعان ەكى ارىپتەس مەملەكەتتىڭ كاسىپورىندارى قازاقستاندا ءوز وندىرىستەرىن اشىپ جاتسا، بۇل ءبىزدىڭ وسى تۇستاعى ناقتى جەڭىسىمىز. بۇل دا ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ كورەگەندىگىنىڭ ناقتى دالەلى.
بەسىنشىدەن، بۇل كۇندەرى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قىزىعۋشىلار سانى ۋاقىت وزعان سايىن وسە تۇسكەندەي. ارمەنيا وداققا مۇشە بولىپ ەندى. قىرعىزستان جاز ورتاسىنا دەيىن مۇشەلىككە وتەتىن بولدى. بۇلاردىڭ سىرتىندا ۆەتنام، تۇركيا، يزرايل، ءۇندىستان جانە باسقا ەلدەر قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. ولاردىڭ ءبارى دە قازاقستاندا ءوز وندىرىستەرىن اشۋعا شەشىم قابىلدارى الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. ءبىراق بۇل ءبارىبىر جۇزەگە اساتىن ىستەر. ويتكەنى قازاقستان الىپ بازاردىڭ بەلسەندى ءبىر ويىنشىسى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ءارى سالىقتىق جۇكتەمەسى مەيلىنشە از، ءارى حالقى 100 پايىز ساۋاتتى، ءارى شيكىزات قورى مەيلىنشە مول، اقىر اياعىندا «ۇلى جىبەك جولىنىڭ» وزەگىندە جاتقان حالىقارالىق ترانزيتتىك تاسىمالدىڭ ءبىر بۋىنى. قازاقستان ارقىلى ەۋروپاعا دا، تاياۋ شىعىسقا دا، ازياعا دا ەركىن شىعۋعا بولادى. وسىنىڭ ءوزى-اق ءبىزدىڭ مول مۇمكىندىگىمىزدى مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ءبىر جولى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەكەنىن دالەلدەپ تۇرعانداي.
ءبىز بارلىق مۇمكىندىك پەن اقيقاتتى عىلىمي ساراپتان وتكىزە وتىرىپ مىناداي قورىتىندى جاسادىق: قازاقستان كوشباسشىسى ەۋرازيالىق-ەكونوميكالىق وداق ارقىلى ەڭسەلى ەلىن «ماڭگىلىك ەلگە» اينالدىرۋدى و باستان-اق جوسپارلاعان. ءيا، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەيلىنشە قىسقا مەرزىمدە ەلىن گيپەرينفلياسيا مەن الاپات رەسەسسيادان امان الىپ شىعىپ، قارقىندى دامۋ ارناسىنا سالىپ، ناتيجەسىندە قازاقستاندى الەمدەگى ەڭ ەڭسەلى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدىردى. 1997 جىلى ءبىز دۇنيەجۇزىندەگى الدىڭعى قاتارلى 50 ەلدىڭ ساپىندا بولساق، دەپ ارمانداپ، جوسپار جاسادىق. ول باعدارلامانى مەيلىنشە قىسقا مەرزىمدە ويداعىداي قورىتىندىلادىق. سودان سوڭ ەلباسىمىز بارلىق مۇمكىندىك پەن الەمدەگى قالىپتاسقان جاعدايدى وي سارابىنان وتكىزگەن جاڭا باعدارلامانى ۇسىندى. ول بويىنشا 2050 جىلعا قاراي قازاقستان دۇنيەجۇزىنىڭ الدىڭعى قاتارلى 30 ەلىنىڭ ساپىندا بولۋعا ءتيىس. «2050 ستراتەگياسىن» عىلىمي ساراپتان وتكىزگەن كەز كەلگەن ادام وسىناۋ اۋقىمدى باعدارلامانىڭ ءسوزسىز ورىندالاتىنىنا تولىق سەنەدى. ءبىز بۇل جايلى ويىمىزدى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە بۇعان دەيىن دە جازعانىمىزدى وقىرمان بىلۋگە ءتيىس. ەندى وعان توقتالىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. تەك ايتارىمىز، «2050 ستراتەگياسى» – ەلىن وسىناۋ الىپ ىسكە الدىن الا جان جاقتى دايىنداپ العان كوشباسشىنىڭ عىلىمي نەگىزدى جوسپارى. بۇل ءۇشىن بىزدە ادام رەسۋرسى، قاراجات قورى، شيكىزات مولشىلىعى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە سالىقتىق جەڭىلدىكتەرىمىز ارقىلى ءوزىمىز باستى ويىنشىسى بولىپ سانالاتىن 170 ميلليون تۇتىنۋشىسى بار الىپ بازار دا يگى قادامىمىزعا دەمەۋشىدەي قولداۋ جاسايتىن تۇستار بولىپ شىعادى.
قورىتا ايتقاندا، بىرەۋلەر ءۇشىن 2014 جىل «باس قايعى» كەزەڭى بولسا، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن الداعى قارقىندى دامۋعا جان جاقتى نەگىز قالاعان ومىرىمىزدەگى ەڭ ۇتىمدى ۋاقىتتاردىڭ ءبىرى بولعانى داۋسىز. قازاقستان «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن دەر كەزىندە قابىلداعانى سونشالىق وعان ۇلەس قوسۋعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرى ىنتا بىلدىرۋدە. بۇل جولدا ولار ءتىپتى ءبىزدىڭ رەسەي فەدەراسياسىمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى ارىپتەس ەكەنىمىزگە دە كوڭىل اۋدارماعانداي. ياعني، قازاقستانعا تولىق سەنەتىنىن الەم دۇرلىككەن مىنا كەزدىڭ وزىندە ايقىن ىسىمەن دالەلدەۋ ۇستىندە. ال قازاقستان بولسا ءوزىنىڭ كوپتاراپتى بەيبىت ساياساتى نەگىزىندە العا جىلجي بەرەدى.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز، ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەڭگە ءوزىنىڭ الەمدەگى ەڭ سەنىمدى قۇندى قاعاز ەكەنىن ءومىر اقيقاتىندا دالەلدەپ شىقتى. سوڭعى كەزدەرى قىتايمەن جانە باسقا ەلدەرمەن ۇلتتىق ۆاليۋتا بويىنشا ەكسپورت يمپورت اينالىمىندا ەسەپ ايىرىسۋعا كەلىستىك. ال ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ دامۋ بانكى دە ءوزىنىڭ ينۆەستيسيالىق قورجىنىندا 30 پايىز ءرۋبلدى، 10 پايىز تەڭگەنى ۇستايتىنىن زاڭداستىردى. قالعان 60 پايىزى حالىقارالىق ۆاليۋتالار بويىنشا ەسەپتەلەدى. دەمەك، تەڭگە حالىقارالىق كەڭىستىككە شىققان ۆاليۋتا، دەپ باتىل ايتا الامىز.
سونىمەن، 2014 جىل تاريح قويناۋىنا ەنەدى. ءبىز بۇل كەزەڭگە ريزاشىلىق سەزىممەن قاراپ، جاڭا 2015 جىلدىڭ تابالدىرىعىنان بولاشاققا دەگەن زور سەنىممەن اتتايتىن بولامىز. اللا الدىمىزدان جارىلقاعاي.
ساعىندىق ساتىبالدين
«ەكونوميكا» گازەتى
