اماندىق باتالوۆ، الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى

عاسىرلار كەرۋەنىنە ىلەسكەن ۇلى دالا ەلىنىڭ ۇرپاقتارى نەبىر قيلى زامان، قيىن كەزەڭدەردى باسىنان وتكەرىپ، تاۋەلسىزدىكتىڭ دە 25 جىلدىق مەرەكەسىنە تاياپ قالدى. تاۋەلسىزدىك – قازاق حالقى ءۇشىن جاي ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس، بۇل قازاق حالقىنىڭ تاريحي بولمىسىنداعى اڭساعان ارمانى. تاۋەلسىزدىك – بارشا حالقىمىزدىڭ كۇرەس پەن ەڭبەك، ءىلىم-بىلىم مەن ونەرىنىڭ شابىتىنا قامشى باسقان ءۇمىت دەسەك بولادى. بۇعان ازاتتىق جولىندا جان اياماي كۇرەسكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ، الاش ارىستارى مەن ۇلت پەرزەنتتەرىنىڭ ەرلىك جولدارى ايقىن دالەل بولا الادى.

تاۋەلسىزدىك جانە تاريحي ساباقتاستىق

كوشپەلى اتا-بابامىز ءوز وركەنيەتى مەن ءتول ءما­دە­نيەتىن ساقتاپ قالىپ، ءوز مەملەكەتتىگىن قالىپتاستىردى. مەملەكەتتىلىك – قازاق حالقى ءۇشىن ۇزاق جىلدارداعى اسىل ارمان مەن اسقاق مۇراتتىڭ جەمىسى ەدى. تاريحتىڭ قاتپار بەتىن پاراقتاپ، تىم تەرەڭدەمەسەك تە، كەرەي مەن جانىبەكتى اق كيىزگە كوتەرىپ، حان سايلاعان كەزەڭنەن بەرى دە سان ءتۇرلى سوقتىقپالى-سوقپاقتى جولداردان ءجۇرىپ وتتىك. مەملەكەتتىگىمىزگە سان مارتە سىزات ءتۇسىپ، شاڭىراعىمىز شايقالىپ بارىپ تۇزەلگەنىن جاسىرا المايمىز. ال 1991 جىلى ءبىز ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدى جاڭعىرتتىق، قايتا تاۋەلسىز ەل بولدىق. قازاق حالقىنىڭ تامىرى تەرەڭگە بويلاعان تاريحىمەن قايتا قاۋىشتىق. سودان بەرى دە شيرەك عاسىر ۋاقىتتى ارتتا قالدىرىپ، تاريحتىڭ جاڭا ايشىقتى بەتتەرىنە اتىمىزدى ايقىن جازا باستادىق. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا: «تاۋەلسىزدىك قازاق حاندىعىنىڭ وشكەنىن جاندىرىپ، ولگەنىن ءتىرىلتتى. الماتى مەن استانادا، وبلىس ورتالىقتارى مەن ءىرى ەلدى مەكەندەردە كەرەي مەن جانىبەك، ابىلاي، ءابىلقايىر سەكىلدى ايگىلى حاندارىمىزدىڭ، قابانباي، بوگەنباي، ناۋرىزباي باتىرلاردىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرى بوي كوتەرىپ، ولاردىڭ ەسىمدەرى ەلدى مەكەندەرگە، وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەرگە بەرىلە باستادى» دەپ ويىن ورتاعا سالعان.
ءسوز جوق، تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءبىز ۇزىنا بويلى تاريحىمىزدى تانىپ بىلۋدە كوپتەگەن جۇمىستار اتقاردىق. كەڭەس زامانىندا قازاق دەگەن ۇلتتىڭ تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەن ەل ەكەنىن اشىپ ايتۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەدى. تاريحتى تانۋ جولىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ وتاندىق تاريحشىلار مەن عالىمداردىڭ ەركىن جۇمىس ىستەپ، كونە تاريحىمىزدى بارىنشا زەردەلەپ، جاس ۇرپاقتىڭ رۋحىن وياتۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەن 25 جىلدا تاريحتى تانۋ باعىتىندا ارنايى باعدارلامالار قابىلدانىپ، مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا ارقا سۇيەگەن تاريحشىلارىمىز ارعى-بەرگى ءداۋىردى قوپارا زەرتتەپ، ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوستى.
وسىنداي جۇيەلى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا سوناۋ باعزى زامانداردا كوپتەگەن ەلدەر ءالى قالىپتاسپاي جاتقاندا، ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز – تۇرىكتەر 551 جىلى تاۋەلسىزدىگى جولىندا كورشى جاتقان جۋجانداردىڭ بوداندىعىنان قۇتىلىپ، قارا تەڭىز بەن كورەي تەڭىزىنە دەيىن ەۋرازيانىڭ ۇلان-عايىر دالاسىن الىپ جاتقان ۇلى يمپەريانىڭ نەگىزىن قالاعانىن ءبىلىپ، كوكىرەگىمىزدى ماقتانىش سەزىمى كەرنەدى. تۇركى زامانىندا ەرەكشە كوشپەلى الەمنىڭ مەملەكەتتىلىك نىشانىنا اينالعان – قاعانات جۇيەسى قالىپتاسىپ، كورشى جاتقان موڭعول مەن ۋگور حالىقتارىنىڭ مەملەكەتتىلىك ينستيتۋتىنىڭ نەگىزى بولدى.
ال قازاق حاندىعىنىڭ ءداۋىرى – قازاق­تىڭ ۇلتتىق ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنىڭ شارىقتاعان شىڭى. «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى»، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى»، تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» – تايعا تاڭبا باسقانداي قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ نىشاندارى، قازاق تاۋەلسىزدىگىنىڭ ايقىن ايعاعى ەدى. جانىبەك پەن كەرەي، قاسىم مەن حاقنازار، تاۋەكەل مەن ەسىم حانداردىڭ باسقارۋىمەن حالقىمىز 300 جىلدىق تاۋەلسىز حاندىق داۋىرىندە ءومىر ءسۇردى. وسى ءداۋىردى حالقىمىز «قوي ۇستىندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان» بەيبىتشىلىك پەن ازاتتىق ءداۋىرى دەپ ەسكە تۇسىرەدى. الايدا، ۇلتىمىزدىڭ بەيبىت ءومىرى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكە تۇسكەن سىندارمەن قاتار ءجۇردى. تاۋەلسىزدىك جولىندا قازاق حالقى قايتالانباس ەرلىكتىڭ ۇلگىلەرىن كورسەتتى.
قازاق حالقى مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋ جولىندا قايعى مەن قاسىرەتكە تولى كۇندەرمەن دە بەتپە-بەت كەلگەنىن تاريحتان بىلەمىز. بۇل قازاقتىڭ ءوز مەملەكەتتىگى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستە جانتالاسقا ءتۇسىپ، «نايزانىڭ ۇشىنا، بىلەكتىڭ كۇشىنە» جۇگىنگەن كەزدەرى دە كوپ بول­عانىن بايقايمىز. حالىق بولاشاعى ءۇشىن جان ازابىنا تۇسكەن كەشەگى الاش زيالىلارىنىڭ كۇرەسى، جەلتوقساندا قازاقتىڭ ازاتتىعىن اڭساعان جاستاردىڭ ءبارى قاسيەتتى تاۋەلسىزدىك ۇعىمىمەن ساباقتاسىپ جاتىر.
تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنىڭ نىعايۋىنا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ۇلەسى اسا زور. پرەزيدەنتىمىزدىڭ باسشىلىعىمەن بۇگىنگى كۇنى ەگەمەندى ەلىمىز بۇكىل الەمگە تانىمال، قارقىندى دامىپ جاتقان ەلگە اينالىپ، «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى اياسىندا حالقىمىز بىرىگۋدە. تاۋەلسىزدىكتىڭ تىرەگىن نىعايتۋ ەلدەگى ءار ازاماتتىڭ پارىزى.
ءيا، تاباندى دا تەگەۋرىندى كۇرەس ءناتي­جەسىندە قازاق دالاسىندا ەركىن­دىك پەن تەڭدىكتىڭ تاڭى اتىپ، تىنىشتىقتىڭ نۇرىن سەپكەن التىن شاشاقتى كۇنى كوككە كوتەرىلدى. سىرتقى ساياساتتا ءوزىنىڭ مۇددە­لە­ءرىن ايقىنداپ، حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ قىزمەتىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزگەن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك دەكلاراسياسى ارقىلى تابيعي بايلىعىن، ەكونوميكالىق جانە عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن تولىق ءوز مەنشىگىنە الدى. ورتالىققا باعىنىشتى كۇيدەن ارىلىپ، الىس-جاقىن مەملەكەتتەرمەن تەڭ ارىپتەس رەتىندەگى ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزدى. ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتساق، «بۇگىن ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا تاريح جاسالۋدا. ەلىمىز قارقىندى دامىپ كەلەدى، جاڭا استانامىز سالىندى، قازاقستاندىقتاردىڭ بولاشاققا ۇمتىلعان ادەمى دە تالانتتى جاس ۇرپاعى وسىپ-جەتىلىپ كەلە جاتىر… ءبىز الەمگە تەك ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك سالادا عانا ەمەس، مادەني، رۋحاني دامۋدا دا زور تابىستارعا جەتكەنىمىزدى كورسەتۋىمىز كەرەك».
تاۋەلسىزدىك تاريحىن جازۋعا جاپپاي ۇمتىلىستىڭ باستالۋىنا دا ەل پرەزيدەنتىنىڭ وسى پىكىرى سەبەپكەر بولعانى انىق. ءارى بۇل جاي ءبىر ناۋقانشىلدىق، جالاڭ ەنتۋزيازم كۇيىندە قالىپ قويعان جوق. استانادا ارنايى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى اشىلدى، زامان تالابىنا ساي تاريحتىڭ جاڭا بۋىن وقۋلىقتارى، عىلىمي مونوگرافيالار جارىق كوردى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىنان بەرگى تاۋەلسىز ەل تاريحى تۇجىرىمدالىپ، ەلباسىنىڭ مەملەكەت قۇرۋداعى تاريحي ءرولى، اتا زاڭىمىزدىڭ، مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ قابىلدانۋى، كاسىبي پارلامەنت پەن كوپپارتيالى جۇيەنىڭ قالىپتاسۋى، ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ، سپورت سالاسىنداعى وڭ وزگەرىستەر، نارىقتى ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ پروسەسى، جاڭا ەلوردانىڭ بوي كوتەرۋى، وركەندەۋى، دۇنيەجۇزىلىك قاۋىم­داستىققا تەڭ قۇقىقتى، تەڭ دارەجەلى ارىپتەس رەتىندە قوسىلۋى، ونىڭ حالىقارالىق، ايماقتىق ۇيىمدارمەن، ەكونوميكالىق، ساياسي، قۇقىقتىق، مادەني بايلانىستاردىڭ ورنىعۋى مەيلىنشە جان-جاقتى باياندالدى.
ۋاقىت ىلگەرىلەپ، زامانا پاراقتارى اۋىسقان سايىن وتكەن تاريحپەن دە ارامىز الشاقتاي بەرمەك. ەڭ باستىسى، شىندىقتان مۇلدە قول ءۇزىپ، تاريحىمىزدى جوعالتىپ المادىق. ەسەسىنە ونى جاڭعىرتىپ، جاس ۇرپاقتىڭ رۋحىن وياتۋعا پايدالاندىق. بۇل رەتتە ءبىز الاش ارداقتىسى ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «تاريحىن جوعالتقان جۇرت – جوعالعان جۇرت» دەگەن ءسوزىن جادىمىزدا مىقتاپ ۇستادىق دەپ ويلايمىن. وسى رەتتە ەلباسىنىڭ مىنا ءبىر ءسوزى ەرىكسىز ويعا ورالادى: «زامان اعىمى ءبىزدى، قازاقستاندى تۇڭعىش رەت تاۋەلسىز ەل رەتىندە الەمگە ايگىلەگەن تاريحي داتا – 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىنان كۇن سايىن، ساعات سايىن الىستاتىپ بارادى. ءبىز جىل وتكەن سايىن سول ءبىر تاريحي تاڭداۋدىڭ سارقىلماس قۇدىرەتىن جان جۇرەگىمىزبەن تۇسىنەمىز. ول – ەگەمەن مەملەكەتتە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە، ءوزارا سەنىمدە ازات ءومىر ءسۇرۋ تاڭداۋى. ول – تۋعان جەرىمىزدىڭ قازىناسى مەن قازبا بايلىعىنا دەربەس يەلىك ەتىپ، بارشا قوعامنىڭ يگىلىگى ءۇشىن ءوز قالاۋىمىزبەن جۇمساۋ تاڭداۋى. ول – ءوز تاعدىرىمىزدى ءوزىمىز ايقىنداۋ، بولاشاعىمىزدى ءوز قولىمىزبەن جاساۋ تاڭداۋى. ءبىزدىڭ جاڭا قازاقستانىمىز جارىق جۇلدىز بولىپ دۇنيەگە كەلدى. بارشامىزدى تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلى رۋحى جەبەيدى، بىرىكتىرەدى، بويىمىزعا قۋات بەرىپ، سەنىمىمىزدى نىعايتادى. ول – التىن كۇنى جارقىراپ، التىن قىرانى قالىقتاعان قازاق ەلىنىڭ اشىق اسپانى استىندا دۇنيەگە كەلگەن ءاربىر ءسابيدىڭ جۇرەگىنە ورنايدى. ول – ءاربىر ازاماتتىڭ جۇرەگىندە، ءار شاڭىراقتىڭ تورىندە، ەلىمىزدە بوي كوتەرگەن ءاربىر ۇيدە، ءاربىر قالا مەن اۋىلدا سالتانات قۇرادى. ول – ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ وسىمىمەن، ءاربىر جاڭا ءوندىرىس ورىنىمەن، ۇلان عايىر وتانىمىزعا توسەلگەن ءاربىر كۇرەجولىمەن، دالا توسىنە ەنگەن ءاربىر توننا التىن دانىمەن نىعايادى» دەپ پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جۇرەك تۇكپىرىنەن شىق­قان تولعانىسىن حالىقپەن ءبو­لىسكەن ەدى. 25 جىلدا مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي، بابالارىمىزدىڭ ەرلىك پەن كۇرەسكە تولى ونەگەلى ءومىر جولى توم-توم عىلىمي ەڭبەكتەر مەن ادەبي شى­عارمالارعا ارقاۋ بولدى.
بيىل ازاتتىقتىڭ ەكىنشى مۇشەلىنە تولۋعا – 25 جىلدىعىنا اياق باستىق. ءاربىر ەلدىڭ جىلناماسىندا ونىڭ جاڭا تاريحىنىڭ باستاۋىنا اينالار تاعدىركەشتى تاڭدار بولادى. ءبىز ءۇشىن جاڭا ءداۋىردىڭ ارايلى تاڭى 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا اتتى. سول كۇنى الەم كوگىندە قازاقستان اتتى ماڭگىلىك جۇلدىز جارقىراي تۋدى.

وزەندەر   ورنەكتەگەن ولكە

تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ ەڭبەككەرلەرى ابىرويلى بەلەستەردى باعىندىرىپ كەلەدى. ەلى دارقان، جەرى باي جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ دامۋ قارقىنى جوعارى ەكەندىگىن ەلباسىنىڭ ءوزى اتاپ وتكەن بولاتىن. تابيعاتى اسەم، مۇنارلى تاۋى، قۇنارلى توپىراعى بار ولكەنىڭ جانى جايساڭ، كوڭىلى جومارت ەڭبەك ادامدارى ەلباسى العا قويعان مىندەتتەردىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ جولىندا ءارقاشان بارىن سالىپ جۇمىس ءىس­تەۋدە. بۇعان تاۋەلسىزدىك جىلدارى قول جەتكىزگەن تولاعاي تابىستارىمىز ايقىن دالەل بولادى.
ەلباسى مەڭزەگەن قازاقستاندىق ارمان – اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىكتىڭ نۇرلى شىڭى، «ماڭگىلىك ەل» مۇراتى ەكەنى ايداي انىق. تاياۋداعى مەجە – الەمدەگى ەكونوميكاسى قۋاتتى وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. ال ونى ءسوزسىز ىسكە اسىرۋدىڭ بەكەم جولى – ۇلت جوسپارى: «100 ناقتى قادام» ەكەندىگىن ەلباسى تاعى دا ايقىنداپ بەردى. بۇل تاپسىرمانى وزەندەرمەن ورنەكتەلگەن ولكەگە اينالعان جەتىسۋ ءوڭىرى دە ابىرويمەن ورىنداۋدا.
وسى رەتتە وڭىردە بۇرىن بولماعان تىڭ وزگەرىستەر ورىن العانىن ايتا كەتۋ كەرەك. اگرارلىق سالا بويىنشا جالپى جەتىسۋ وڭىرىندە وندىرىلگەن ءونىمنىڭ نەگىزگى ۇلەسىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى قۇرايدى. وڭىردە كوپتەن بەرى توقتاپ تۇرعان قانت زاۋىتتارى قايتا جاندانىپ، ىسكە قوسىلدى. بۇل ەلباسىنىڭ وسىدان ەكى جىل بۇرىن جەتىسۋ جەرىنە ارنايى كەلگەن ساپارىندا قاداپ ايتىپ، نىقتاپ تاپسىرىپ كەتكەن سالاسى بولاتىن. سول ساتتەن باستاپ ءتاتتى تۇبىرگە توگىلگەن ەڭبەككەرلەردىڭ اششى تەرى ءوز جەمىسىن بەرىپ، قانت قىزىلشاسىن ءوندىرۋ جىل ساناپ، قارقىندى دامىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە اسەم الماتى ءوڭىرىن الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تانىتقان حوش ءيىستى، ءدامى بالداي اپورت الماسىنىڭ باۋ-باقشاسى قۇلپىرىپ، مول جەمىسىن ۇسىندى. وسىلايشا حالىق ءيىسى مۇرىن جارىپ، ساعىندىرعان ەجەلگى اپورتپەن قايتا قاۋىشتى. بۇدان باسقا وبلىسىمىزدا قۇرىلىس، تۋريزم، ساۋدا، كولىك ينفراقۇرىلىمدارى دامىپ، وبلىس ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەۋگە ءوز ۇلەسىن قوسۋدا.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى جەتىسۋدا كوپتەگەن جارقىن جوبالار ومىرگە كەلدى. ولاردىڭ الدىڭعى كوشىن جاڭالىق اتاۋلىعا، جاڭا تەحنولوگياعا جانى قۇمار ىسكەر ادامدار باستادى. كاسىپكەرلىك دامىدى. ەل دامۋىنىڭ كۇرەتامىرىنا اينالعان ەكونوميكامىزدى العا سۇيرەيتىن باستى ارنانىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ­بوي­ىن تىكتەپ، ءوزىنىڭ دامۋ باعىتىن تاپتى. وسى رەتتە وڭىردە قانت قىزىلشاسى ەگىلەتىن القاپتار كولەمى 14 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايعانىن اتاپ ايتۋعا بولادى. ءقازىر شارۋالار ءۇشىن ءار ءتۇپ قانت قىزىلشاسىنان بارىنشا مول ءونىم الۋ ءىسى باستى ماقساتقا اينالعان. سول ءۇشىن، ءبىر ماۋسىمدا 100 مىڭ تونناعا دەيىن قانت وندىرە الاتىن قۋاتتى زاۋىت سالۋ ءىسى دە جوسپارلانۋدا. سالاداعى «جول كارتاسى» باعدارلاماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا سۋلاندىرۋ ينفراقۇرىلىمىن قالپىنا كەلتىرىپ، ۇزاقتىعى 4179 شاقىرىمنان استام سۋ ارنالارىن قايتا جاڭعىرتىپ، كەيبىر جەرلەرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وسى يگىلىكتى ىستەردىڭ ارقاسىندا وبلىسىمىزداعى سۋارمالى جەرلەردىڭ ءونىمىن 3-4 ەسەگە دەيىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. سونىمەن قاتار 600 ملن. تەكشە مەتر سۋدى ۇنەمدەۋگە قول جەتكىزدىك. قالاي دەگەنمەن دە جاقسى سۋارمالى جۇيە بولمايىنشا اۋىلشارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. وسىعان بايلانىستى يرريگاسيالىق جۇيەلەردى قالىپقا كەلتىرۋ تەتىكتەرى بويىنشا ۇلكەن جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. وڭىردە بارلىعى 16 مىڭ 500 شاقىرىم كانال بار، ولاردىڭ 4 مىڭ 200 شاقىرىمى قايتا جاراقتاندىرۋ مەن كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى (ۇزىندىعى 16،5 مىڭ شاقىرىمدىق جۇيەدەن – 5،2 مىڭ شاقىرىمى يەسىز شارۋاشىلىق بولسا، 4،6 مىڭى – كوممۋنالدىق، 1،0 مىڭى – رەسپۋبليكالىق جانە 5،6 مىڭى – جەكە مەنشىكتىكى بولىپ وتىر). اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى جونىندەگى كوميتەتىمەن بىرىگىپ جاساعان پيلوتتىق ساپا جوباسى بويىنشا كوكسۋ اۋدانى يرريگاسيالىق جۇيەلەرى قايتا جاراقتاندىرىلادى.
وسى ماقساتتا شەڭگەلدى سۋلاندىرۋ ءماسسيۆىنىڭ ناسوستى ستانسالارىنداعى سۋاستى كانالدارى مەن اۆانكامەرالارىن مەحانيكالىق جولمەن تازارتۋ ماسەلەلەرى شەشىلىپ كەلە جاتقانىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. بۇدان باسقا بالقاش اۋدانىنىڭ سۋارمالى جەرلەرىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ىلە وزەنىندە سۋدىڭ قالىپتى اعىنىن باقىلايتىن سۋ رەتتەگىشى بار ەكى قۇرىلىس سالۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدامىز.
بۇگىندە وبلىستا 400 مىڭ توننا جۇگەرى وندىرىلەدى. ونى تۇپكىلىكتى وڭدەپ شىعارۋ ءۇشىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا ارنايى زاۋىت سالىنعان. ەندىگى كەزەكتە سول زاۋىت 800 مىڭ تونناعا دەيىن جۇگەرى وڭدەۋگە دايىن. جۇگەرىنى ونداي كولەمدە ءوسىرىپ بەرۋگە وبلىستىڭ الەۋەتى تولىق جەتەدى. وڭىردە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جۇمىسىنا بارىنشا قولداۋ جاساۋ مەن قولايلى جاعداي تۋعىزۋدىڭ جاندى شارالارى قولعا الىنعان. ءبىر عانا مىسال، ءوڭىر شارۋالارىنا قانت قىزىلشاسىن مول ءوندىرۋ ءۇشىن جاڭا اۋىلشارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ساتىپ الۋعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا «جەتىسۋ» بىرلەسكەن كاسىپورنى ارقىلى 1 ملرد. تەڭگە قارجى بولىنگەن. بۇل ءۇش مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وبلىسىمىزعا قاراستى پانفيلوۆ، ەڭبەكشىقازاق جانە ۇيعىر اۋداندارىندا ەكىنشى ايرىقشا داقىلداردىڭ قاتارىنا جاتاتىن جۇگەرى ەگىستىگىنىڭ كولەمى ەداۋىر ارتقالى وتىر. پانفيلوۆ اۋدانىندا يندۋستريالىق-يننوۆا­سيا­لىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە كراحمال شىرىنى زاۋىتى سالىنىپ، جۇگەرىنى وڭدەۋدىڭ باستاپقى كەزەڭى ­باستالدى. وتكەن جىلى اتالمىش زاۋىت­تىڭ جاڭا قۇرال-جابدىقتارىن ساتىپ الۋعا 328 ملن. تەڭگەنىڭ اۋقىمدى قارجىلىق قولداۋى كورسەتىلدى. وسىعان وراي جۇگەرى وسىرۋشىلەرمەن بىرنەشە كەزدەسۋ وتكىزىلىپ، ەت، ءسۇت جانە قۇس ءونىمىن وندىرۋشىلەردى جەم-ازىقپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 500 مىڭ تونناعا دەيىن جۇگەرى جيناۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇل مەجەنى الۋدىڭ بارلىق جاع­دايى جاسالىنعان. شارۋالار ساپالى تۇقىم ساتىپ الۋ جانە كوكتەمگى دالا جۇ­مىستارىن جۇرگىزۋگە سۋبسيديالار الۋدا. بۇعان دەيىن ايتىلعانداي، پان­­فيلوۆ اۋدانىندا بىرنەشە استىق قابىلداۋ پۋنكتتەرى سالىناتىن بولادى.
بۇگىندە الماتىنىڭ اپورت الماسى الماتى وبلىسىنىڭ برەندىنە اينالۋدا. الما القاپتارىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. ىلە الاتاۋىنىڭ قويناۋى ايگىلى اپورت الماسىنىڭ وتانى بولىپ تابىلادى. ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى الدەن-اق باستالىپ كەتتى. قازىرگى تاڭدا ولكەدە 14،2 مىڭ گەكتار الما باقتارى بار، ولاردىڭ ەكى مىڭدايى – اپورت. بيىلعى جىلى اپورت اۋماعى 2،5 مىڭ گەكتارعا ۇلعايادى. ولاردان جىل سايىن ءۇش مىڭ توننا الما جينالاتىن بولادى.
ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى ءتا­جىريبەلى باعبان ايداربايەۆتىڭ شارۋا قوجالىعىندا جەكەمەنشىك اپورت باعى بار. ول تابيعي تازا شىرىن وندىرۋمەن اينالىسىپ، ءوز ءونىمىن تۇ­تىنۋشىلارعا تىكەلەي جەتكىزىپ بەرۋدە. سونداي-اق، «گولد پرودۋكت» كاسىپورىنى، «ەسىك جەمىسكونسەرۆى زاۋىتى»، شارۋا قو­جالىقتارى كووپەراسيالارىمەن بىرلەسىپ، جىلىنا جەتى مىڭ توننا جەمىس-كونسەرۆىلەرىن، 10 ملن. ليتر شىرىن مەن شاراپتار وندىرەدى. جەمىس-جيدەك جانە ءجۇزىم داقىلدارىن وتىرعىزۋ مەن ولاردىڭ ءوسىپ جەتىلۋىنە جىل سايىن 200 ملن. تەڭگەدەن استام سۋبسيديا ءبولىندى. الداعى ۋاقىتتا بۇل سيفردى ۇلعايتاتىن بولامىز.
مۇنىمەن قاتار وبلىستا ءسۇت قابىل­دايتىن پۋنكتتەر جەلىسى قۇرىلماق. كەلەشەكتە جەتىسۋدا 12 مىڭ مالعا 32 بورداقىلاۋ الاڭى ىسكە قوسىلاتىن بولادى. ءبىز ءۇشىن تاعى ءبىر جاۋاپتى ءىس 500 ملرد. تەڭگەدەن استام نارىعى بار الماتى قالاسىن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تابىلادى. وڭتۇستىك استانا الماتىنىڭ اگلومەراسيالىق يادروسى ەكەنى ءمالىم. سوندىقتان وبلى­سىمىزدىڭ فەرمەرلەرى تۇتىنۋ­شىلارعا تابيعي ازىق-تۇلىك جەتكىزىپ بەرۋى كەرەك. وسىعان وراي ءىرى مەگاپوليس اينالاسىنا لوگيستيكالىق جەلىلەر قۇرىلىپ، ءونىم ساقتايتىن ارنايى قويمالار سالىنادى. ولاردى ءتيىستى ورىندارعا تاراتۋ جۇمىستارى دا جولعا قويىلعان. بۇل باعىتتا وبلىستا 860 كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. ازىق-تۇلىك تاۋارىمەن اينالىساتىن كاسىپورىندار ءقازىر 70-كە جۋىق ازىق-تۇلىك ءونىمىن ءوندىرىپ، الماتىنى قاجەتتى ونىممەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.
قوماقتى كۇردەلى سالىم بولماي العا جىلجۋ دا، ەركىن دامۋ دا بولمايتىنى بارشامىزعا ايان. سوندىقتان ەلباسى شاعىن جانە ورتا بيزنەس وندىرىسىنە ينۆەستيسيا تارتۋ ەكونوميكانى دامىتۋداعى ەڭ باستى ماسەلە ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. بۇل رەتتە الماتىدا ءىرى كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋ وتكىزدىك. ولارعا ينۆەستيسيالىق مۇمكىندىكتەرىمىزدى تانىستىرىپ، بىرگە جۇمىس ىستەۋگە شاقىردىق. ءوز كەزەگىندە ولاردىڭ بيزنەسىن ەركىن دامىتۋىنا بارلىق قولايلى جاعدايلار جاسايتىنىمىزدى، بارلىق كەدەرگىلەردى جوياتىنىمىزدى جەتكىزدىك. ناتيجەسىندە ءقازىردىڭ وزىندە بيزنەسىن كەڭەيتۋگە ۇسىنىس جاساپ جاتقاندار بار.
وبلىستىڭ ترانسشەكارالىق ايماقتا ورنالاسۋى ءوڭىردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا سەرپىن بەرۋدە. لوگيستيكالىق جەلىلەر مەن حاب ورتالىقتارى جونىندە جانە ترانزيتتىك جولداردى دامىتىپ، وبلىستىڭ الەۋەتىن كوتەرەتىن مۇمكىندىكتەردى دە نازاردان تىس قالدىرىپ وتىرعان جوقپىز.
اسان قايعى بابامىز «جەتىسۋ جەردىڭ جۇماعى. تۇگىن تارتساڭ، مايى شىعادى» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. وبلىستىڭ تابيعاتى جانعا جايلى، فلوراسى مەن فاۋناسى وتە باي. سوندىقتان بيزنەس جۇرگىزۋگە، ءتۋريزمدى دامىتۋعا قولايلى ايماق. مۇنداي قوردى پايدالانباۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى ءتۋريزمدى دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىپ وتىرمىز. مىنە، ءدال وسى سالاعا كاسىپكەرلەر مەن ولاردىڭ يدەيالارى قاجەت، قارجى سالۋلارى كەرەك. بالقاش پەن الاكول كولدەرى ءوز ينۆەستورلارىن كۇتۋدە. بۇل ماقساتتاردى ورىنداۋدا ەلباسىنىڭ وبلىسقا كەلگەن ساپارىندا جۇكتەگەن تاپسىرمالارىن نەگىزگە الامىز. سوڭعى ءۇش جىلدا ىشكى تۋريستەر سانى 1،5 ەسە ءوسىپ، 240 مىڭ ادامدى قۇرادى. دەگەنمەن، بۇل تۋريستىك الەۋەتى مول ءبىزدىڭ وبلىس ءۇشىن ءالى دە از. بۇيىرتسا، تۋريزم سالاسى بولاشاقتا وبلىس قازىناسىنا قوماقتى قارجى اكەلەتىن بولادى. ايتكەنمەن، تالاپقا ساي ينفراقۇرىلىم جاساماي وعان قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان وبلىستا تۋريستىك كلاستەر قۇرۋ جونىندە ارنايى جوسپار جاسادىق. وندا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمى بار تۋريستىك نىساندار تۇرعىزۋ قاراستىرىلعان.
ءقازىر الماتى وبلىسىنداعى ينفرا­قۇ­رىلىمدار ەۋروپالىق ستاندارتتارعا ساي جاسالۋدا. ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ شاراسى دا نازاردان تىس قالعان ەمەس. ەكى ميلليونعا جۋىق حالقى بار الماتى وبلىسىنىڭ دامۋ مۇمكىندىگى مول. ءبىز وسىنداي تاماشا جەردە ءوسىپ-ونىپ، قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىمىزدى ماقتان ەتەمىز. جەتىسۋ توپىراعى قازاقتىڭ تالاي تارلان ۇلدارىن دۇنيەگە اكەلگەن. بۇل ءوڭىر ەلباسىمىزدىڭ تۋعان جەرى. بۇل ءبىزدىڭ ءارقايسىمىزعا ۇلكەن جاۋاپكەرشى­لىك جۇكتەيدى. سوندىقتان، كوپ ەتنوستى حالقىمىز بەرەكە-بىرلىكپەن مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمساپ، ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددە، ءبىر بولاشاق جولىندا ەلىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن بولادى.
«مال باققانعا بىتەدى» دەمەكشى، وب­لىستىڭ مال وسىرۋشىلەرى وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى تياناقتىلاپ، قۋاتتىلىعى 1،5 مىڭ باستان اساتىن زامانعا ساي مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن، ءىرى رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىقتار قۇرۋعا كۇش سالىپ جاتىر. سوندا عانا وبلىس جوسپار بويىنشا وسى جىلى 1 مىڭ 700 توننا ەتتى ەكسپورتتاۋدى قامتاماسىز ەتە الادى. وسىعان بارلىق كۇش، جىگەر جۇمسالۋى ءتيىس. بۇعان قول جەتكىزۋگە بولادى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىستا «سىباعا»، «قۇلان»، «التىن اسىق» باعدارلامالارى اياسىندا قۇرىلعان مال بورداقىلاۋ الاڭدارىندا 43 مىڭعا جۋىق مال باسى بار. سونىمەن قاتار 27،5 مىڭ باس ءىرى قاراعا ارنالعان 457 فەرمەرلىك شارۋاشىلىق قۇرىلىپ، 9 مىڭ باس ­شەتەلدەن اكەلىندى.
مۇندا ەڭ ماڭىزدىسى، ەكسپورتتالاتىن ەت مۇزداتىلىپ وڭدەلگەن، وراماعا سالىنعان قالىپتا، ياعني ستاندارتتارعا ساي بولۋى ءتيىس. بۇل ماقساتتا ۇلكەن ال­ماتى اينالما اۆتوكولىك جولى بويىندا ەت، ءسۇت، كوكونىس وڭدەيتىن شا­عىن سەحتار، ساقتاۋ قويمالارى اشى­لاتىن بولادى. بۇگىندە 8 جەر ۋچاسكىسى انىقتالىپ، 1 مال سويۋ سەحى ىسكە قوسىلدى.
العاشقى بەسجىلدىق باعدارلاما­لارىندا بەلگىلەنگەن يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋدىڭ بارلىق ماق­ساتتى كورسەتكىشتەرىنە قول جەت­كىزىلىنىپ، 283 ملرد. تەڭگەنىڭ 48 جوبا­لارى ءىس جۇزىنە اسىرىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە وڭىردە جەتى مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. وبلىس ءۇشىن جاڭا فارماسيەۆتيكالىق سالانى دامىتۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتتى. اككۋمۋلياتور ءوندىرىسى – 1،3، بوياۋ مەن لاك ءوندىرۋ – 1،4، گيپستەن جاسالاتىن بۇيىمدار جانە سۋسىندار (كەپتىرىلگەنىمەن) – 1،2 ەسەگە ۇلعايتىلدى.
اعىمداعى جىلى 1 مىڭ جۇمىسشى ورنىن قۇراتىن 5 جوبانى ەنگىزۋ بەلگىلەنىپ وتىر. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ 12 نىساندارىندا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ ماقۇلدانعان. ءقازىر ولاردىڭ ۇشەۋى قارجىلاندىرىلدى.
يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋدى جىلدامداتۋ باعدارلاماسىن ءىس جۇزىنە اسىرۋ شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ وركەندەۋىنە جول اشا ءتۇستى. شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ ءوسۋى بۇگىندە 1،4 ەسەگە ارتىپ، 94 مىڭ بىرلىكتى قۇراپ وتىر. بۇل وعان 243،5 مىڭ ادامنىڭ تارتىلعانىن اڭعارتادى. وسى ارقىلى 644 ملرد. تەڭگەنىڭ ونىمدەرى ءوندىرىلىپ، بيۋدجەتكە 25،4 ملرد. تەڭگەنىڭ سالىعى تۇسكەن. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا اۋدانداردى دامىتۋداعى تەپە-تەڭسىزدىكتى جويۋ ماقساتىندا ءاربىر اۋداندا ونەركاسىپتىك الاڭداردى قۇرۋ ءىسى باستالۋدا. بيىلعى جىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستە 2 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرۋ ارقىلى 50 جاڭا ءوندىرىس ورنىن ىسكە قوسۋ بەلگىلەنىپ وتىر. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» بويىنشا وڭىردە مەملەكەتتىك قولداۋ ارقىلى 121 جوبانىڭ ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا جوبالاردىڭ سانىن 150-گە دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ەلباسىنىڭ «نۇرلى جول» جولداۋىنىڭ اياسىندا ومىرگە كەلگەن «نۇرلى جول – بولاشاقتىڭ جولى» باستاماسى دا ءوز جەمىسىن بەرۋدە. بيىلعى جىلى وسىعان وراي «ءۇشارال – دوستىق» جولىندا قايتا قۇرۋ باستالادى، «الماتى – قاپشاعاي»، «الماتى – وسكەمەن» اۆتوجولدارىنىڭ ۋچاسكەلەرىندە قايتا قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وسىلايشا الماتى وبلىسىندا ەل تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە ەس جيىپ، دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. الداعى ۋاقىتتا دا قارقىندى جۇمىستارىمىزدى جالعاستىرىپ، قازاق ەلىنىڭ بيىك بەلەستى باعىندىرۋىنا بارىمىزدى سالاتىن بولامىز.

جەتىسۋدىڭ جۇرەگى  تالدىقورعان

حالقىمىزدىڭ ازاتتىعى مەن ۇلىلىعىن پاش ەتەتىن تاۋەلسىزدىك ءبىز ءۇشىن ەرەكشە قىمبات. ءبىز ناعىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋى ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە مادەني دامۋ جولىندا ۇلكەن اسۋلاردى باعىندىرىپ، الەمدىك قوعامداستىقتا وڭ باعاسىن الدىق. بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل تولىپ وتىر. وسى جىلدارى قازاقستاندا جاڭا ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ ىرگەتاسى قالانىپ، حالىقتىڭ تۇرمىسى مەن ومىرىندە ۇلكەن وزگەرىستەر ورىن الدى. حالىقارالىق قوعامداستىق بولسا، قازاقستاندى كىندىك ازياداعى كوشباسشى مەملەكەت رەتىندە قابىلداپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى بىلگەن ادامعا ۇلكەن جەتىستىك. ەلباسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندى بۇكىل الەم تانىدى. قازاقستان تاۋەلسىز، ەگەمەندى ەل رەتىندە كوش تۇزەدى. ۇلتتىق مەرەكە تاۋەلسىزدىكتى بۇگىنگى تاڭدا قازاق حالقى جۇرەگىمەن سەزىنۋى كەرەك. تاۋەلسىز ەلدىڭ ەڭ باستى تۇعىرى – قوعامنىڭ، سول مەملەكەتتەگى جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ رۋحى، جىگەرى، قوعامدىق ساناسى. باستى بايلىق جاي ۇلتتىق مۇددە ەمەس، ازاماتتاردىڭ مۇددەسى مەن قاجەتتىلىگى. جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستاننىڭ بۇگىنگى قۇدىرەتتى كۇشى ەل بىرلىگىندە، ۇلتتار تاتۋلىعىندا جاتىر. دەمەك، قوعامدا تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىقتى نىعايتىپ، ەلدىڭ تۇرمىستىق ءال-اۋقا­تىن جاقسارتۋ باستى ماسەلە بولىپ قالا بەرمەك. ءبىز ءقازىر شىن مانىندە دەر­بەستىگىمىزگە داڭعىل جول اشىپ، ازات ويلاۋدى قالىپتاستىرۋ جولىندامىز.
ەركىن ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ، قار­قىنداپ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتقان جەتىسۋ ءوڭىرى دە ۋاقىتپەن بىرگە كەرۋەن تارتىپ كەلەدى. وبلىس ورتا­لىعى سانالاتىن تالدىقورعان قالاسى جىل سايىن توتىدايىن تارانىپ، سۇڭقاردايىن سىلانىپ، جارقىن بولا­شاقتىڭ جاس قالاسىنا اينالىپ كەلەدى. جەتىسۋدىڭ جۇرەگى سانالاتىن ءوڭىرىمىزدىڭ باس قالاسىنا جاقىندا عانا ەلباسى ءوزى كەلىپ، اسەم كەلبەتىن كوزىمەن كورىپ، جوعارى باعاسىن بەرىپ كەتتى. وسىنداي باعاعا لايىق بولۋى دا زاڭدىلىق. وبلىس ورتالىعى دەگەن دارەجەسى بولعاندىقتان كەلگەن ادامنىڭ كوڭىلى تولىپ، كوزى سۇيسىنبەسە، قالانىڭ بەدەلى بولا ما؟ وسى ورايدا قالادا اتقارىلىپ جاتقان ءبىرشاما يگى ىستەردى دە اتاپ وتكەندى ءجون كوردىم. الماتى جاقتان كىرە بەرىس قاقپاسىنان دا، شىرايلى شىعىستان كىرەر قاقپادان دا قالانىڭ اجارى ايشىقتالىپ تۇرۋى كەرەك. سول ءۇشىن اباتتاندىرۋ مەن جارىقتاندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە كۇندىز دە، تۇندە دە كەلگەن قوناقتار شىنىمەن دە جاڭارعان جاس قالاعا كەلگەنىن سەزىنۋدە. باتىس بوساعادان كىرەتىن كۇرە جولدىڭ بويىندا زاماناۋي عيماراتتار بوي كوتەرىپ، داعدارىستىڭ ەمەس، دا­مۋدىڭ جولىنا تۇسكەنىمىزدى ايشىقتاپ تۇرعانداي. ون سەگىز قاباتتى «كوكتەم-گراند» ءقوناقۇيى الىستان مەن مۇندالاپ كورىنىپ تۇر. ونىڭ اينالاسىندا جاس وتاۋ قۇرعان جانداردىڭ قۋانىشىن ەسەلەيتىن نەكە سارايى، مادەنيەتىمىزدىڭ مايەگىن كورسەتەتىن گالەرەيا، سونىمەن بىرگە جاقىندا عانا قازىعىن قاققان ونەردىڭ قارا شاڭىراعى تەاتردىڭ بوي كوتەرۋى سۇلۋ قالانى ودان سايىن كورىكتەندىرە تۇسەتىن نىساندار. كۇزدىڭ باسىندا ارنايى ىسساپارمەن كەلگەن ەلباسى وقۋشىلار سارايىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ، ونداعى جاس جەتكىنشەكتەرگە ارنالعان جۇزدەگەن ۇيىرمەلەرمەن تانىسىپ، ەل ەرتەڭى بولاتىن ورەندەرگە باتاسىن بەرىپ كەتتى. قاشان دا جاستاردى ەل بولاشاعى دەپ نازاردان تىس قالدىرمايتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جاستارعا قىزمەت كورسەتۋ ور­تالىعىنا ارنايى كىرىپ، «ارىستانداي ايباتتى، جولبارىستاي قايراتتى – مەن جاستارعا سەنەمىن» دەگەن ماعجان اقىننىڭ اماناتىن ارقالاعان جاستارمەن جۇزدەسىپ قايتتى. سونىمەن بىرگە بىرنەشە دۇركىن الەمدىك دەڭگەيدەگى سپورت دودالارىن وتكىزىپ ۇلگەرگەن جاستار سپورت سارايى، جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولعان اقپارات قۇرالدارىنىڭ قارا شاڭىراعىنا اينالعان جۋرناليستەر ءۇيى ءبارى دە جاس قالانىڭ كەلبەتىنە كورىك بەرۋدە. اشىلعانىنا ەكىنشى جىلعا اياق باسقان جاستار دەمالىس-مادەني ساياباعىنىڭ ءوزى ءارتۇرلى مەرەكەلىك شارالار وتەتىن رۋحاني ورىنعا اينالدى. اينالاسى جاسىل جەلەككە ورانعان اۋماعى اتشاپتىرىم ساياباق جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ دەمالىپ قايتاتىن ورنى بولىپ قالىپتاسىپ ۇلگەردى. وسى ورايدا ءبىر ايتا كەتەتىن جايت – وسىدان بەس جىل بۇرىن مۇقاعالي اعامىزدىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋدەگى دايىندىق جۇمىستارى كەزىندە تۋعان جەرىنە ءجيى باردىم. سوندا بايقاعانىم مۇقاعالي اعانىڭ ولەڭىن ءتىلى شىققان بالادان، ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن جاتقا ايتادى. تاڭعالىپ، تاڭداي قاقپاۋ مۇمكىن ەمەس. سول كەزدە ءبىر وي كەلدى. ەلىمىزدىڭ باتىسى مەن شىعىسى، اتىراۋى مەن التايى جىرلارىن جاتقا وقىپ، تۋعان حالقىنىڭ جۇرەگىندە ماڭگىلىك قالعان اقىننىڭ ەسكەرتكىشى تۋعان اۋىلى مەن ماڭگىلىك مەكەن ەتكەن الماتىدا عانا ەمەس، وبلىس ورتالىعى بولعاندىقتان تالدىقورعان تورىندە دە تۇرۋى كەرەك قوي دەپ ويلادىم. ونىڭ دا ورايى كەلىپ، وسى جاستار ساياباعىنىڭ شىعىس قاقپاسىنان كىرەبەرىس تۇسقا قالا كۇنى مەرەكەسىندە مۇقاعالي اقىننىڭ ەسكەرتكىشىن اشتىق. بۇل ءىسىمىز مۇقاعاليشىل جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن شىقسا، ەكىنشى جاعىنان ەلدىڭ العىسىن الىپ، ءبىزدىڭ دە مەرەيىمىز ءبىر كوتەرىلىپ قالدى. ەندى ول جەر اقىنداردىڭ جىر وقىپ، ءان سالىپ، كۇي توگەتىن رۋحاني ورنى بولىپ قالاتىنى شىندىق. ال ەندى قالانىڭ شىعىسىنان ءوتىپ جاتقان قاراتال وزەنىنىڭ جاعاسى دا دەمالىس جاعالاۋىنا اينالدى. تۇرعىنداردىڭ ءبىر ءسات تازا اۋادا دەم الىپ، اساۋ وزەن جاعاسىندا سەرگىپ قايتۋىنا جاعداي جاساۋ ماقساتىندا جاڭا جاعالاۋ اشىلىپ، ول دا ەلدىڭ ەڭ كوپ باراتىن، كەش­كى، تاڭعى سەرۋەندەرىن وتكىزەتىن دەما­لىس جاعالاۋىنا اينالدى. ءدال سول جاعالاۋدىڭ قاسىندا 350 ورىندى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار ورناتىلعان ەمحانا بوي كوتەرىپ، حالىققا قىزمەت كور­سەتۋدە. وسىلايشا جەتىسۋدىڭ ءجۇ­رەگىنە اينالعان تالدىقورعان جاسام­پاز قالا بولىپ، جارقىن بولاشاققا قادام باسىپ بارادى. وسىنىڭ بارلىعى ەل تاۋەلسىزدىگى مەن سول ەگەمەن ەلدىڭ تۇڭ­عىش كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ جەمىسى.
ءيا، تاريح تارازىسىمەن ولشەسەك 25 جىل از دا، كوپ تە ۋاقىت ەمەس. كەز كەلگەن جالىنداعان ازامات 25 جاستا قا­لىپتاسادى. ەلىن، جەرىن، وتباسىن وي­لايتىن ازامات بولىپ جەتىلەدى. ءقازىر قوعامدىق ومىرىمىزدە تاۋەلسىزدىك ال­عاننان كەيىن ومىرگە كەلگەن جاستار بەلسەنە ارالاسىپ، ورتاق وتانىمىز ­قازاق­ستاننىڭ دامۋ جولىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جاتىر. بۇگىندە جاستارعا بارلىق جاعداي جاسالعان. جاستارعا بەرىلگەن ءمۇم­كىندىكتى پايدالانىپ، وقىپ، ءبىلىم الۋى كەرەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا تالاي جەتىستىككە جەتكەن جاستاردىڭ كور­گەندە كوڭىلىڭ سۇيسىنەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ساليقالى سايا­ساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان اتتى ەل بۇكىل شەتەلگە تانىلدى. سوندىقتان ءبارىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ ءقادىرىن ءتۇسىنىپ، قول­داعى بار التىندى باعالاۋدىڭ ءمانى زور.
قازاق، ەجەلدەن ازاتتىق اڭساعان ەل رەتىندە بىردە قايعىلى، شەرلى، بىردە ازات، ايبىندى، رۋحتى تاريحىمىزداعى ءاربىر وقيعا، ءاربىر قاندى شايقاس – ازاتتىققا جاسالعان ءبىر قادام دەپ ءبىلۋىمىز قاجەت. تاۋەلسىزدىك – ۇلتتىق، مەملەكەتتىك، ونىڭ تامىرى – جاسامپازدىق رۋح، ۇرانى – ەل مەن حالىق. ولاي بولسا، ومىرشەڭدىك پەن كەمەلدىلىك اياسىندا ءومىر ءسۇرىپ، بەيبىتشىلىك، تاتۋلىق تۋىن بيىككە كو­تەرگەن قازاقستان حالقى جاڭا الەم­ءنىڭ جاڭالىقتارىنا ۇمتىلا بە­رەتىنىنە سەنەمىن. جىل سايىنعى پرە­زيدەنتتىڭ حالىققا ارناعان جول­داۋلارى مەن قابىلدانعان مەم­لە­كەتتىك باعدارلامالار، ستراتەگيالىق باعىتتاردىڭ بارلىعى دا قاراپايىم حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ، تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋعا باعىتتال­دى. ەلباسى ءوز جولداۋىندا ىشكى ساياسي جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى نەگىزگى ماقساتتارى قوعامدا كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ، ەل قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
تاۋەلسىزدىك – ءتاڭىردىڭ ءبىزدىڭ ۇر­پاققا بەرگەن ۇلكەن باقىتى، حالقى­مىزدىڭ ماڭگىلىك قۇندىلىعى. ءبىز بۇگىنگە دەيىنگى بارلىق جەتىستىك­تە­رىمىزگە تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزدىك. جيىرما بەس جىل ىشىندە ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرىپ، ءتول مادەنيەتىمىز بەن مەملەكەتتىك ءتىلدى جاڭعىرتاتىنداي قىرۋار جۇ­مىستار جاسادىق. ەلىمىزدە ءبىلىم، عىلىم، دەنساۋلىق، سپورت سالالارى ايرىقشا دامۋ ۇستىندە. تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ ەڭ باستى يگىلىگىمىز، باعا جەتپەس قۇندىلىعىمىز. جاس مەملەكەت تاريحىنداعى جاڭا ءداۋىر ءدال وسى تاۋەلسىزدىكتەن باستاۋ الادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىن مەرە­كەلەۋدىڭ باستى ماقساتى – بۇل مەم­لەكەتتىلىك پەن قازاقستان حالقى بىرلىگىن نىعايتۋ جانە نەگىزگى قۇن­دىلىقتار توڭىرەگىندە قوعامدى شوعىرلاندىرۋدىڭ تاماشا مۇمكىندىگى دەپ ەسەپتەيمىن. وسىلاردىڭ نەگىزىندە تاۋەلسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى، كەلىسىم مەن بەيبىت ءومىرىمىز نىعايا تۇسەتىنى بەلگىلى.
ءبىزدىڭ الدىمىزدا وسى جىلى تاۋەل­سىزدىك مەرەيتويىن اسقان ۇيىم­داس­تى­رۋشىلىقپەن جانە جوعارى يدەولوگيالىق دەڭگەيدە وتكىزۋ مىندەتى تۇر. ەل تاريحىنداعى وسىنداي بىرەگەي بەلەستى تولايىم تابىستارمەن قارسى الۋ ءبارىمىز ءۇشىن ۇلكەن سىن. تاۋەلسىزدىك تويى جالپىحالىقتىق سيپاتقا يە بولىپ، وتانداستارىمىزعا ايرىقشا رۋح بەرەتىنى ءسوزسىز. جيىرما بەس جىلدىق ەلدىكتىڭ، ەگەمەندىكتىڭ، كەمەلدەنۋ مەن كەلەشەككە قۇلاش سەرمەۋدىڭ تاماشا كەزەڭىنە اينالۋى ءتيىس.

«انا ءتىلى» گازەتى