گەرمانيانىڭ باستى قالاسى جانە استاناسى بەرلين قانداي قىر-سىرلارىمەن ەرەكشەلەنەدى؟ ولار جەتەرلىك. ولاردىڭ از ەمەس ەكەنى سونشا، قايسىسىنان باستاپ اڭگىمەلەۋدىڭ ءوزى ءسال قيىندىق تۋعىزادى. ءبىراق ولاردىڭ ءاربىرىن نەعۇرلىم تولىعىراق ءبىلۋ، قالانى سوعۇرلىم جاقسىراق تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز بۇل جەردە بارلىعىنا كوڭىل ءبولىپ، سيپاتتاما بەرىپ، تۇسىندىرە الماساق تا، بۇل رەتتە، ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ماقسات ءوزىمىز بىلگەن، ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ەڭ قىزىقتى فاكتىلەردى قالانىڭ ومىرىمەن، تاريحىمەن  قىزىعاتىندارعا جەتكىزۋ بولىپ تابىلاتىنىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى.

     الدىمەن بەرليننىڭ بۇكىل ەۆرووداق مەملەكەتتەرى اراسىندا حالىق سانى (3 490 105 ادام) بويىنشا 2 ورىن، اۋدانى (891،85 كم²) بويىنشا 5 ورىن الاتىنى جايلى فاكتىلەردەن باستايىق. بەرلين براندەنبۋرگ جەرىندە ورنالاسقان جانە قالانىڭ ورتاسىمەن شپرە وزەنى اعاتىنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى وعان تەڭەۋ دە بەرىلىپ ۇلگەرگەن، بەرليندى «شپرەدەگى افينى» دەپ اتاۋ ءداستۇرى قالعان بولاتىن.

     بەرليننىڭ پايدا بولۋى ورتا عاسىرلارداعى كەلن مەن بەرلين قالالارىنىڭ گەوگرافيالىق  جاعىنان جاقىندىقتارىنا بايلانىستى. كەلن شپرە وزەنىندەگى ارالدا ورنالاسقان قالا، ال بەرلين شپرە وزەنىنىڭ شىعىس جاعاسىندا ورىن تەپكەن. بەرلين تۋرالى العاشقى مالىمەتتەر 1244 جىلعا ساي كەلەدى. ءدال وسى ۋاقىتتا ول قالا بولۋ قۇقىعىنا يە بولعان. سودان كەيىن 1307 جىلى ەكى قالا بىرىكتىرىلىپ، ءبىر ورتالىقتان باسقارىلعان.

     بەرلين جايلى ءسوز قوزعاعاندا ويعا كەلەتىن ءبىرىنشى ءارى باستى سيمۆوليكالىق اسسوسياسيا رەتىندە سەنىمدى تۇردە ايۋ بەينەسىن كەلتىرەدى. ويتكەنى ايۋ – 1280 جىلداردىڭ شاماسىنان باستاپ بەرليننىڭ گەرالديكالىق سيمۆولى. قالا اتاۋىنىڭ پايدا بولۋى دا كەيبىر ەتيمولوگ زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، نەمىستىڭ «ايۋ» (نەم. Bär) سوزىنەن شىققان.

      ەۆروپاداعى مادەنيەتى باي، تاريحي تامىرلارى تەرەڭگە كەتەتىن قالا بار دەسەك، ول بەرلين بولسا كەرەك. تۋريستتەر ءجيى كەلەتىن، قوناقتار كوپ بولاتىن بۇل قالانىڭ كەرەمەت جارقىن تۇستارى ونىڭ سول تاريحىندا جانە مادەنيەتىندە جاتىر. قالانىڭ تاريحي-مادەني كەلبەتىن وزىندە ساقتاپ تۇرعان جانە كورنەكى ۇلگىدە سىرت كوزگە ۇسىنىپ تۇرعان نىسانداردىڭ ءمانى زور. ولاردى ارحيتەكتۋرالىق ونەردىڭ تاماشا تۋىندىلارى، شەديەۆرلەرى دەپ ايتۋىمىز ورىندى. ولار – بەرلين تەلەمۇناراسى، كافەدرالدىق سوبور، شارلوتتەنبۋرگ، براندەنبۋرگ قاقپاسى، رەيحستاگ، ەسكى ۇلتتىق گالەرەيا، وليمپيالىق ستاديون ت.س.س.

     ەندىگى ءبىز ءبىر تاريحي-مادەني نىسانعا ەرەكشە توقتالا كەتىپ، شاعىن كولەمدەگى مالىمەتتەر بەرە كەتسەك ورايلى دەپ سانايمىز. ونىمەن بايلانىسى بار وقيعالار مەن فاكتىلەر بۇرىننان قازىرگە دەيىن تاريحشىلاردىڭ دا جانە جالپى تاريحقا قىزىعاتىنداردىڭ دا نازارىن اۋدارتىپ كەلەدى. ول بۇكىل الەم ءۇشىن، اسىرەسە كەزىندە كسرو دەگەن مەملەكەتتىڭ شاڭىراعىنىڭ استىندا بولعان پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالار ءۇشىن بەتبۇرىستى كەزەڭدەردە ورىن العان ۋنيكالدى وقيعالار تۋرالى ءبىزدى ءار ءتۇرلى مالىمەتتەردەن حاباردار ەتە الادى. ونى سىرتتان قاراساڭ دا، ىشىنە كىرىپ كورسەڭ دە، ول ادامدى سول تاريحي كەزەڭدەرگە ويشا الىپ باراتىنداي، ادامنىڭ ساناسى مەن سەزىمى تۋرا سول تاريحي وقيعالارعا كۋاگەردىڭ  سانا-سەزىمىنە پارا-پار بولاتىنداي.    

      ءبىز قوزعاعان ءسوز رەيحستاگ جايىندا. رەيحستاگتىڭ قۇرىلىسى 1884 جىلى كايزەر ۆيلگەلم ءى كەزىندە باستالىپ، تەك ون جىلدان كەيىن 1894 جىلى كايزەر ۆيلگەلم ءىى تۇسىندا اياقتالدى. ال قازىرگى كۇندە نەمىس پارلامەنتى – بۋندەستاگ وسى عيماراتتا ورنالاسىپ، ءوزىنىڭ باستى مىندەتىن (زاڭ شىعارۋ) اتقارادى.

      رەيحستاگ اتاۋى كەڭەس حالقىنىڭ تاريحىنىڭ بەتتەرىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قويعان. رەيحستاگ – ميلليونداعان ادامداردىڭ كوز جاسىمەن، قانى جانە تەرىمەن، بۇكىل ومىرگە تاتيتىن قۇرباندىقتارىمەن كەلگەن تەڭدەسسىز جەڭىستىڭ شىرقاۋ شەگىندەگى كورىنىسىنىڭ كۋاسى. 1945 جىلى 30 ساۋىردە كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ ( ر.قوشقاربايەۆ پەن گ.بۋلاتوۆتىڭ) عيماراتقا كىرە بەرىستەگى باسپالداققا قىزىل تۋدى تىگۋى  ادامزاتتىڭ بولاشاعىنا قاۋىپ-قاتەر توندىرگەن قاراما-قايشىلىقتار قاقتىعىسىندا جاقسىلىقتىڭ جاماندىقتى، ادىلەتتىلىكتىڭ زالىمدىقتى، ماحابباتتىڭ جەك كورۋشىلىكتى تۇپكىلىكتى، ويسىراتا جەڭگەنىن ءبىلدىردى. رەيحستاگ – تاريحتاعى ەڭ سۇراپىل، قانقۇيلى سوعىسقا ءبىرجولا نۇكتە قويىلعان ورىن. ونىڭ قابىرعالارىندا ءالى كۇنگە دەيىن سول اتاۋلى وقيعانىڭ وسى جەردە بولىپ وتكەنىن اڭعارتاتىن بەلگىلەر ساقتالعان. مىسالى، عيماراتتىڭ ىشكى بولمەلەرىندە كەڭەس ساربازدارى وزدەرىنىڭ ءاتى-جونىن، تۋعان جەرلەرىن كورسەتىپ قالدىرعان جازۋلار بار. وعان قوسا قابىرعادان وقتاردان قالعان ىزدەردى بايقاۋعا بولادى.

      بەرلين – ۇلكەن مادەني، تۋريستىك، ساياسي جانە عىلىمي ورتالىق بولۋدان بولەك، ناعىز تاريحي قالا. ونداعى بيلىك پەن تۇرعىندار الدىڭعى ۇرپاقتاردان قالعان باي تاريحي مۇرانى ساقتاپ، ونى پولياريزاسيالاۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتۋدە. سونىڭ ارقاسىندا ول تاريحي مۇرا كۇللى الەمگە ايگىلى جانە بارشا ادامزات بالاسىنىڭ كوزىندە قۇندى قازىناعا اينالىپ ۇلگەردى.   

تولەۋ الماس، تاريحشى، اباي ات. قاز ۇپۋ ماگيسترانتى.

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر

1. Amtes für Statistik Berlin-Brandenburg. |Bevölkerungsstand in Berlin am 30. November 2014.

2. wikipedia.org

3. ۆىدەرجكي يز دوكۋمەنتوۆ و شتۋرمە رەيحستاگا،  بەرلين، 30 اپرەليا 1945 گ.]. سامو رف.