ءار جىلدى قويىپ، جاڭارىپ تۇرار ءار ايدىڭ وزىنەن قايىر-جاقسىلىق تىلەر حالقىمىز 2014 جىلدى دا ءوز شاڭىراقتارىندا اق داستارقانىن جايىپ قويىپ، ەلباسىنىڭ تەلەديدار ارقىلى جولدانار قۇتتىقتاۋىمەن قارسى العان بولاتىن. «ءبىز تاۋەلسىزدىگىءمىزدىڭ تۇعىرلى، مەملەكەتىءمىزدىڭ عۇمىرلى بولۋىن قالايمىز. سول ءۇشىن الدا كەلە جاتقان جىلدان ۇلكەن ءۇمىت، جورالى جاقسىلىق كۇتەمىز. جاڭا جىل قازاقستاننىڭ جاڭا ءداۋىرىن جالعاستىرادى دەپ كامىل سەنەمىن. جاڭا جىل جاقسىلىعىن الا كەلسىن! اۋلەتتەرىڭىز ءاردايىم قۋانىشقا بولەنە بەرسىن! 2014 جىل ەلىمىزدى الەمءنىڭ ءتورىنە شىعاراتىن قۇتتى جىل بولسىن!»، – دەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ ءوز وتانداستارىنا ارناعان وسى ءبىر باتا-تىلەگى قابىل دا بولعان ەدى.
ءبىز ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءار جىلىن ايتپاعاننىڭ ءوزىندە، تاۋەلءسىزدىگىءمىزدىڭ بار تاريحىن، ونىڭ ءار كۇنىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ەسىمىمەن ءاردايىم بايلانىستىرا سويلەيمىز. ويتكەنى، «تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تاريحى سول ەلدىڭ ەكى تىزگىن، ءبىر شىلبىرىن ءوز قولىندا ۇستاعان نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ تاعدىرى، بۇعان كەرىسىنشە، ەلباسىنىڭ تاعدىرى قازاق ەلىنىڭ تاعدىرى مەن تاريحى بولىپ قالىپتاستى. بۇل قوس تاعدىر – تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ تاعدىرى»، – دەپ اۋەلگى ءبىر ايتقان ويىمىزدى تاعى دا ءبىر قايتالاپ، تاعى دا ءبىر جاڭعىرتا وتىرىپ، 2014 جىلدى دا مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ودان ءارى ءوسىپ-وركەندەۋ مەن كەمەلدەنۋىنىڭ ءبىر كەزەڭىنە اينالدىردى. قازاق ەلىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. قازاق ەلىنىڭ الەمدىك ابىرويى مەن بەدەلى ودان ءارى اسقاقتاي ءتۇستى.
تۇرلاۋسىز دۇنيەنىڭ الەمدىك ساياساتى كۇن سايىن قۇبىلىپ تۇرعان كەزەڭ ەدى بۇل. اسىرەسە، كەشەگى كەڭەستىك ءبىر جۇيەدەن شىققان ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ۋشىعا ءتۇسۋى مەن الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ رەسەيگە قارسى ەكونوميكالىق سانكسيالار قابىلداۋى الەمدىك ساياساتقا دا، الەمدىك ەكونوميكاعا دا ءوزىنىڭ اسەرىن تيگىزبەي قالمادى. الەم بويىنشا باستى-باستى قۋات كوزدەرىنىڭ رىنوكتاعى باعالارى قۇلدىراپ تومەن ءتۇسىپ كەتتى دە، بۇل الەمدىك قارجى جانە ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ودان ءارى تەرەڭدەي تۇسۋىنە ىقپال ەتتى.
سول جاعداي الەمدىك ەكونوميكانىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى قازاقستاننىڭ دا جاعدايىنا ءوز سالقىنىن تيگىزبەي قالمادى. 2014 جىلدىڭ باس كەزىندە ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنىڭ باعامى وزگەرىسكە ۇشىرادى. الايدا، قازاقستاننىڭ الەمدىك داعدارىسقا قارسى كۇنى بۇرىن ويلاستىرىلىپ قويعان جانە دە سوعان وراي جاساعان باتىل قادامدارىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن قورعاۋ مەن قولداۋ دايەكتى جۇرگىزىلدى. ويتكەنى، ەلباسى ححI عاسىردا جالپى ادامزات بالاسى تاپ بولاتىن ون ءتۇرلى باستى قاتەرلەردى تالاي جىل بۇرىن سان مارتە ايتا وتىرىپ، قازاقستاننىڭ وسى ءبىر الەمدىك داعدارىستىڭ كەز كەلگەن جاعدايىندا دامۋىنىڭ جولدارىن كۇنى بۇرىن تەرەڭىنەن ويلاستىرىپ قويعانى دا بار ەدى.
17 قاڭتار كۇنى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان ءوزىنىڭ «قازاقستان جولى-2050: ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددە، ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋى ارقىلى بارلىق قازاقستاندىقتاردى ەل بىرلىگىن ساقتاي وتىرىپ، ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددە – تاۋەلسىزدىك ءمۇددەسى ءۇشىن ىنتىماقتاسا ەڭبەك ەتۋگە شاقىردى. ەلباسى بۇدان ءبىر جىل بۇرىن، 2013 جىلى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىن جاريالاپ، قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ جاڭا ساياسي باعدارىن دا انىقتاپ بەرگەن-دى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسۋ جانە «ماڭگىلىك قازاقستان» جوباسىن ۇسىنىپ، ءبىز قادام جاسايتىن جاڭا ءداۋىردىڭ كەمەل كەلبەتى مەن باستى ماقساتىن العا تارتقان بولاتىن.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتيتىن جانە ولاردىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭعىرۋدىڭ جاڭا ءبىر جولى ەدى. ءسويتىپ، ەلباسى الەمدە تەرەڭدەي باستاعان «سانكسيالىق سوعىس» جاعدايىنداعى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن تاعى ءبىر نىعايتا وتىرىپ، سەنىمدى تۇردە ىلگەرىلەۋدىڭ قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىنىڭ ناقتى مىندەتتەرىن بەلگىلەدى.
ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ەل ەكونوميكاسىن قورعاۋ مەن ودان ءارى دامىتۋدىڭ اسا جاۋاپتى ءارى كۇردەلى مىندەتتەرىن ورىنداۋ ءۇشىن 2 ساۋىردە ۇكىمەتتى اۋىستىرۋ قادامى جاسالدى. بۇل «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋدىڭ امالدارى مەن جولدارىن تياناقتاپ، رەتتەۋ ءۇشىن قاجەت قادام ەدى. سونداي-اق، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ كارىم ءماسىموۆ ۇكىمەتىنە الدىنا ءتۇرلى شەشىمدەر قابىلداۋدىڭ ءبىراز جۇگىن مينيسترلىكتەر مەن وڭىرلەرگە بەرۋ ارقىلى قۇرامى جاعىنان شاعىن ۇكىمەت قۇرۋدى تاپسىردى. سوعان سايكەس، تامىز ايىندا ۇكىمەتتە وزگەرىستەر مەن قايتا قۇرۋ جۇرگىزىلىپ، سول تۇستاعى 17 مينيسترلىك پەن 9 اگەنتتىك جانە 54 كوميتەت ىقشامدالىپ، بارلىق اگەنتتىكتەر مەن جەكەلەگەن مينيسترلىكتەر تاراتىلدى، ەندى ءبىرقاتار مينيسترلىك بىرىكتىرىلىپ، 12 مينيسترلىك پەن 30 كوميتەت قانا قالدىرىلدى. مادەنيەت جانە سپورت، ەنەرگەتيكا، ۇلتتىق ەكونوميكا، ينۆەستيسيا مەن دامۋ سياقتى جاڭا مينيسترلىكتەر قۇرىلدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭدەرىنەن باستاپ، قازاقستان پرەزيدەنتى ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدى جاقسارتىپ، ەلىمىزگە وزىق ۇلگىدەگى جاڭا تەحنولوگيالار اكەلۋ ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستورلارعا بارىنشا قولايلى جاعدايلار جاساپ كەلسە، ەندى مىنا داعدارىستى جاعدايدا سول داعدارىسقا قارسى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تاعى دا ءبىر تىڭ قادامدار كەرەك ەدى. الەمدىك داعدارىس دەندەپ تۇرعان زاماندا قازاقستاننىڭ ينۆەستيسيالىق احۋالىن ودان ءارى جاقسارتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىقتى دا، ەلباسى الەۋەتتى دە، داۋلەتتى ينۆەستورلار ءۇشىن اۋقىمدى جەڭىلدىكتەر جاساۋ جونىندە اسا ماڭىزدى تىڭ قادامدارعا باردى. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ينۆەستورلاردى كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى مەن جەر سالىعىن تولەۋدەن 10 جىل بويى، مۇلىك سالىعىن تولەۋدەن 8 جىل مەرزىمگە بوساتۋدى تاپسىردى.
وسى ارادا ەلباسى الەمدىك داعدارىس جاعدايىندا وتاندىق ەكونوميكاعا بارىنشا قولداۋ كورسەتە باستاعاندىعىن اتاپ وتۋگە ءتيىستىمىز. ەل بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت ۇكىمەتكە ۇزاق مەرزىمدى نەسيەلەندىرۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋدى، 2014-2015 جىلدارى ۇلتتىق قوردان 1 تريلليون تەڭگە ءبولۋدى تاپسىردى. سونداي-اق، قىركۇيەك ايىندا مۇلىك پەن كاپيتالدى جاريا ەتۋ باستالدى. مۇنداي شارانىڭ قازاقستاندا وسىمەن ءۇشىنشى رەت جۇرگىزىلۋى ەدى. نەگىزگى ماقسات «كولەڭكەلى ەكونوميكاداعى» قارجىنى زاڭدى اينالىمعا شىعارۋ بولسا، بۇل شارا ءالى دە جالعاسىپ جاتىر.
ەلباسى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا 2014 جىلعى 17 قاڭتارداعى جولداۋىندا ۇكىمەت پەن «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ الدىنا جەكە سەكتورعا مەملەكەتتىڭ ۇلەسى بار كاسىپورىنداردى بەرۋدى تاپسىرىپ، بۇل مىندەت 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان جەكەشەلەنءدىرۋءدىڭ كەشەنءدى جوسپارى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىسءتى بولدى. بۇل ماڭىزدى ءىستىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە دە ءمان بەرىلدى. مەملەكەتءتىڭ مەنشىگىندەگى نىسانداردى ساتۋدى قارجى مينيسترلىگىءنىڭ مەملەكەتتىك مۇلىك جانە جەكەشەلەنءدىرۋ كوميتەتى تەك ءبىرىڭعاي ەلەكتروندىق ساۋدا جۇيەسى ارقىلى جۇزەگە اسىراتىن بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى وسى بولاتىن.
قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى تۇراقتىلىعى مەن سەنىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى دا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا قولداۋ كورسەتۋدەن باس تارتقان ەمەس. 2014 جىلى قازاقستان، اتاپ ايتقاندا، دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن – 2،5 ميلليارد، ازيا دامۋ بانكىمەن – 1،6 ميلليارد، يسلام دامۋ بانكىمەن – 1،1 ميلليارد، ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن 550 ميلليون دوللار مولشەرىندەگى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كەلىسىمدەرگە كەلدى. بۇل مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ودان ءارى تابىستى جۇرگىزۋگە وڭ ىقپال جاسادى.
قازاقستاننىڭ كولىك-لوگيستيكا سالاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا ءمان بەرە وتىرىپ، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلىمىزدىڭ ىرگەلەس جانە ەۋروپا مەن تاياۋ شىعىس مەملەكەتتەرىنە قۇرلىق، تەڭىز ارقىلى شىعۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ تاريحي ماڭىزىن اركەز ءوز نازارىنان تىس قالدىرىپ كورگەن ەمەس. سونىڭ ءبىر جارقىن مىسالىنداي، 2014 جىلى «وزەن – بەرەكەت – گورگان» حالىقارالىق تەمىر جول قۇرىلىسى اياقتالىپ، «جەزقازعان – بەينەۋ» جەلىسى ورتالىق قازاقستاندى اقتاۋ تەڭىز پورتى ارقىلى تۇرىكمەنستانمەن، ودان ءارى پارسى شىعاناعىمەن جالعاستىردى. سونداي-اق، ۇزىندىعى 1200 كيلومەتر بولاتىن «ارقالىق – شۇباركول» جانە «جەزقازعان – بەينەۋ» تەمىر جول جەلىلەرى دە ىسكە قوسىلىپ، «ارقالىق – شۇباركول» ماگيسترالى ارقىلى قازاقستاننىڭ ورتالىعىنان رەسەيگە، ودان ءارى باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە شىعۋ ءمۇمكىندىگى قامتاماسىز ەتىلدى.
2014 جىلعى 29 مامىر، استانا! الەم نازارى تاعى دا قازاق ەلىندە بولدى سول كۇنى. ەلوردامىزدا قازاقستان، رەسەي، بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنەتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) قۇرۋ شارتىنا قول قويىپ، بۇل تاريحي قۇجاتتى بەكىتتى. بۇل قازاق ەلىنىڭ، ونىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جەڭىسى ەدى! بۇلاي دەۋىمىزگە مەملەكەت باسشىسىنىڭ سول كۇنى وتاندىق جانە شەتەلدىك تەلەارنالارعا بەرگەن سۇحباتىن نەگىز ەتىپ وتىرمىز.
«بۇل مەنىڭ وسىدان 20 جىل بۇرىن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا ايتقان يدەيام بولاتىن. شەكارالار اشىق، ادامدار الاڭسىز قوزعالا الادى، پويىزدار دا، جۇكتەر دە ەشقانداي تەكسەرۋسىز قوزعالا بەرەدى. ياعني، كەڭىستىك ءۇش مەملەكەتتىڭ كولەمىنە ۇلعايادى، ەكونوميكا كۇشەيەءدى جانە وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ يگىلىگىمىزگە قىزمەت ەتەدى. بۇل ماڭىزدى وقيعا بولدى»، – دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ. جانە دە 2014 جىلعى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى تاعى ءبىر ەلەۋلى وقيعا – قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى تۋرالى شەشىمءنىڭ قابىلدانۋى. بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەلگياعا قىركۇيەك ايىنداعى رەسمي ساپارى كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم تابىستى بولىپ، قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى ماسەلەسى جونىندەگى كەلىسسوزدەر تۇبەگەيلى اياقتالعاندىعى – تاۋەلسىز ەل تاريحىنىڭ جارقىن بەتتەرىنىڭ ءبىرى.
وسى ءبىر تاريحي ءساتتى ەلباسى ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنا: «بۇل ماڭىزدى وقيعا، وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن 15 جىل جۇمىس ىستەدىك، بارلىق 160 مەملەكەتپەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ وڭايعا سوققان جوق. مەن وعان تىكەلەي ارالاسىپ، اقش، رەسەي جانە ءۇندىستان پرەزيدەنتتەرىمەن، بارلىق مەملەكەتتەرمەن، ەۋرووداقپەن سويلەستىم. ءقازىر ءبىز قورىتۋشى كەزەڭدە تۇرمىز»، – دەپ قۋانا جەتكىزدى. نۇرسۇلتان ءابىشۇلىنىڭ قازاقستاندىق تەلەارنالار ارقىلى ايتقان بۇل حابارى ەل مەرەيىن اسقاقتاتىپ اكەتىپ ەدى.
بۇكىل الەم جاڭا سىندارمەن جانە قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان جاعدايدا 2014 جىلعى 11 قاراشا كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «نۇر وتان» پارتياسى ساياسي كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا قازاقستان حالقىنا «نۇرلى جول –بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋىن جاريالاعان بولاتىن. «قازاقستاننىڭ «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتى تۋرالى جاريالايمىن، – دەدى ەلباسى ءوزىنىڭ سوزىندە. – مەن 2015 جىلعا ارنالعان حالىققا جاڭا جولداۋىمدى وسىعان ارنايمىن. ول كونترسيكلدى سيپاتقا يە بولادى جانە ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزداعى قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جالعاستىرۋعا باعىتتالادى.
ەلباسىنىڭ وسى جولداۋىنداعى: «ءقادىرلى حالقىم! ءبىز جالپىۇلتتىق يدەيامىز – ماڭگىلىك ەلدى باستى باعدار ەتىپ، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ دامۋ داڭعىلىن نۇرلى جولعا اينالدىردىق. قاجىرلى ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن، كەلەشەگى كەمەل نۇرلى جولدا بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ، ايانباي تەر توگۋىءمىز كەرەك. Mاڭگىلىك ەل – ەلدىڭ بىرىكءتىرۋءشى كۇشى، ەشقاشان تاۋسىلماس قۋات كوزى. ول – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ عانا ەمەس، XXI عاسىرداعى قازاقستان مەملەكەتىءنىڭ مىزعىماس يدەيالىق تۇعىرى! جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – ماڭگىلىك ەل! ول – بارشا قازاقستان قوعامىنىڭ وسىنداي ۇلى قۇندىلىعى. وتكەن تاريحىمىزعا تاعزىم دا، بۇگىنگى باقىتىمىزعا ماقتانىش تا، گۇلدەنگەن كەلەشەككە سەنىم دە «ماڭگىلىك ەل» دەگەن قۇدىرەتتى ۇعىمعا سىيىپ تۇر. وتاندى ءسۇيۋ – بابالاردان ميراس بولعان ۇلى مۇرانى قادىرلەۋ، ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ، ءوز ۇلەسىڭءدى قوسىپ، دامىتۋ جانە كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ، تابىستاۋ دەگەن ءسوز. بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ جۇمىسىنىڭ تۇپكى ءمانى – وسى! – دەپ بارشا قازاقستاندىقتاردى ەلدىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن ساقتاپ، نىعايتۋعا شاقىردى. ەلباسىنىڭ وسى ءبىر اۋىز ءسوزى بۇگىنگە دە، كەلەر ۇرپاق ءۇشىن دە ماڭگىلىك امانات بولىپ قالا بەرەرى انىق.
سونداي-اق، ساياسي كەڭەس وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا، «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانۋى دا جىلدىڭ ەلەۋلى وقيعاسى بولدى. قورىتا ايتقاندا، ەلباسىنىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلاماسى قازاقستاننىڭ كۇردەلى كەزەڭدەردەگى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن تۇجىرىمداپ بەرءدى. اسىرەسە، ينفراقۇرىلىمدىق دامۋعا ايرىقشا ءمان بەرە وتىرىپ، نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جەتى باسىمدىق قاتارىندا: كولىك-لوگيستيكالىق، يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق، ەنەرگەتيكالىق، تۇرعىن ءۇي، تۇرعىن ۇي-كوممۋنالدىق، الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردى، سونداي-اق، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ قاجەتتىگىن ايتۋى قازاقستاننىڭ الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ جولىنداعى ىستەرگە سەرپىن بەرىپ وتىرعاندىعىن ۋاقىتتىڭ ءوزى راستاپ، قۋاتتاعانىنىڭ بەلگىسى ەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋدىڭ باس ارحيتەكتورى ەكەندىگىن دۇنيە مويىنداعالى قاشان! تاۋەلسىزدىك الماي تۇرىپ، ياعني 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا قازاق جەرىندە قىرىق جىل بويى قىرعىن سالعان سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاۋىپ، جالپى ادامزاتتى جويقىن قاتەردەن قۇتقارۋعا تۇڭعىش بولىپ جول سالعان، تۇڭعىش بولىپ تۇتاس الەمدى يادرولىق قارۋسىز بەيبىت ءومىر سۇرۋگە شاقىرعان نۇرسۇلتان نازاربايەۆ جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى جاھاندىق قوزعالىس ماسەلەلەرى بويىنشا كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوشباسشى بولىپ كەلەدى.
سونىڭ ءبىر ايقىن كورىنىسىندەي، ناۋرىز ايىندا نيدەرلاندتىڭ گااگا قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتكە قاتىسقان ەلباسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جانىنان يادرولىق قارۋدان باس تارتقان مەملەكەتتەرگە، سونداي-اق، وڭىرلىك يادروسىز ايماقتار تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويعان بارلىق ەلدەرگە يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ كەپىلدىگىن ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق مونيتورينگ بيۋروسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسى سامميتكە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارىنىڭ دە زور قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ ەدى. سول جولى قازاقستان پرەزيدەنتىنە بۇرىن-سوڭدى ەشبىر مەملەكەتتىڭ باسشىسىنا كورسەتىلمەگەن ايرىقشا ءبىر قۇرمەت كورسەتىلىپ ەدى. ادام بالاسىن تولعاندىراتىن وسى ءبىر جۇرەكجاردى وقيعا تۋرالى كەزىندە مىنا ءبىر ويىمىزدى: «2014 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ 24 جۇلدىزى! قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا ەۋروپانىڭ گااگا قالاسىندا قىرمىزى قىزعالداقتىڭ «پرەزيدەنت نازاربايەۆ» دەپ اتالاتىن جاڭا ءتۇرى تانىستىرىلدى. بۇل جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسىپ كەلە جاتقان تاريحي زور ۇلەسى ءۇشىن ەلباسىنا بارلىق الەمءنىڭ سىيلاعان العىس گ ۇلى عوي دەپ ويلادىم. قىردىڭ توپىراعىنان ءنار الدى دەيءتىن سول قىرمىزى قىزعالداقتىڭ نازىكتىگىندەي ادام ءۇمىتى دە نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ەسىمىمەن ءبۇر جاردى»، – دەپ وسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىءنىڭ (5 شىلدە، 2014 جىل) بەتىندە جازعان دا، ايتقان دا بولاتىنبىز.
كەشەگىنى بۇگىنمەن بايلانىستىرا سويلەر بولساق، الەمنىڭ قازاقتىڭ ءبىر پەرزەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆقا دەگەن وسى ءبىر ىستىق ىقىلاسىنىڭ ەلباسىنىڭ تاياۋداعى جاپونيا ساپارى كەزىندە تاعى دا جۇرەك تەبىرەنتءتى. كۇنشىعىس ەلىنىڭ حالقى ءۇشىن حريزانتەما گ ۇلى اسا قاسيەتءتى سانالادى. جاپوندىقتار حريزانتەمانى باقىت گ ۇلى دەپ قاستەر تۇتادى. جاپونيانىڭ گەربىندە دە وسى گۇل بەينەلەنىپ، حريزانتەما كۇنشىعىس ەلىنىڭ جانە ونىڭ يمپەراتورىنىڭ كورىنىسى رەتىندە تانىلادى. سوندىقتان دا جاپوندىقتار جىل سايىن باقىت گ ۇلى – حريزانتەمانىڭ جاڭا ءتۇرىن ويلاپ تابۋعا، ونىڭ ودان ءارى كورىكتى بولا ءتۇسۋىنە ايرىقشا ءمان بەرەدى ەكەن. سوڭعى بەس جىلدان بەرى 50 مىڭ گۇلءدىڭ ىشىنەن ءوزىنىڭ ادەمىلىگىمەن ەرەكشە كورىنەر باقىت گ ۇلىنىڭ جاڭا ءتۇرىءنىڭ ەندىگى اتاۋى – پرەزيدەنت نازاربايەۆ».
مۇنداي قۇرمەت بۇعان دەيىن بىردە-بىر الەمدىك ساياساتكەرگە كورسەتىلمەگەن ەدى. ەجەلدەن ءوز حريزانتەمالارىن باقىت پەن اقىلدىلىقتىڭ بەلگىسى دەپ تانيتىن جانە دە نەنى بولسىن ءابدەن ويلاپ بارىپ جاسايتىن جاپوندىقتار نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى بەيبىتءسۇيگىش پرەزيدەنت رەتىندە تانيتىندىقتارىن عانا ءبىلدىرىپ قويماي، ەلباسىنىڭ بويىنداعى كەمەڭگەرلىك پەن دانالىققا ابدەن كوڭىلدەرى دە تولىپ، ريزا بولعاندارىنان جاساپ وتىرعان ىزگى ءبىر سىي-قۇرمەتتەرى دەپ تانىدىق تا، ءار قازاقستاندىق ۇيىمىزدە وتىرىپ، قۋانا قول سوقتىق.
ادەتتەگىدەي بۇل جولى دا الەمدىك ساياساتتاعى قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ابىرويى تاعى دا اسقاقتاي ءتۇستى. جالپى، ەلباسى ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋگە بەلسەنە ارالاسىپ قانا قويماي، سول ءتۇيتكىلدى دە تىعىرىققا تىرەلگەن جايلاردان جول تاۋىپ شىعۋدىڭ ناقتىلى ءبىر جولدارىن ۇسىنىپ، باتىل قادام جاساي بىلەر پاراساتتىلىعىمەن دە الەمدى ءتانتى ەتىپ كەلەدى.
ەلباسى جايلى ويلار مەن پىكىرلەر كىتابىمدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ادامزاتتىڭ بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى تىرشىلىگىنە قاتىستى كەز كەلگەن ماسەلەنى بۇركەمەلەمەي، جاعدايعا ناقتىلى ءارى اشىق باعا بەرىپ وتىرۋى الەمدىك ساياساتتىڭ تامىر بۇلكىلىن ءبىرقالىپتى ۇستاپ تۇرۋعا اسەر ەتىپ كەلەدى»، دەپ جانە دە «قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ادامزاتتىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ، ياعني ءححى عاسىردىڭ ساياسي دۇنيەسى مەن كەلبەتىن ءتۇبىءرىنەن وزگەرىپ سالا بەرۋىنە ءوز ۇلەءسىن بارىنشا قوسا دا بىلگەن جانە قوسىپ تا كەلە جاتقان سارابدال ساياساتكەرلىگىن الەم تولىعىمەن مويىندادى»، دەپ ايتقان ءبىر پىكىرىمىزدى تاعى دا قايتالاي وتىرىپ، ءبىز، ياعني، قازاق ەلى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ءبىر ۇلتتىڭ نە بولماسا ءبىر مەملەكەتتىڭ مۇددەسى اياسىندا عانا شەكتەلىپ قالماي، جالپى ادامزاتتىڭ ءمۇددەسىن ويلاي كەلگەن نيەتىمەن دارالانا بىلدىك. جانە دە الەم الدىنداعى زور ابىرويى مەن بەدەلىءنىڭ ارقاسىندا ەلباسى قازاقستاندى الەمدىك ساياساتتاعى ەش تالاسى جوق حالىقارالىق ابىرويلى ءارى جاۋاپتى دا سەنىمدى سەرىكتەس دارەجەسىنە جەتكىزدى.
وسى ايتىپ وتىرعان جايلارىمىزدى 2014 جىلدىڭ ەنشىسىندە قالعان الەمدىك تاريحتىڭ قازاقستاندىق بەتتەرىنەن تانىپ الۋعا ابدەن بولار ەدى. بۇل جىلى ەلباسى جاھاندىق داعدارىستان بارلىق دۇنيە مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلەسىپ، بىرگە كۇش سالىپ شىعۋ جاعدايىن ويلاستىرۋدى قامدادى. ءالقيسسا، اۋەلى شۆەيساريادا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق جانە دە سودان كەيىن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە بولعان دۇنيەجۇزىلىك ح يسلام ەكونوميكالىق فورۋمدارىندا، Vءىى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى مەن تاعى دا قازاقستاننىڭ استاناسىندا وتكىزىلگەن دۇنيەجۇزىلىك داعدارىسقا قارسى ءىى كونفەرەنسيا سىندى ءىرى حالىقارالىق سيپاتتاعى ءىرى فورۋمداردىڭ مىنبەرلەرىنەن نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ءۇنى اسقاق ەستىلدى.
قاشان بولسىن، كەز كەلگەن ماسەلەنى تەرەڭىنەن زەردەلەي بىلەر ەلباسى حالىقارالىق وسى جيىنداردا دا الەم مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى مەن ساياساتشىلارىن اقىل مەن پاراساتقا، سابىرعا شاقىرسا، قارجىگەرلەر مەن ەكونوميستەردى داعدارىستان شىعۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ىزدەۋگە شاقىردى. سول سەبەپتەن دە، 2014 جىلى داعدارىسقا قارسى دۇنيەجۇزىلىك فورۋمداردىڭ ەكەۋىنىڭ بىردەي ءار كەزدەرى استانادا ءوتۋى ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ جالپى ادامزاتتى تولعاندىرىپ، كەز كەلگەن، ءتىپتى دامىعان دەگەن مەملەكەتتەردىڭ وزدەرىن قوس ءبۇيىرلەرىنەن قىسا باستاعان داعدارىستان تەزىرەك شىعۋدىڭ بۇگىنگى وركەنيەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭىنەن سەزىنە بىلگەندىگى دەر ەدىك. جانە دە داعدارىسى ءبىر جاعىنان، سانكسيالىق ارەكەتتەرى ەكىنشى جاعىنان الا باستاعان الەمدىك دامۋدىڭ كۇردەلى كەزەڭىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەدەلى دە، بەلسەنءدىلىگى دە ارتا تۇسكەن-دى. قازاق ەلىءنىڭ قوس قاپتالىندا جاتقان رەسەي مەن جۇڭگو سياقتى ەجەلگى ءمۇددەلەس كورشىلەرمەن دە، سونداي-اق، اقش، ەۋروپالىق وداق سياقتى دۇنيە جايىن باقىلاپ تا، رەتتەپ تە وتىراتىن ىقپالدىلارمەن دە قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ كوپۆەكتورلىلىعى ەلباسىنىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ، تەرەڭىنەن زەردەلەي وتىرىپ اتقارعان قاجىرلى قىزمەتىنىڭ، الەمدىك ابىرويى جانە دە بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ىنتىماعى مەن ەل بىرلىگىنىڭ ارقاسىندا ساقتالىپ قالدى، ءالى دە سولاي!
ححI عاسىردىڭ الەمدىك ساياساتىنان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ۇسىنعان جانە دە تابان تىرەي وتىرىپ جۇزەگە اسىرىپ تا كەلە جاتقان، ەندى تولىق مويىندالىپ تا بولعان ەۋرازيالىق ينتەگراسيانى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە ءبىزدىڭ ەلباسىنداي ەشبىر مەملەكەتءتىڭ باسشىسىنىڭ جانى شىرىلداعان جوق. بۇل – تاريحي اقيقات! كەشەگى كەڭەستىك جۇيەنىڭ ءبىر شاڭىراعىنىڭ استىندا بولعان بۇگىنگى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىنىڭ بىر-بىرلەرىمەن ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناس جاساۋ ماسەلەسىنە ارنالىپ قازان ايىندا مينسك قالاسىندا تمد مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەڭەسى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق مەملەكەتارالىق كەڭەءسىنىڭ وتىرىستارى، جەلتوقسان ايىندا ماسكەۋ قالاسىندا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى كەڭەسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسى ءوتىپ، بۇل القالى جيىنداردىڭ دا تاقىرىپ ارقاۋى قازاقستان ۇسىنىستارى مەن باستامالارى بولدى.
قازاق ەلىنىڭ باتىسىنداعى اتىراۋ قالاسىندا قىركۇيەك ايىندا كومىرسۋتەگى سالاسىنداعى يننوۆاسيالىق تەحنولوگيالاردى بىرلەسە قولدانۋ تۋرالى قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ءحى ءوڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى ەۋرازيالىق ينتەگراسيانىڭ جاڭا باعىتپەن دامي تۇسۋىنە ءوز اسەرىن تيگىزسە، ەلباسىنىڭ قىركۇيەك ايىنداعى بەلگياعا رەسمي ساپارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كوكجيەگىن اشتى.
قاشان بولسىن الەمنىڭ تىنىشتىعى مەن جالپى ادامزات بالاسىنىڭ بىر-بىرىمەن بەيبىتقاتار ءومىر سۇرۋىنە ءوزىنىڭ بار سانالى عۇمىرى مەن اقىل، پاراساتىن سارپ ەتىپ كەلە جاتقان نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ۋشىعىپ بارا جاتقان حالىقارالىق جاعدايلاردى سابىرلى كەلىسىممەن رەتتەۋگە ارااعايىندىق جاساۋى تاعى دا ءبىزدىڭ ەل مەن ەلباسىنىڭ دۇنيەنىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەۋ جانە قانتوگىسسىز ساقتاۋداعى ساۋاپتى ءىس بولدى. ەلباسىنىڭ اعايىندى تاتۋلاستىرۋ مەن باسىن قوسا ءبىلۋى پاراسات-پايىمدى جاننىڭ عانا قولىنان كەلەر ءىس ەدى.
وسى رەتتە، رەسەي مەن ۋكراينانىڭ شەكارالاس ايماقتارىندا قارۋلى قاقتىعىستارعا جول بەرىلە باستالعان 2014 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان بەرى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءۇنقاتىسۋدىڭ قاجەتتىلىگى جايىنداعى تەزيستى العا تارتا وتىرىپ، رەسەي، اقش، گەرمانيا، ۇلىبريتانيا سياقتى جانە دە وزگە دە مۇددەلى ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن تەلەفون ارقىلى بايلانىس جاساپ، ۇدايى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋمەن بولعان ەدى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى بىتىمگەرشىلىك ساياساتىنىڭ وڭ ىقپالى ءتيىپ، 2014 جىلدىڭ سوڭىندا رەسەي، ۋكراينا، گەرمانيا جانە فرانسيا باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن «نورماند ءپىشىمىندەگى» كەلىسسوزدەر باستاۋ نيەتى ورنىعىپ، سول جايىندا تۇبەگەيلى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلگەن-دى.
2014 جىل! بۇل جىل قاسيەتءتى جەر بەتىندە «پرەزيدەنت نازاربايەۆ» قىزعالداعى قۇلپىرعان قۇتتى دا بەرەكەلى، ابىرويلى جىل بولدى. ءقازىرگى دۇنيەنىڭ الاساپىراندى كەزەڭدەرىندە دە، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ كوپتىلءدى، كوپكونفەسسيالى ەلدىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن ساقتاي وتىرىپ، «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا ىلگەرى باسىپ، دامىپ كەلە جاتقان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 2014 جىلعى جىلناماسى دا، ءسوز جوق، الەمدىك كونە تاريحتىڭ ابىرويلى التىن ءبىر پاراعى بولىپ جازىلىپ قالعانى انىق ەدى.
جابال ەرعالييەۆ،
جازۋشى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
https://egemen.kz
