مەملەكەت باسشىسىنىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى سەمەي پوليگونىنىڭ جابۋ تۋرالى جارلىعى الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان ۇلكەن قولداۋعا يە بولسا، ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك) قۇرۋ تۋرالى يدەياسى دا بەيبىت ءومىر ءسۇرۋدىڭ باستاماسى ەدى. ەلوردانىڭ تورىندە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ القالى جيىنىن وتكىزۋ دە ادامزاتتىڭ رۋحاني  بىرلىگىن بىر-بىرىنە جاقىنداتۋدان تۋعان باستاما بولاتىن. وسىلايشا، استانا ەلباسىنىڭ قايراتكەرلىگى ارقاسىندا جاھاندىق بەيبىت باستامالاردىڭ ورداسىنا اينالدى.

ال قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتۋىنىڭ ءوزى ىستامبۇل سامميتىنەن كەيىن اراعا 11 جىل سالىپ استانادا اتالعان ۇيىمنىڭ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا، سونداي-اق، الداعى كەزەڭنىڭ جۇمىس باعىتتارىن سارالاپ، ايقىنداپ الۋىنا مۇمكىندىك بەردى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ تۋرالى ۇسىنىسى دا جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىمەن استاسىپ جاتقاندىعى تاعى دا ءمالىم.

ال ەلباسىنىڭ بيىلعى جىل باسىنداعى جاريالاعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى الەم قاۋىمداستىعى الدىنا ادامزات بالاسىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن، ەشكىم جوققا شىعارا المايتىن اقيقاتتى – بەيبىتشىلىك اقيقاتىن ۇسىندى.

كوپشىلىگىمىز ءۇشىن، شۇكىر، بەيبىت ءومىر – كۇندەلىكتى شىندىق. كۇنبە-كۇن بىزدەر ۋنيۆەرسيتەتكە جۇمىسقا بارامىز، كوشەلەرىمىز تىنىش… سوندا ءبىز وسى مامىراجاي بەيبىت تىرلىك قۇندىلىعىنا اسا كوڭىل بولمەۋىمىز دە مۇمكىن. بەيبىتشىلىك تە اۋا سياقتى – بارلىعى بىلىنبەيدى، ال ەگەر جازاتايىم جوق بولىپ قالسا – تىرشىلىككە ۇلكەن ءقاۋىپ تۋدىرادى. وكىنىشكە قاراي، بىزگە كۇندەلىكتى ۇيرەنشىكتى جاعداي – الەمنىڭ ءتۇرلى بولىكتەرىندە شيەلەنىس پەن قورقىنىش قاۋپىنە بولەنگەن ادامدار ءۇشىن ارمان عانا.

بۇگىندە كيكىلجىڭ مەن قاقتىعىستار شيەلەنىسە تۇسۋدە: ءححى عاسىر دەرتى دەرلىك لاڭكەستىك زارداپتارى، قوعامداعى قورقىنىش پەن ۇرەي، جەكە تۇلعالار ساناسىنىڭ زياندى ستەرەوتيپتەرگە بەيىم بولۋى ادامزات وركەنيەتىنە، ءتىپتى، بۇكىل پلانەتاداعى ومىرگە ءقاۋىپ توندىرۋدە. دەمەك، الەۋمەتتىك جۇيە دە، رۋحاني-ادامگەرشىلىك پرينسيپتەر مەن قۇندىلىقتار دا سىنعا تۇسەر زامان تۋىپ تۇر.

قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەر، ەڭ الدىمەن، مادەنيەت كاتەگوريالارىمەن تۇسىندىرىلەتىنى بەلگىلى. ءبىز قوعامنىڭ جۇيەلى قاعيداتتارى رەتىندە «قاۋىپسىزدىك مادەنيەتىن»، «بەيبىتشىلىك مادەنيەتىن» ءجيى ايتامىز. «بەيبىتشىلىك مادەنيەتى» قۇندىلىقتارىن قولداۋ جانە ونى ءوندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن مويىنداۋ اياسىندا شىنايى ساياساتتا كورەتىنىمىز مۇلدەم باسقا جاعداي – قوعامدىق قاۋىپسىزدىك اتىن جامىلعان «سوعىس مادەنيەتى». وسى جاعدايدى تەرەڭ تۇسىنگەن ەلباسى: «…سوعىس ۆيرۋسى حالىقارالىق جاعدايدى ۋشىقتىرۋىن جالعاستىرۋدا. ول ءبىرقاتار مەملەكەتتەردە ەكونوميكانىڭ ءولىم ۇرىعىن سەبەتىن ەڭ قۋاتتى سالاسىنا اينالىپ، اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ وتىر» دەپ ەسكەرتتى.

قاۋىپسىزدىك ۇعىمى ساياسات كەڭىستىگىندە بەلسەندى قولدانىس تاپقاندىعىنا جانە بۇگىنگىنىڭ باستى ساپالىق بەلگىسىنە اينالعاندىعىنا قاراماستان، شىنايى ومىردە ونى «پوست»، ياعني «كەيىنگى» كاتەگورياسىندا، دەمەك، «پوستقاۋىپسىزدىك»، «قاۋىپسىزدىك اگرەسسياسى»  دەپ سيپاتتاعان دۇرىسىراق سياقتى.

اگرەسسيا قازىرگى ب ا ق تاجىريبەسىندە ادەتتەگى مادەني نورماعا اينالدى – لاڭكەستىك نەمەسە قىلمىس تۋرالى ايتپاي جاڭالىق جوق. ونىسىمەن تۇرماي، ءتۇرلى راديكالدى توپتار مەن اسكەري ۇيىمداردىڭ ب ا ق ارقىلى ءوز زۇلىمدىقتارىنا جاۋاپكەرشىلىك الاتىندىعى تاعى بار… لاڭكەستىك قوعام ومىرىندە باسقا سۋبەكتيۆتىلىكتىڭ كورىنىسى رەتىندە جەتكىزىلەدى. وسىلاردىڭ بارلىعى –  الەمدەگى بەيبىتشىلىك ءجىبىنىڭ كۇرمەۋگە كەلمەي تۇرعاندىعىن تانىتادى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «ميليتاريزم ادامداردىڭ ساناسى مەن مىنەز-قۇلقىنا تەرەڭدەي ەنىپ كەتكەن» دەگەندە ءدال وسى ماسەلەگە نازار اۋدارىپ وتىر دەپ بىلەمىن.

ادامزات ساناسىن ميليتاريزم – سوعىسقۇمارلىقتان تازالاۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى وزگەرىس قاجەت. قازىرگى «ينتەللەكت يمپەرياسى» (ۋ. چەرچيلل) باسىمدىق العان زاماندا ادام قورىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋ تالابى تۋىندايدى. ادام قورىنا قاتىستى تەوريالىق كوزقاراستاردى جيناقتاي، تالداي كەلە ونى جاقسارتۋ  جولىندا قارجى-الەۋمەتتىك رەسۋرستارمەن قاتار، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ دە (مەكتەپتەر، جوعارى وقۋ ورىندارى) نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىندىعىن كورىپ وتىرمىز. ويتكەنى، ءبىلىم بەرۋ ەشقاشان ءبىرجاقتى ينتەللەكتۋالدى، تەك قانا قۇرالى، تار شەڭبەردەگى كاسىبي ءىس بولعان ەمەس. ۋنيۆەرسيتەت ينستيتۋسيا رەتىندە ءارقاشان ءبىلىمدى دە تاربيەلى ۇرپاق قالىپتاستىرۋمەن جانە ولاردى الەۋمەتكە بەيىمدەۋمەن اينالىساتىندىعى بەلگىلى.

سانانى سوعىسقۇمارلىقتان ارىلتۋ (دەميليتاريزاسيا) ۇدەرىسىن تابىستى جۇرگىزۋ ءۇشىن وقىتۋ مەن تاربيەلەۋدە جاڭا پاراديگما قاجەت. حالىقتىڭ ءدىلى، ازاماتتاردىڭ ويلاۋ ەرەكشەلىگى – راسيونال ويلاۋ دارەجەسى، پايىمداۋعا سەزىم-ەموسيانىڭ اسەرى، يلانۋشىلىق دەڭگەيى جانە ت.ب.؛ قۇندىلىقتار، سەنىم – وسىنىڭ بارلىعى سانانى دەميليتاريزاسيالاۋ ستراتەگياسىنىڭ تابىستى بولۋىن انىقتايدى. ادامدى وزگەرتپەي، بەيبىت مادەنيەت ماقساتىنا ساي قۇندىلىقتار، ويلاۋ  جانە الەۋمەتتىك مىنەز-قۇلىقتى قالىپتاستىرماي تۇرىپ كيكىلجىڭدى الەمدە قالىپتاسقان جاعدايعا تىكەلەي ىقپال ەتۋ مۇمكىن ەمەس.

سوندىقتان دا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «بۇكىل الەم ۇكىمەتتەرىنىڭ، ساياساتكەرلەرىنىڭ، عالىمدارىنىڭ، بيزنەسمەندەرىنىڭ، ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ جانە ميلليونداعان ادامدارىنىڭ كۇش-جىگەرىن وتكەن عاسىرلاردىڭ قاسىرەتتى قاتەلىكتەرىن قايتالاۋعا جول بەرمەي، الەمدى سوعىس قاتەرىنەن ارىلتۋ ءۇشىن بىرىكتىرۋ قاجەت» ەكەندىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى پرورەكتورى رەتىندە مەن پرەزيدەنتتىڭ ايتقانىنىڭ استارىندا بۇكىل ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا قويىلعان ماڭىزدى ماقسات جاتقانىن ءتۇسىنىپ وتىرمىن. ول – بەيبىتشىلىك مادەنيەتىن، تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋ قاجەتتىلىگى. سوعان قول جەتكىزۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، بۇكىل ادامزاتتىڭ جارقىن بولاشاعىمەن بايلانىستى. بۇگىندە ءبىز بەيبىت ومىرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ادام كاپيتالىنا، ءبىلىمپاز كوشباسشىلىققا، وزىق بۇقارالىق اقپاراتتىق ورتا قالىپتاستىرۋعا ينۆەستيسيالاۋدى بەلسەندەتۋىمىز قاجەت؛ يلانۋعا تۇرارلىق ءبىلىم قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋىمىز كەرەك؛ الەۋمەتتىك يننوۆاسيا سالاسىندا اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋىمىز قاجەت ەكەندىگىن تۇسىنەمىز. قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تولەرانتتىلىق قۇندىلىقتارىن، بەيبىتشىلىك مادەنيەتىن، جالپى ادامزاتتىق ىنتىماقتاستىقتى قالىپتاستىرۋعا قاجەتتى مادەني-ينتەگراتيۆتى سانانىڭ نەگىزىن سالۋى كەرەك. وندا ءتۇرلى حالىق مادەنيەتتەرىنىڭ سۇحباتىمەن تولىققان الەمدىك، جاھاندىق سانا باسىم تۇرعانى ءجون.

بۇۇ باس اسسامبلەياسى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى مارتەبەسىن العان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى: «ادامزات ۇرپاعى بار بولا ما، جوق بولا ما؟» دەگەن گاملەتتىك سۇراقتان باستالىپ جەر شارىنداعى بەيبىت ءومىر ءۇشىن كۇش كورسەتپەۋ مادەنيەتى يدەياسىنىڭ قيسىندى جالعاسى بولىپ وتىر. بەيبىتشىلىك مادەنيەتى، تولەرانتتىلىق، جالپى ادامزاتتىق ىنتىماقتاستىق – جاڭا ءجۇز جىلدىقتاعى ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ كەپىلى بولا الماق. ەندەشە، ەلباسىنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدەگى باستاماسى وسىنداي ىزگى ماقساتتارمەن ۇشتاسىپ جاتقاندىعىن اڭعارۋعا بولادى.

بەيبىتشىلىك – كەڭ ماعىنالى ۇعىم، سوعان قاراماستان، ول تۋرالى اركىمنىڭ ءوز تۇسىنىگى بار. ءبىز ءوزىمىزدى قالاي قابىلدايمىز، وزىمىزبەن ءوزىمىز ۇيلەسىمدى ءومىر سۇرە الامىز با، جانىمىزداعى بوتەن ادامداردى – بىزدەن باسقاشا ويلايتىن، سويلەيتىن، كيىنەتىن، ءومىر سالتى بولەك ادامداردى تۇسىنە الامىز با، مىنە، وسىدان ءبىزدىڭ پلانەتامىزدى مەكەندەگەن بارلىق ادامزات تىنىشتىعى باستالادى. ال بۇل تۇرعىدا قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جاھاندىق باستامالارىنىڭ قاي-قايسىسى دا تورتكىل دۇنيەنىڭ تىنىشتىعىنا، ادامزاتتىڭ الاسىز ءومىر كەشۋىمەن استاسىپ جاتقاندىعىن ايتۋعا بولادى. شيرەك عاسىر شەڭبەرىندە  حالىقارالىق ارەناداعى قاقتىعىستاردى رەتتەۋگە، مامىلەگەرلىك ميسسيانى اتقارىپ، ارااعايىندىققا ءجۇرىپ ەلدەر اراسىن جاقىنداستىرۋعا قىزمەت ەتىپ جاتسا، ول دا ەلباسىنىڭ الەمدەگى ءدۇردارازدىقتى ازايتۋعا  قوسقان سالماقتى ۇلەسى.

اكتولقىن كۇلسارييەۆا،

فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور،

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى