28 قاراشادا، جەرىمىز جاتتىڭ قولىنا كەتپەسىن دەپ ۇرانداعان ماكس بوقايەۆ پەن تالعات اياندى رەجيم 5 جىلعا سوتتاپ جىبەردى. ەلباسىنا ماراتوريي جاريالاتقان ميتينگتەن كەيىن قاماۋعا الىنعان ەكى ازامات – دابىلدى ەرتە قاققان، قازاق جەرىنىڭ ەڭ وياۋ «كۇزەتشىلەرى» ەدى.

ولار سوتتاعى سوڭعى سوزىندە: ««جەر كودەكسى» تۇبەگەيلى وزگەرتىلسىن. تالعات ەكەۋمىزدىڭ ايتارىمىز بار، بۇل ءبىزدىڭ سوڭعى ءسوزىمىز ەمەس. قازاقستاننىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسا الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىن. ەلىمىزدىڭ گۇلدەنۋىنە بارلىق مۇمكىنشىلىكتەردىڭ بار ەكەنىنە سەنەمىن»، - دەپ ازاماتتىق پوزيسياسىنان تانباي تاس تۇرمەنىڭ قاقپاسىنا قاسقايىپ قاراپ تۇرا بەردى.

«ۇزىن ورال، كۇن مەن ءتۇن شەكاراسى،

ءبىر جاعى ءتۇن، ءبىر جاعى كۇن بالاسى.

ارعى جاعى كوككوزدى جىن ۇياسى،

بەرگى جاعى تۇرىكتىڭ سار دالاسى.

وسى سوزدەردى ايتقان قازاق ماقتانىشى، رەسەي مەن ورىستىڭ كىم ەكەنىن اڭعارعان ماعجاندى بولشيەۆيكتەر اتتى. ورىسقۇل جەرلەس ماعجانعا قارسى دومالاق قاعازدارىن توپەلەتتى. حالىق ۇندەمەدى. دەسە دە، ماعجان، اباي، شاكارىمدەر ۇلت ماقتانىشى بولىپ قالدى ماڭگىلىكتە. ال اتاق پەن شەن ىزدەگەن ارسىز جەندەتتەردى ءومىردىڭ ءوزى جۇتقانى بىلاي تۇرسىن، توزاققا تۋرا جولمەن اتتاندى ولار. ايتپاعىم، التىنىمىزدى دەر كەزىندە قادىرلەي بىلەيىك، ۋاقىت وتە اھ ۇرىپ جۇرمەيىك. بۇگىنگى قازاقتىڭ ارى مەن قوس باتىرى - ماكس بوكايەۆ پەن تالعات اياندى بارىنشا قولدايىق، سول بوياعى مىقتىلارىمىزدى جۇتقان ارام كۇشكە قارسى شىعايىق!»، - دەپ جازىپ ەدى سوت ۇكىم كەسەردەن 20 كۇن بۇرىن راسۋل جۇمالى.

ەكى ازامات سوتتالىپ كەتكەندە دە قازاق ۇلتشىلدارى شىر-پىر بولدى. ەل الدىندا جۇرگەن ازاماتتار تالعات پەن ماكستىڭ كىناسىز ەكەندىگىن، سوت ۇكىمىنىڭ ادىلەتسىز ەكەنىن اشىق سىنادى.

ءيا، ءبىزدىڭ سوت ادىلەتسىز. قالىڭ قازاقتىڭ كوزىن باقىرايتىپ قويىپ، قازاقتىڭ دالاسىندا تۋىپ-وسكەن، ءدامىمىز بەن تۇزىمىزدى جەگەن تالاي وپاسىز قازاقستاندى رەسەيگە قوسپاق بولىپ تايراڭداعان ەدى. سولارعا سوت نە ىستەي الدى؟ ۇمىتپاعان بولارسىزدار...

ەرمەك تايشىبەكوۆ دەگەن يت بولدى. «ءسسسر-دىڭ ىدىراۋى مەن ءۇشىن تراگەديا بولدى. ويتكەنى مەنىڭ وتانىم ىدىراپ كەتتى. ەندى وتانىم سسسر  قايتا بىرىگۋى كەرەك. وتانىم – سسسر، رەسەي»،  - دەپ تانتىدى ول. ءتىپتى قازاقستان رەسەيدىڭ قۇرامىنا قوسىلسا، گۋبەرنياسى بولسا دەپ قۇرباندىق تا شالدى.  ەلىمىزدى تەرريتوريالىق تۇرعىدا بولشەكتەپ، رەسەي فەدەراسياسىنىڭ قۇرامىنا قوسۋعا شاقىردى. بۇل قازاقستان كونستيتۋسياسىنىڭ العاشقى بابىنا تىكەلەي قايشى. قازاقستاننىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنا كوز الارتقان كەز-كەلگەن ادام ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دۇنيەنىڭ ەڭ ءقاۋىپتى تەرروريستتەرى قاتارىندا ەسەپتەلۋى كەرەك-تى. سوت نە ىستەدى؟ وعان بار بولعانى 5-اق جىل جازا كەستى.  سوتتالمايتىن دا ما ەدى، ەگەر ۇلتشىلدارىمىز دابىل قاعىپ، بيلىككە ءۇن قاتپاعاندا.

قازاق جەرىن بولشەكتەگىسى كەلەتىندەر جالعىز تايشىبەكوۆ بولمادى. يگور سىچيەۆ دەگەن بىرەۋ دە شىعىس قازاقستان وبلىسىن رەسەي فەدەراسياسى قۇرامىنا قوسۋ تۋرالى ارانداتۋشى ماتەريالىنان كەيىن 5-اق جىلعا سوتتالدى. ال، جىل سايىن «جەڭىس كۇنىن» جەلەۋ ەتىپ، ورالدا، پەتروپاۆلدا باسقا قالالاردا رەسەيدىڭ، سوۆەت وداعىنىڭ تۋىن جەلبىرەتىپ كولىك شەرۋىن وتكىزەتىندەرگە قۇزىرلى ورگاندار جول اشىپ بەرمەسە، شەكتەۋ قويعان ەمەس. گەورگيي لەنتاسىن تاعىپ، سەپەراتيزم مەن قابىرعامىزدىڭ سوگىلۋىن ناسيحاتتايتىن ورىس-كازاكتار ماكس بوقايەۆ پەن تالعات اياندى سوتتاعانداردىڭ كوزىنە كورىنگەن ەمەس.

ماكس بوقايەۆ پەن تالعات ايان سوتتالعان سوڭ Human Rights Watch حالىقارالىق ۇيىمى قازاقستان بيلىگىن ولاردى بوساتۋعا شاقىردى. «ماكس بوقايەۆ پەن تالعات اياندى ءوز كوزقاراستارىن بەيبىت تۇردە بىلدىرگەنى ءۇشىن عانا سوتتاۋ - ورەسكەل قاتەلىك. بوقايەۆ پەن ايان دەرەۋ بوساتىلۋى ءتيىس» دەدى ۇيىمنىڭ ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا بويىنشا زەرتتەۋشىسى ميرا ريتتمان.

ءتىپتى، اقش-تىڭ قازاقستانداعى ديپلوماتيالىق ميسسياسى ەلدە بيىل كوكتەمدە وتكەن ميتينگىلەرگە بايلانىستى ماكس بوقايەۆ پەن تالعات اياندى 5 جىلعا سوتتاعان ۇكىمگە الاڭدايتىنىن مالىمدەدى.

«اقش قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارى مەن ينستيتۋتتارىنىڭ قۇرمەتتەي وتىرىپ، ايتىلىپ وتىرعان ىستەردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارى مەن كونستيتۋسياسىنىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا ساي بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ ءوز پىكىرلەرىن ەركىن جانە بەيبىت تۇردە بىلدىرۋلەرىن ازاماتتىق جانە زاڭدى قۇقىقتارىن ساقتايتىن، ازاماتتارعا ەركىن جانە ءادىل ۇكىم شىعارىلۋىنا كەپىلدىك بەرۋ ماقساتىندا وسى ىستەر بويىنشا قازاقستاننىڭ ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارىن قۇقىقتىق پروسەستى قايتا قاراۋدى شاقىرادى» دەلىنگەن ەلشىلىك سايتىنداعى مالىمدەمەدە.

ءسوز سوڭىندا: قازاقتىڭ جىرتىعىن بۇتىندەپ، كەمىن تۇگەلدەيتىن، حالىقتىڭ مۇڭى مەن زارىن تىڭدايتىن، تىڭداپ قانا قويماي قاجەتتى شارالاردى اتقارۋعا ءتيىس مەكەمە پارلامەنت قوي. سول پارلامەنت ازاماتتارىمىزعا اراشا تۇسەر ارناۋلى زاڭ شىعارار دەگەن ۇمىتپەن جازدىق بۇل ماقالانى. نەگە دەيسىز بە؟

2016-جىلدىڭ 30-ناۋرىزى كۇنى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن جەكەمەنشىككە بەرۋ ماقساتىندا 2016 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ، جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار 1،7 ملن. گەكتار جەردى اۋكسيون ارقىلى ساۋدالايتىنى جانە ونىڭ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «100 ناقتى قادام ۇلتتىق جوسپارىنىڭ» ءىىى. «يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم» باعىتىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىپ جاتقاندىعى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوسايەۆ رەسمي مالىمدەمە جاسادى.

ءبىراق، بۇل مالىمدەمەنىڭ شيكىلىگى سول، جەردى اۋكسيون ارقىلى ساۋدالاۋدا «قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرى شەت ەلدىك جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا ساتىلمايدى» جانە «قازاقستاندىق جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وزىنە تيەسەلى جەر تەلىمدەرىن شەت ەلدىك جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا ساتۋىنا تيىم سالىنادى» دەگەن سوزدەر بولمادى.

رەسمي دەرەككە ساي، 2015 جىلعى 2 قاراشاداعى زاڭى قابىلداندى، ول 2016 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنۋگە ءتيىس ەدى. وندا بوس جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ ءبارىن اۋكسيون ارقىلى ساتۋ كوزدەلگەن. اۋكسيون بارىسىندا جەردىڭ ساتىپ الۋشىسى انىقتالماسا وندا نىساننىڭ قۇنى تومەندەتىلىپ، قايتا ساتىلىمعا شىعارىلادى. جەردى ساتىپ العان ازامات ونى قايتا ساتۋعا قۇقىلى. جەر كودەكسىنە سايكەس، جەر جەكە مەنشىككە قازاقستاندىقتارعا عانا ساتىلادى. ال، شەتەل ازاماتتارى اۋكسيونعا قاتىسا المايدى. ەڭ سوراقىسى سول، جەردى باقانداي 25 جىلعا جالعا الادى. ءبىراق، جات ەلدىك كەلگەن جەردىڭ شيرەك عاسىردا نە تامتىعى قالارىن زاڭدى جاساعاندار ويلاماعان.

وسىعان نە پارلامەنت ءۇن قاتپادى، نە ۇكىمەت وزگەرىس ەنگىزبەدى. قازاقتىڭ جەرى جاتتىڭ قولىنا كەتە مە دەگەن قازاق امالسىز ميتينگتەرگە شىعىپ، بيلىككە ءۇنىن جەتكىزۋگە تىرىستى. اتىراۋدان باستالعان قارسىلىق جيىندارى رەسپۋبليكالىق سيپات الدى. قاۋقارسىز پارلامەنت سوندا دا ءۇنسىز قالدى. دەپۋتاتتار كامەرالاردان قاشتى. پرەزيدەنت ماراتوريي جاريالاماعاندا ۇكىمەت قازاقتىڭ جەرىن تالان-تاراجىعا تۇسىرۋگە شاق قالدى.

تاۋەلسىزدىككە 25 جىل! وسىمەن پوستسوۆەتتىك ءداۋىر اياقتالدى. قازاقستان ءوزىنىڭ جاڭا ءداۋىرىن، جاعا عاسىرىن باستاۋعا ءتيىس. قازاق دالاسىن قورعاعان باتىر ازاماتتار تالعات ايان مەن ماكس بوقايەۆقا بيلىك بوستاندىق بەرمەسە، بۇل ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىمىزدا بەتىمىزگە باسىلعان قارا تاڭبا بولىپ قالا بەرمەك... 

نۇرعالي نۇرتاي