«جەلتوقسان 86-6»
ماڭعىشلاقتىڭ 34 زوناسىنا ەندى ەتىمىز ۇيرەنە باستاعانىمىز سول ەدى، سەندەردىڭ ىستەرىڭدى قايتا قارايتىن بولدى دەگەن جەلەۋمەن الماتى جاققا ەتاپقا الىپ شىقتى. اۆتازاكتان ۆاگونزاكقا وتىرىپ الىپ، «الماتى قايداسىڭ» ؟،- دەپ ءبىراق تارتتىق. جىگىتتەرگە قاشان، قاي زاماندا بوستاندىققا شىعىپ جاتساق، 9 – مامىر كۇنى الماتى قالاسىنداعى «پانفيلوۆشىلار» پاركىندەگى «جۇلدىز» مەيرامحاناسىندا باس قوساتىنىمىزدى ەستەرىنە تاعى ءبىر سالدىم. جول جونەكەي الىبەك، دۇيسەنبەك ۇشەۋىمىزدى اقتوبە تۇرمەسىنە تاستاپ كەتتى. «ترانزيتكاعا» كىرگىزەردە مويىنىمداعى بويتۇمارىما بولا دۋباكتارمەن ءبىر قىرقىسىپ الدىم. ونىم بەكەر بولدى ما ەكەن؟، - دەگەن وي تۇرمەنىڭ ەڭ شەتىنە ۇشەۋىمىزدى اپارىپ تىققاندا، قايتا-قايتا ورالىپ قويمادى. ۇقك-نىڭ تۇرمەسىنەن كەيىن، قايتادان الماتى تۇرمەسىنە جارمۇحامەت ەكەۋمىز بىرگە كىرگەن بولاتىنبىز. اق توسەك، تازا بولمەگە ۇيرەنىپ قالعان ەكەۋمىزگە، الماتى تۇرمەسىنىڭ «كارانتينى» قاتتى ءتيدى. اسىرەسە، جاريككە. تەمەكى شەكپەيتىن ادامنىڭ ءىشى ىس پەن تەمەكىنىڭ ءتۇتىنى تولعان كامەرادا وتىرۋى اسا قيىن. ارەستانتتارعا شەكپە دەپ شەك قويا المايسىڭ. ءاربىرىنىڭ ءوز تاعدىر تاۋقىمەتى جەتكىلىكتى دەگەندەي. تۇتىنگە تۇنشىققان جاريك كىشكەنە عانا تەرەزەنىڭ جانىنان كەتپەيتىن، كوزىم تۇسسە، سۇمدىق اياپ كەتەمىن. ۇقك تۇرمەسىندە بىرگە وتكىزگەن ءۇش ايداي ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءبىر بىرىمىزگە كادىمگىدەي باۋىر باسىپ قالىپپىز. ورتامىزدا ورتا جاستان اسقان قازاقتىڭ «بۋحگالتەرى» بولعان ەدى. سۋرەتىن سالايىن دەسە بارىنشا قاشقاقتايتىن. دەگەنمەن، جاريك كورسەتپەي ، بىلدىرمەي سالىپ العان ەكەن. سول سۋرەتتى كورىپ قالعان «بالاندەر» (تاماق تاراتاتىن) جىگىت:
- ءاي مىناۋ نە قىپ ءجۇر، ەكى اي جوق بولىپ كەتىپ ەدى؟،- دەپ قالدى. سول جەردە عانا جاريك ەكەۋمىز ءبىر بىرىمىزگە قاراپ، كەلەشەكتە، جانىڭداعى ادامدى ابدەن تانىپ بىلمەيىنشە، كوپ سويلەمەۋ كەرەك ەكەنىن ءلام-ميم دەمەستەن، ىشتەي ۇعىندىق. ەكەۋمىزدى ەكى حاتاعا لاقتىردى. وسى جەردەن جاريك ەكەۋمىزدىڭ جولىمىز ەكى ايرىلدى. حاتاعا كىرسەم، سەگىز جىلدى جاستاپ الىپ قىزىلوردالىق ەرلان جاتىر. سودان كوپ ۇزاماي ەتاپقا شىقتىم. باعىتىمىز ماڭعىستاۋ. امانداسىپ ترانزيتكاعا كىرىپ بارسام، ءىشى قاراقۇرىم حالىققا تولى ەكەن، ستاتيامدى سۇرادى. الپىس بەس دەگەنىم سول ەدى، ورتالارىنان ءبىر ورىسىم اتىپ تۇرىپ:
- تى نا كوگو رۋكي پودنيال؟ نا رۋسسكوگو يۆانا، - دەپ ءتونىپ كەلە جاتقان جەرىندە تابيعي رەفلەكسىم قوسىلىپ، شارت تا شۇرت توبەلەسە كەتتىك. سونشاما كوپتىڭ ىشىنەن ءبىر عانا قازاق جىگىتى جەرگە اتىپ تۇسكەنىن بايقاپ قالدىم. ءبىراق ونىڭ كومەگىنىڭ قاجەتى جوق ەدى. جاقسى ءبىر سوققى جەگەن ورىسىمنىڭ ءجۇنى جىعىلىپ، ورنىنان تۇرىپ كەلە جاتقان بولاتىن. بۇندايدى كۇتپەسە كەرەك، «ستروگاچىمنىڭ» ءتۇسى سۇپ-سۇر، ماعان دەيىن بۇكىل حاتاعا اۋا رايىن جاساپ تۇرسا كەرەك، باسىن تومەن سالبىراپ كەتكەن، تاناۋىنىڭ استىمەن «بۋم-بۋم»،- دەپ بىردەڭەلەرىن كۇڭكىلدەپ بارىپ ورنىنا وتىردى. جاڭا فۋفايكامنىڭ ءبىر تۇيمەسى ءۇزىلىپ تۇسكەن ەكەن، باسقاسى بارلىعى ورىندا. جانىنداعى «شەستەركالارى» تەزدەتىپ چيفەر كوتەرىپ جىبەردى. مەنى تاتۋلاستىققا شاقىرعانى بولۋى كەرەك، ورتالارىنا شاقىردى. «كورتوچكاعا» وتىرىپ ۇيرەنبەگەن، اياعىم تالىپ، ەبەدەيسىز قوزعالىپ قالعان كەزىمدە، قوس قولىمەن باسىن قورعاپ ىرشىپ كەتىپ ءوزىنىڭ ابىرويىن ارەستانتتار الدىندا ابدەن توگىپ الدى. ساقتىقتا قورلىق جوق دەگەن، الگى پاۆلودارلىق ماي اۋدانىنىڭ جىگىتىن جولسەرىك قىپ جانىما الىپ، ۆاگونزاكتى ەرتتەپ ءمىنىپ«تۋكۋتۋك-تۋك، تۋكۋتۋك-تۋك–تاتىپ» كەتە باردىق. ەتاپقا بەرگەن قارا نانى «سەلەدكاسىمەن» جۇرەك جالعاپ الىپ، وزىمە بەيمالىم دۇنيەنىڭ ىشىنە اقىرىنداپ ەنىپ بارا جاتتىق. ۆاگونزاك - كادۋىلگى كۋپە، تەمىر تورمەن قورشالىپ قويىلعان، تەك ءتورت ادامعا ارنالعان جەرگە ون ەكىمىزدى ءبىراق توعىتقان. وتىرا وتىرا، وتىراتىن جەرىم ويىلىپ قالعان سياقتى. جىگىتتەرمەن الماسىپ جوعارى جاققا شىعىپ، ءبىراز جانتايىپ الدىم. «سەلەدكا» دا ءوز ءىسىن جاسادى، اۋزىم كەۋىپ، ءبىر تامشى سۋعا زار بولىپ جاتقانىم سول. توردىڭ ارعى جاعىندا قىزىل پاگوندى سولداتتار سۋىن بەرسە، دارەتحاناعا ۋاقىتىندا شىعارماي ابدەن قانىمدى ءىشتى. دەكابريست ەكەنىمدى ءبىلىپ العان ورىستىڭ سەرجانتى دارەتكە شىعارعاندا(قازاقتاردان «سالابون» كەزىندە كوپ تاياق جەسە كەرەك)، تاز اشۋىن تىرنادان الادىنىڭ كەرىن ابدەن كورسەتىپ باقتى، دۋبينكاسى بۇنداي «دوپتى» كوپتەن كورمەگەن بولسا كەرەك، جونىمدى بىلاي وتسە دە، بىلاي وتسەدە «سيپاپ» وتەدى. ارەڭ سۇرانىپ بارىپ، تاياعىڭدى تولىعىمەن جەپ قايتقان كەزدە، ويلانىپ بارىپ تاماق ىشۋگە تۋرا كەلەدى ەكەن. اسكەردە بولعان ودەسسام ەسىمە ءتۇسىپ، اتتەڭ، سول جەردە كەزدەسكەنىڭدە عوي، قولىمنىڭ ۇشىن دا تيگىزبەستەن «سۋشيلكاعا» كىرگىزىپ، باتارەيانىڭ تىستەرىن ساناتىپ قويار ما ەدى؟...
ايعاي شۋدان باسىمدى كوتەرىپ السام، قاندىاعاش ستانساسىنا كەلگەن ەكەنبىز. ايعايلاپ، شاپقىلاپ جۇرگەن جاستار، بالالار تەرەزەنىڭ اشىق تۇرعان تەسىگىنەن ارەستانتتارعا شاي، تەمەكى ت.ب. لاقتىرىپ، وزدەرىنشە قولداۋ كورسەتەدى ەكەن. ءبىزدىڭ كۋپەگە دە بىردەڭەلەرى جەتكەن سياقتى. سولداتتار ۆاگوننىڭ تەرەزەلەرىن جاۋىپ، ىشىندە دەم الۋ قيىنداپ كەتتى. سو كەزدەرى وسى قاندىاعاش ستانساسى ەرەكشە ەسىمدە قالعان ەدى. قايتارىمىزدا وسى قاندىاعاش ارقىلى وتكەن ەدىك. وسىلاي قارسى الىپ، وسىلاي شىعارىپ سالعان «قاندىاعاشتىقتارعا» ءبىر ەكى جول ەستەلىگىمدى ارناپ، راحمەتىمدى جولداعانىم، ارتىق بولماس.
اقتاۋدىڭ تۇرمەسىنە ەنگەننەن-اق الماتىداعى ورىسىم جاندانىپ سالا بەردى. وزدەرىنىڭ «ستروگاچتارىن» كەزدەستىرىپ، «بۇلار بالاباقشالاردى ورتەپتى، انانى-مۇنانى ىستەپتى» دەپ، بۇرقىراتپاسىن با؟! باسىما قويۋ قارا بۇلت ۇيىرىلە باستاعانىن بايقادىم. باسىندا قۇندىز بوركى بار، قاپ تاۋىنىڭ ازاماتى بولماعاندا، ءىس ناسىرعا شابار ما ەدى؟ ول بارلىق جايدى تولىعىمەن بىلىسىمەن:
- ەح، مۋجيكي كونچيايتە بازار. ەتو جە چيستەيشەي ۆودى، كراسسنايا پروپاگاندا، - دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن، ءبارىنىڭ اۋىزدارىنا قۇم قۇيدى. ىشتەي ريزا بولىپ قالدىم.
اقتوبە تۇرمەسىنىڭ ءدام-تۇزىنا راحمەتىمىزدى ايتىپ، الماتى جاققا اتتاندىق. ەتاپ، ۆاگونزاك، تۋك-تۋك، تۋكۋتۋك-تۋك. ەكىنشى كۇنى جولدا دەنەمنىڭ قىزۋى كوتەرىلىپ، اۋزىمنىڭ سۋى قۇرىپ، ارەڭ عانا سويلەپ جاتتىم. جىگىتتەرگە جاقىن اراداعى تۇرمەلەردىڭ بىرىنە تاستاپ كەتۋلەرىن ايتىپ، ەسىمنەن ايرىلىپ قالىپپىن.
ەسىمدى ءبىر جيسام ەكى دۋباك ەكى قولتىعىمنان سۇيرەتە الىپ كەلە جاتىر ەكەن. سول سۇيرەتكەننەن سۇيرەتىپ، ترانزيتتىك كامەراعا ءبىراق توعىتتى. ءبىرازدان كەيىن ەسىمدى جيسام، تۇرمەنىڭ ىشىندەگى «بولنيچكادا» جاتىر ەكەنمىن. ءالى كۇنگە دەيىن الماگۇل ەسىمىن ەستىسەم، قۇلاعىم ەلەڭ ەتە قالادى. جامبىل تۇرمەسىندە ماعان ەكىنشى ءبىر ءومىر سيلاعان، اق حالاتتى ابزال جان – الماگۇل ەسىمە تۇسەدى. ىستىق وكىلىن بەرىپ، جوق دارىلەردى ءوزىنىڭ اقشاسىنا ساتىپ اكەلىپ، ەكى ايدىڭ ىشىندە قوس وكپەمە تيگەن سۋىقتىڭ ءىزىن دە قالتىراماي، اياققا تۇرعىزعان وسىنداي قازاقتىڭ اسىل جاندارىن، قالاي ۇمىتۋعا بولادى؟...
مەن ۇمىتقان ەمەسپىن، ۇمىتپايمىن دا. تىلەۋىڭىزدى ءتاڭىرىمنىڭ ءوزى بەرسىن، الماگۇل!
وڭتۇستىكتىڭ اۋا رايىنىڭ جىلىلىعى، ادام بالاسىنىڭ ءوزارا قارىم قاتىناستارىنا دا اسەرى بار بولىپ كورىندى. جەلتوقساندىق ەكەنىڭدى بىلگەن دۋباكتاردىڭ وزدەرى كورمۋشكانى اشىپ، تەمەكى، شايلارىن تاستاپ كەتەتىن. مۇندا جەلتوقساندىق ەرلان، ەرمەك امانقوس، نۇرلىباي، ءادىلدى كەزدەستىردىم. ءۇش-تورت كۇن ءبىر حاتادا بولدىق. ءادىل باۋىرىمىزدى الاڭدا «ينكاساتورلار» ىشىنەن اتىپ، اۋدارىلىپ قالعان ىشەك قارىنىن قولىمەن جيناپ الىپ، جۇگىرىپ جۇرگەن باتىرىمىزدى اتىپ كەتكەندەردى ىزدەستىرۋدىڭ ورنىنا، ءىشىن تىگىپ ءۇش جىل ارقالاتىپ قويا بەرگەن سيستەماعا نە دەيسىزدەر؟ ءقازىر دە وڭالىپ كەتكەن جۇيەنى كورمەي وتىرمىز.
اقكوڭىل ەرلانىمىزدىڭ كەشارىن تازالاپ، اياق كيىمسىز قالدىرىپتى ترانزيتكاداعىلار. اياعىمداعى ەتىكتى شەشىپ بەرىپ، مەن جىلى جاققا كەتىپ بارامىن عوي، تاپىشكەمەن دە جەتەمىن،- دەگەن باسىم قوستاناي وبلىسىنان ءبىراق شىعىپپىن دا، ەرلانىم قاراعاندىدا قالىپتى. ونى كەيىن ەتاپتاعىلاردان ەستىدىم. وسىنداي جاعدايلاردى ءوز كوزىڭمەن كورگەن كەزدە، كوپپەن كورگەن ۇلى توي – جەلتوقسان86-نىڭ قادىرى مەن قاسيەتىن بويىڭا بارىنشا جيىپ، بولماشىعا بولا شاشا بەرگىڭ كەلمەي كەتەدى ەكەن. اۋىرىپ قالعان كەزدە، وسىنداي ىستىق قۇشاق پەن جىلى شىراي تانىتقان جامبىلدىقتار، قازەكەم ايتپاقشى، جامبىلدىڭ قاسيەتتى جەرىندە ءبىر اۋناپ تۇرعانىم دا، جەلتوقسان86-نىڭ قاسيەتى مەن قۇدىرەتى ەكەندىگىن قوستانايدىڭ «قۇسمۇرىنىنا»، 33 زوناسىنا تۇسكەن كەزىمدە بايقادىم.
جامبىلدىڭ 2ء-شى زوناسىنان شىققان ەتاپپەن (وتىزدان استام ارەستانتتار) «قۇسمۇرىننىڭ» كارانتينىنە كەلىپ كىردىك. بۇندا بىزدەن جەڭىس، قۇتتىبەك، كەنجە وتىرعان كورىنەدى.
سەمەيدىڭ جىگىتتەرى «لوكالكانىڭ» سىرتىنا كەلىپ، تانىسىپ، تەمەكى مەن شاي دا تاستاپ كەتتى. ۋاقىتىندا زوناعا شىقتىق. مەنى سەمەيلىك مەرحات دەگەن جىگىت قارسى الدى. ورتادا وزىندىك بەدەلى بار جىگىت كورىنەدى. سەمەيلىك جىگىتتەر مەن ۇلكەن «سروك» وتىرعان بەيسەن، دارحان ج.ت.ب جىگىتتەرمەن تانىستىرىپ شىقتى. ون ءۇش جىل وتىرعان بەيسەننىڭ اۆتوريتەتىن پايدالانىپ، كوچەگاركادا قينالىپ جۇرگەن جەڭىستى «بالامۋتتىڭ» جانىنا جۇمىسقا شىعاردىق. بۇل جەر نەگىزىنەن اعاش وڭدەۋمەن قاتار مەبەل شىعاراتىن فابريكا ەكەن. جۇمىس، جۇمىس تەك جۇمىس. كەيىننەن ەتاپپەن شورا، ونىڭ ارتىنان ءۇسىپحان، سوڭىنان جامبىل كەلدى. ءيا ، سول بەسەۋدىڭ ءبىرى ون بەس جىل ارقالاپ كەلگەن - جامبىل. قايراتقا اتۋ جازاسى بەرىلگەنىن سوندا ەستىدىك. الاڭدا جان الىسىپ، جان بەرىسىپ جۇرگەن ساتتەردە ساۆيسكيي دەگەن تەليەۆيدەنيەنىڭ ءبىر جىگىتى قايتىس بولعانىن ەستىگەنبىز، سونى ناقاقتان ناقاق قايراتتىڭ موينىنا ارتىپ جىبەرگەن كورىنەدى. قايراتپەن تۇرمەدە ءبىر كامەرادا وتىرعان قۇتتىبەككە بارىمىزدەن قاتتىراق تيگەنى انىق. ءيا، قايراتتىڭ جايى بارىمىزگە دە وڭاي تيگەن جوق.
پروكۋرور دوسى بار ءبىر جۋرناليست جىگىت اتۋ جازاسىن العان ادام جايىندا جازباقشى ەكەن. كوپ ويلانىپ، كوپ تولعانسا دا، جازا الماي قويعاننان كەيىن پروكۋرور دوسىن مازالاپتى. اقىر اياعىندا جالعان ءىس اشىپ، الگى جىگىتكە اتۋ جازاسىن بەرگەنگە ۇقسايدى. ول جالعان كەلىسىمدى ەكەۋى عانا ءبىلىپ، جازىپ بىتكەننەن كەيىن، شىعارىپ الۋعا ۋادەلەسكەن ەكەن. سوتتىڭ ۇكىمى شىعىپ، الگى جازۋشىنى جەكە كامەراعا قاماپ، اتۋ مەرزىمىن كۇتىپ جاتادى. جازايىن دەسە ويى جان-جاققا قاشىپ باستاپ قويعان دۇنيەسىن اياقتاي الماي جۇرەدى. پروكۋرور دوسى جالعىز ەكزەمپلياردا گازەت شىعارىپ، سول جەرگە ءوزىنىڭ نەكرولوگىن ءبىرىنشى بەتىنە شىعارىپ، كۇندەلىكتى جەتكىزىپ تۇراتىن گازەتتەردىڭ ىشىنە قوسىپ جىبەرەدى. گازەتتەردى اقتارىپ وتىرىپ پروكۋرور دوسىنىڭ نەكرولوگىنا كوزى تۇسكەن كەزىندە، بايعۇستىڭ شاشى بىردەن اعارىپ كەتكەن ەكەن.
ارينە، تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر.
كوبىنەسە ەتاپپەن بىرگە كەلگەن جامبىلدىقتارمەن ارالاساتىنمىن، جامبىلدى دا سول جىگىتتەر قارسى الىپ الدى. اۋىل جاقتان حات، حابار جوق. زونانىڭ ىشىندە ءبىراز دۇنيەنى ءوزىمىز كۇندە ىشەتىن «شاي» جايعاستىراتىن كورىنەدى. بىلاي ايتقاندا «كونۆەرتيرۋەمايا ۆاليۋتا». ءبىر كەلى شايىن بەرىپ مەرحات جەرلەسىم ءبىر اي جۇمىستان «وتمازكا» الىپ بەرىپ قويدى. تاڭەرتەڭ تاماقتان كەيىن «جيلزونادان» ەل قاتارلى «پرومزوناعا» وتەسىڭ. «پرومزونا» ۇلكەن كادۋىلگى «مەبەل» شىعاراتىن فابريكا. بالالاردىڭ ويىنشىق كۇرەگىنەن باستاپ، سول زاماننىڭ «موداسىنا» اينالعان «ستەنكاسىنا» دەيىن شىعارادى. اعاشتىڭ ءتۇر ءتۇرى ۆاگوندارمەن كەلىپ، ءتۇرلى ءتۇستى مەبەلدەر ۆاگونمەن سىرتقا كەتىپ جاتادى. ءۇش سمەنا، قايناعان كونۆەيەر. مەرحات جەرلەسىمنىڭ ارقاسىندا فابريكانى ەمىن ەركىن ارالاپ، جىگىتتەردىڭ «بەنديۋجكالارىنا» كىرىپ، قويۋ قىزىل قارا شايدى ۇرتتاپ قويىپ، تەمەكىنى اۋىزعا قىستىرىپ-اپ، ۇزىن سونار اڭگىمەلەردىڭ قىزىعىنا باتۋشى ەدىم. تۇسكى تەكسەرىس پەن تاماقتان كەيىن دە سول ءومىر جالعاساتىن. قانشاما ادام، سونشاما تاعدىر توعىسى، ۇشى قيىرى كورىنە قويماعان الداعى التى جىل سروك. ارنايى تاپسىرىستارمەن قىزىل اعاشتان جاسالعان بۇيىمدار، ءارتۇرلى فورماداعى قۇراستىرىلعان، اعاشتان تەگىستەي ويىپ جاسالعان دومبىرا، قازاقتىڭ ويۋلى، ءارتۇرلى شپوننان قۇرىلىپ جاسالعان دوڭگەلەك ستولدارى، ... قىسقاسى ، زەرگەرلىكتىڭ حاس شەبەرلەرى وسىندا ەكەن. وسىنداي ءبىر كەزدەسۋ ون ەكى جىل وتىرعان ۇيعىردىڭ ورتا جاستان اسقان ازاماتىمەن بولدى. قولىنداعى كىشكەنە اعاشتان ءبىر ءپىشىندى جونىپ جاتىر. كەلگەنىمدى قوش كورىپ، شاي دەمدەۋگە دە كىرىسىپ كەتكەن. قولىما الىپ قاراسام، شاحماتتىڭ ات فيگۋراسى. سابى اعاش، جوناتىن جەرى تەمىردىڭ وتكىر ءتۇرى بولسا كەرەك، اعاشقا لىپ-لىپ ەتەدى. بەكەر وتىرعانشا دەپ مەن دە ءبىر فيگۋرانى جونا باستادىم. شاحمات ويىنى الىس ءۇندىستاندا شىققانىمەن ەسىمە يلوتتاردىڭ سپارتاسى ءتۇسىپ، سولاردىڭ باس كيىم ۇلگىسىندەگى سولداتتى ەكى ساعات توڭىرەگىندە ءىلدالداعا كەلتىرگەنىم سول ەدى، قولىمداعى فيگۋراعا كوزى تۇسكەن ۇيعىرىم الىستان ءسوز باستادى. قىسقاشا ءومىربايانىما قانىققاننان كەيىن، مىنانداي جاساي الاتىنىڭدى ەشكىمگە ايتپا، مەن ءوزىم ساعان «نوليەۆويدى» الىپ بەرەيىن، سەن ماعان اتتىڭ فيگۋراسىن ويىپ بەرشى، قولىڭنان كوپ نارسە كەلەتىن سياقتى دەپ، قايتادان شاي دەمدەۋگە كىرىسىپ كەتتى. وسى جولى داستارحانعا قاي قۋىستان شىعىپ جاتقانى بەلگىسىز ءتاتتىنىڭ ءتۇرلى ءتۇستىسى تولىپ، كەشكە دەيىن ۇزىن سونار اڭگىمەگە ەنىپ كەتتىك.
ءۇندى اڭىزدارى بويىنشا، بيلەۋشى شەرام دەگەنگە شاحمات ويىنىمەن ءبىر دانىشپان تانىستىرىپ، ۇيرەتكەن كورىنەدى. ول ويىنعا اسا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، تەز ارادا يگەرىپ ، ونىڭ وزگەشەلىگىنە، ءار ءتۇرلى ادەمى كومبيناسيالاردىڭ بايلىعىنا ريزا بولادى. ال وسى ويىندى ويلاپ شىعارعان دانا ونىڭ قول استىندا ەكەنىن ءبىلىپ، بيلەۋشى وعان ەرەكشە العىس بىلدىرگىسى كەلىپ، دانىشپاننىڭ كەز كەلگەن بۇيىمتايىن ورىنداۋعا ۋادە بەرەدى. ونداي بولسا، شاحمات تاقتاسىنىڭ ءبىرىنشى شارشىسىنا ءبىر، ەكىنشى شارشىسىنا ەكى، ال كەلەسى شارشىلارعا بۇرىنعىدان ەكى ەسە ارتىق ءتورت، 8، 16، 32، 64 ... (1 + 22 + 23 + 24 + … +642 ، ءسويتىپ 64ء-شى تاقتاعا دەيىن تولتىرىپ بەرسەڭىز بولدى دەيدى. بيلەۋشى وسى ساننىڭ قانشا ەكەنىن بىلمەي، ونى داناعا لەزدە بەرۋدى بۇيىردى. ماگارادجا ەسەپتەۋشىلەرى بۇل ساندى ءتۇنى بويى ەسەپتەپ، تاڭەرتەڭ عانا ماتەماتيكالىق شەشىمگە كەلىپ، ونىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن امىرشىگە تۇسىندىرەدى. سەبەبى دانىشپان ايتقان سان بۇكىل ءۇندىستاننىڭ بيداي داندەر سانىنا، ءتىپتى بۇكىل الەمنىڭ بيداي داندەرى سانىنا جەتپەيدى ەكەن. بۇل سان - 18 كۆينتيلون بالەنباي كۆادريلون تۇگلەنباي تريلليون بالەنشە ميلليارد تۇگلەنشە ميلليون وسىنشا مىڭ ...،- دەپ ميىن اشىتىپ جىبەردىم-اۋ دەيمىن، ەرتەڭ ەرتەرەك كەلۋىمدى سۇراپ، قالتاما كوپشىلىكتىڭ قولىنا تۇسە بەرمەيتىن ءفيلترلى تەمەكىسىن تىقپالاعانىنا قاراپ، مەن دە ءوز ونەرىمنىڭ نارقى مەن پارقىن وزىمشە باعامداپ، ماڭعازدانا شىعىپ بارا جاتتىم. كەشكىسىن بولعان اڭگىمە جايىن مەرحاتقا ايتىپ ەدىم، ول وسى زوناداعى شاحمات جاساۋدىڭ كورولى ەكەنىن جەتكىزدى. «جىگىتكە سەگىز ونەردىڭ ءوزى دە از، ۇيرەنگىڭ كەلسە ۇيرەنىپ ال، ومىردە ارتىق بولمايدى، ونىڭ ۇستىنە «بلاتنوي» تەمەكى مەن شاي ەشقاشان ارتىق بولمايدى»،- دەپ قۇپتاپ، اعالىق اقىل كەڭەسىن ايتقان ەدى. 1575 جىلى مادريدتە كورول فيليپپ IIء-نىڭ حان سارايىندا يسپاندىق ريۋي لوپەس جانە الفونس سەرونانىڭ يتالياندىق دجوۆانني لەوناردو مەن پاولو بوي اراسىنداعى وتكەن شەشۋشى ويىن تاريحتا العاشقى حالىقارالىق تۋرنير بولىپ سانالادى. وندا يسپاندىق شاحماتشىلار جەڭىسكە جەتكەن. 1836 جىلى لابۋردوننەدە الەم بويىنشا شاحمات تۋرالى «پالامەد» دەگەن جۋرنال شىعارىلدى. كەيىننەن 1837جىلى ۇلىبريتانيادا جانە 1846 جىلى المانيادا وسى تەكتەس جۋرنال جارىققا شىقتى. 1851 جىلى لوندوندا تۇڭعىش رەت حالىقارالىق تۋرنير وتكىزىلدى. وندا اندەرسەن دەگەن شاحماتشىنىڭ جۇلدىزى وڭىنان تۋىپ، جەڭىمپاز اتاندى. ءتىپتى، ول ەكىنشى حالىقارالىق ءتۋرنيردى دە باعىندىرعان. 1867 جىلى پاريجدە وتكەن ءۇشىن دودادا كوليش جەڭىمپاز اتاندى. ماچتا العا شىققان ستەينيس العاشقى الەم چەمپيونى اتاندى.
شاحمات دەمەكشى، قۇمار ويىندارى، ونىڭ ىشىندە كارتاعا جولاما دەگەن اقىل كەڭەستى سروكتىڭ باسىندا قۇلاققا قۇيىپ العان بولاتىنمىن. جامبىلدىق جىگىتتەردىڭ پروحودىنا بارا قالسام ەكى جىگىت ويىنعا قاتتى كىرىسىپ كەتكەن ەكەن، قىزىقتاپ قاراپ تۇردىم. ويىن بىتىسىمەن ماعان قاراپ، تاقتانىڭ ەكىنشى جاعىنا وتىرۋدى ۇسىندى. ارالاس-قۇرالاس، اڭگىمەمىز دە جاراسىپ قالعان ازامات بولاتىن. ويىمدا تۇك جوق كەرەۋەتكە قونجيا كەتتىم. بۇل شاحمات ويىنىن ويناماعالى دا ءبىراز ۋاقىت بولعان ەدى. فيگۋرالاردى تاقتاعا جيناي باستاعان ەدىم، مەن جاي وينامايمىن، تەك “ينتەرەسكە” وينايمىن دەگەنىندە، توبەمە جاي تۇسكەندەي بولىپ، دەگەنمەن، بويىمدى تەز جيىپ الدىم. قالتامداعى پورتسيگارىمدى شىعارىپ قالسام جەتى تال سيگارەت قانا بار ەكەن. ءار پارتياعا ەكى تالدان، ءۇش پارتياعا التى تال، ال كەتتىك دەدىم. سول كەزدەرى زونانىڭ جاعدايى قيىنداۋ بولاتىن. شاي-پاي ازايىپ، تەمەكى ماگازيننەن جوعالعانىنا ءبىراز بولىپ قالعان. اندا ساندا سىرتپەن بايلانىس قيىنداپ، رەجيمنىڭ كۇشەيىپ كەتەتىنى بولىپ تۇراتىن جايت. قارسىلاسىم جارايدى دەپ كەلىسىمىن بەردى. ويىن باستالىپ تا كەتتى. جيىرما مينۋتقا جەتپەي جەڭىلگەنىن مويىندادى. قىزىقتىڭ كوكەسى ەندى كۇتىپ تۇر ەكەن. جامبىلدان كەلگەن ەتاپ ءوزارا قارىم قاتىناستارى مىقتى بولاتىن، اياق استىنان چيفەر كوتەرىلىپ، شۋدىڭ ءشوبى دە يىسىمەن وتريادتى جايلاپ الا جونەلدى. ەكىنشى پارتيا وڭايعا تيمەدى، ءبىر ساعاتتان استام ۋاقىتتان كەيىن جەڭىلگەنىن مويىندادى. ءتۇرى ءبىرتۇرلى وزگەرىپ كەتكەن، جامبىلدىقتاردىڭ دا ءوزارا شۇيىركەلەسۋىنە قاراپ ءبىر نارسەنىڭ وزگەرگەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس ەدى. ايتسە دە، ءۇشىنشى پارتيانى ءبىراز سوزدىم دا، كوڭىلىنە قاراپ، بەرىپ جىبەردىم. قولىن سوزىپ، جەڭىلگەنىن مويىنداپ ورنىنان تۇرىپ جاتىپ:
شاحماتتى جاقسى وينايدى ەكەنسىڭ، قايدان ۇيرەندىڭ، رازرياد بىردەڭەڭ بار ما؟،- دەپ سۇرادى. جوعا، كەزىندە ويناعانمىن. اۋدانارالىق وقۋشىلار اراسىنداعى شاحمات ويىنىنان جارىستا (ءبىرىنشى كلاسستا ) “سەگىز جاسار - چەمپيون”،- دەگەن اتاعىمنان باسقا دانەڭەم جوق دەدىم. ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ تاعى قولىن ۇسىنىپ جاتتى. كەيىننەن ەستىدىم، سويتسەم، الگى جىگىتىم “دۆويكانىڭ” (جامبىلداعى زونانى سولاي اتايدى، سول كەزدەرى زونالار ءوزارا سيفرمەن ايتىلاتىن) شاحماتتان كاسىبي چەمپيونى بولىپ شىقتى. سول كەزدەسۋدەن كەيىن وزىمە ەندى قۇمار ويىندارىن ويناماۋعا تاعى دا ىشتەي سەرت بەردىم . “سەليننىيدىڭ” استىنداعى تۇرمەدە وزىمە ەندى “زاريكتى” قولىما المايمىن دەگەنىمنەن بە، مۇندا دا ناردى وينىنا قىزىعۋشىلىعىم مۇلدە جوق بولاتىن.
ءبىر كۇنى ءبىر كۇنىنە ۇقساس، ىركەس-تىركەس مۇنداعى ءومىر وسىلاي ءوتىپ جاتتى. جۇمىسقا جامبىل (تايجۇمايەۆ) سوعىپ تۇراتىن. ەكەۋمىز قوسىلىپ الىپ جەلتوقساندىقتاردى ارالاپ شىعاتىنبىز. ءبىز مۇندا جەتەۋمىز. ۇزىنتۇرا جەڭىس (داۋلەتوۆ) جۇمىسىن اۋىستىرعالى ءوڭى كىرىپ، جاپ-جاقسى بولىپ قالدى. بالاشكا ەكەۋى سۋرەتتەرىن سالىپ، سىرتقا دا شىعىپ قوياتىن بولىپ الىپتى، اندا-مۇندا تەمەكىلەرىن دە ۇستاتىپ كەتىپ تۇرادى. پرورەكتورلىعى مەن لەكسيالار، قاعاز جۇمىستارىن مۇندا قولىنا كۇرەك ۇستاپ، كىرپىش قۇيۋعا الماستىرعان شورا (قارابايەۆ) اعامىزدى كورۋ قيىن-اق. جاس بالالاردان قالىسپاي، تىرىسىپ باعۋدا. سەحتىڭ ءىشى بىرەسە سۋىق، بىرەسە ىستىق. كۇلدىڭ ۇنتاعى وكپەڭدى قابادى. نامىسىنا تىرىسىپ تارامىستاي بولىپ العان. باس بارماعىنا قاعاز جابىستىرىپ الىپ، شپوننىڭ ءتۇر ءتۇرىن قيۋلاستىرۋدىڭ شەبەرى بولىپ العان قۇتتىبەكتىڭ (ايماحانوۆ) جۇمىسى دا وڭاي ەمەس، كونۆەيەردەن قالماۋى كەرەك.
ءۇسىپحاننىڭ (سەيتىمبەتوۆ) سەحتارىنا كىرۋدىڭ ءوزى ءبىر كۇش. كەنجە (وتاربايەۆ) جۇمىسى دا جامان ەمەس سياقتى.
ءۇش سمەندى جۇمىستىڭ اراسىندا ۋاقىت تاۋىپ كەيدە باس قوسىپ قالاتىن كەزدەرىمىز دە بولىپ تۇرادى. وندايدا: شورا ستاتيستيكاسىن ايتىپ، لەكسيا وقىعاندى ۇناتادى. اۋرۋ قالسا دا ، ادەت قالمايدى دەگەن . اۋىلدان، قالادان، قىزدارىنان كەلگەن حاتتارىن ايتىپ، ينتەرمەديالىق كورىنىستەر مەن شاحانوۆتىڭ پوەمالارىن جاتقا وقىپ جەڭىسىمىز دە قالىسپايدى. قۇتتىبەك سياسى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن ولەڭ جولدارىمەن بولىسەدى. كەنجە ءتاپ ءتاۋىر داۋىسىمەن اۋىلداعى تويلارعا ءبىر ساياحات جاساتىپ السا، جامبىل جۇعىمدى اڭگىمەسى مەن تۇشىمدى ويلارىن ورتاعا سالىپ قويىپ، انەكدوتتارىن دا جىبەرىپ قويىپ وتىرادى. دومبىرا مەن گيتارانى قاتار يگەرگەن ءۇسىپحان ءتۇرلى-تۇرلى تىلدەردە اندەرىمەن كوڭىلدى ءبىر ءسات قوش ەتىپ، تاڭدى اتىراتىنبىز. كۇندى ءتۇن، ءتۇندى كۇن الماستىرىپ ءوتىپ جاتقان زامانىمىزدىڭ بىرىندە، الماتى قالاسىنىڭ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى ستۋدەنتى، تۇنگى الەمنىڭ جۇلدىزى - شولپان ەسىمدى (كوركى زاتىنا ساي) قىزدىڭ ، الدىندا ءالى ون ءتورت جىلى بار جامبىلدى ىزدەپ كەلىپ، زاڭدى نەكەگە تۇرۋى بارشامىزعا ەرەكشە اسەر ەتتى. بوستاندىققا دەگەن ۇمتىلىسىمىز بەن بولاشاققا دەگەن ءۇمىتىمىزدىڭ وتىن جاعىپ قانا قويماي، سەزىم مەن سەنىمىمىزدى ءبىر بيىككە كوتەرىپ تاستاعان ەدى. سىرتىمىزدان دەكابريستەر دەپ اتايتىن «قۇشمۇرىندىقتاردىڭ» سوزدەرى ءدوپ ءتيىپ، جامبىل مەن شولپان جاڭا ومىرگە بىرگە، قولتىقتاسا قادام جاساپ بارا جاتتى. ورىس ريەۆوليۋسيونەرلەرىنىڭ ارتىنان قيىر سىبىرگە اتتانىپ، ولارمەن ءومىردىڭ بارلىق قيىنشىلىقتارى، ىستىق سۋىعىنا بىرگە كونگەن ارۋلاردىڭ بەينەسىن شولپاننىڭ جۇزىنەن كورگەندەي اسەر الىپ، مەكتەپ قابىرعاسىندا جاتتالىپ قالعان ورىستىڭ ۇلى اقىنى - پۋشكيننىڭ ولەڭدەرىنىڭ ءجىبى اعىتىلىپ كەتكەنىن بايقاماي قالىپپىن:
ۆو گلۋبينە سيبيرسكيح رۋد
حرانيتە گوردوە تەرپەنە،
نە پروپادەت ۆاش سكوربنىي ترۋد
ي دۋم ۆىسوكوە سترەملەنە.
نەسچاستيۋ ۆەرنايا سەسترا،
نادەجدا ۆ مراچنوم پودزەمەلە
رازبۋديت بودروست ي ۆەسەلە،
پريدەت جەلاننايا پورا:
ليۋبوۆ ي درۋجەستۆو دو ۆاس
دويدۋت سكۆوز مراچنىە زاتۆورى،
كاك ۆ ۆاشي كاتورجنىە نورى
دوحوديت موي سۆوبودنىي گلاس.
وكوۆى تياجكيە پادۋت،
تەمنيسى رۋحنۋت – ي سۆوبودا
ۆاس پريمەت رادوستنو ۋ ۆحودا،
ي براتيا مەچ ۆام وتدادۋت، - دەپ توقتاپ ، چاادايەۆقا دەگەن ولەڭىمەن جالعاستىرىپ الا جونەلدىم.
ليۋبۆي، نادەجدى، تيحوي سلاۆى
نەدولگو نەجيل ناس وبمان.
يسچەزلي يۋنىە زاباۆى
كاك سون، كاك ۋترەننيي تۋمان.
نو ۆ ناس گوريت ەششە جەلانە
پود گنەتوم ۆلاستي روكوۆوي
نەتەرپەليۆويۋ دۋشوي
وچيزنى ۆنەملەم پريزىۆانە.
مى جدەم س توملەنەم ۋپوۆانيا
مينۋتى ۆولنوستي سۆياتوي،
كاك جدەت ليۋبوۆنيك مولودوي
مينۋتى ۆەرنوگو سۆيدانيا.
پوكا سۆوبودويۋ گوريم،
پوكا سەردسا دليا چەستي جيۆى،
موي درۋگ، وچيزنە پوسۆياتيم
دۋشي پرەكراسنىە پورىۆى!
توۆاريشش، ۆەر: ۆزويدەت ونا،
زۆەزدا پلەنيتەلنوگو سچاستيا،
ي نا وبلومكاح ساموۆلاستيا
ناپيشۋت ناشي يمەنا!
ءيا. داۋىسىمدى بىرەۋ-مىرەۋلەر ەستىپ قويدى ما دەگەن ويمەن جان جاعىما قاراسام، ءوزىم جالعىز ەكەنمىن. ءومىردىڭ وسىنداي ءبىر بەلەسىندە اينالاڭ قۇجىناعان ادامدارعا تولى بولسا دا، تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن ءار كىمىمىز وزىنشە عانا تارتاتىنى انىق.
(جالعاسى بار)
