«قامشى» پورتالىنىڭ پوشتاسىنا تومەندەگىدەي ماقالا كەلىپ ءتۇستى. اۆتور ءوز ماقالاسىندا تۇرىكتەر ترالى ماسەلە كوتەرىپتى. Qamshy.kz سايتى — ەركىن وي الاڭى، اشىق تالقى مىنبەرى ەكەنىن ەسكەرتە وتىرىپ ماقالانى جاريالاۋدى ءجون تاپتىق. كەلىسپەيتىن تۇستارىڭىز بولسا، ءۇن قاتىڭىز قۇرمەتتى وقىرمان!
استانادا وتكەن تۇرىك كينوسى اپتالىعى تۋرالى جازدىق. تاۋەلسىزدىكتى سىلتاۋ ەتكەن ولار «ساياسي پروپوگاندا» جاساپ، قازاقتارعا اۋدارىلماعان تۇرىكشە كينونى زورلاپ كورسەتىپ كەتتى. بۇل اپتالىق تۋرالى تۇرىك مەدياسى جارىسا جازدى. «اپتالىق ارقىلى قازاق مادەنيەتىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقاندارىن، قازاق كينو تۇسىنىگىنە جاڭا لەپ اكەلگەندەرىن، تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا «كەرەمەت سىيلىق» جاساعاندارىن ماقتان ەتتى». ماقۇل، كوز جۇمدىق، «جەڭ ۇشىنا» جاسىرعانىنان قازاق ساقتانسىن دەدىك تە، ەسكەرتىپ قويدىق. ونداي ويىمىز جوق دەپ قازاقستاندا جۇرگەن ءبىر تۇرىك اقتالمادى. ءبىراق، ءالى دە تۇرىك باق-ىندا ءار ءتۇرلى قيتۇرقى اقپاراتتار شىعىپ جاتىر.
استانادا وتكەن اپتالىق تۋرالى «تۇرىكشە ءمۇعالىمى پولات الەمدار» اتتى ماقالا شىقتى يازەتەدە. جازىلعان ماقالادا «ءۇش جول» ءفيلمىن كورگەن ءبىر ستۋدەنت قىزدىڭ «بوسنيالىقتار تۇرىك پە؟» دەگەن سۇراعىن ايتا كەلىپ، «قازاقستاندا، ازەربايجاندا، تۇركىمەنستاندا، قىرعىزستاندا، وزبەكستاندا باسقا تۇرىك جاعراپياسىندا بىر-بىرىمىزدەن بەيحابار جاس بۋىن ءوسىپ كەلەدى. بۇندا ەكى نارسە ەرەكشەلەنەدى. ءبىرىنشى: سينەما ءبىر كوڭىل كوتەرۋ قۇرالى عانا ەمەس وقىتۋ-اعارتۋ قۇرالى. ەكىنشى: مۇسىلماندىق تۇركىلىكپەن بىتە قايناسقانى سونشالىق، ءبىر تۇرىك رەجيسسەر بوسنيالىق تۋراسىندا فيلم تۇسىرسە جانە ول فيلمدە بوسنيالىقتار مۇسىلمان بولسا بوسنيالىقتا سونداي-اق تۇرىك بولۋعا ءتيىس!»، - دەيدى اۆتور.
ماقالادا TIKA استانا باعدارلاماسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى الي يحسان چاعلاردىڭ: «بىزدەر مۇندا 15 جىل بويى تۇرىكشە ۇيرەتۋگە قىزمەت ىستەپ كەلەمىز. ءبىزدىڭ قولجەتكىزگەن دەڭگەيىمىزگە قاراعاندا كوكجالدار مەكەنى(پولات الەمدار) بۇل ءىستى ءتىپتى تەز اتقارىپ تاستاپتى. باسقا ءسوزدىڭ قاجەتى جوق-اۋ» دەگەن ءسوزى دە كەلتىرىلەدى.
ويلاپ قاراڭىز، بىرىنشىدەن، قازاقستاندىق ارنالاردا «كوكجالدار مەكەنى» ەشقاشان تۇرىك تىلىندە كورسەتىلگەن ەمەس. تەلەحيكايا شىعا سالا حابار ارناسى العاشىندا ورىسشا نۇسقاسىن بەرىپ، كەيىننەن «ەلارنا» قازاقشا تارتقان. ال، «كوكجالدار مەكەنى تۇزاق» شىققاندا بەلگىلى بەر بولىمىنە دەيىن «31 ارنا» تاراتتى. قاتارداعى بىرەۋ ەمەس TİKA – تۇركيا پرەمەر-مينيسترىنە قارايتىن تۇرىك ىنتىماقتاستىعى مەن ۇيلەستىرۋ اگەنتتىگىنىڭ استاناداعى وكىلىنە بۇلاي ايتۋعا نە سەبەپ؟
ەكىنشىدەن، تۇرىك ىنتىماقتاستىعىن ۇگىتتەيتىن اگەنتتىكتىڭ باستى ميسسياسى قازاقستاندا تۇرىك ءتىلىن ۇيرەتۋ مە؟ قازاقستان تۇرىك ءتىلىن بىلۋگە مۇقتاج با؟
ۇشىنشىدەن، ولار نەگە تۇكى تىلدەس ەلدەردىڭ تەرريتورياسىن تۇرىك جاعراپياسى دەپ مەنشىكتەيدى؟
تورتىنشىدەن، فيلم اپتالىعىن تاۋەلسىزدىككە تارتۋ دەگەنى قايدا؟ ەندى كەلىپ نەلىكتەن فيلمدەرىن وقىتۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانعانىن «مويىندايدى»؟ ءبىز سونداي وقىتۋعا مۇقتاجدىعىمىزدى ايتتىق پا؟
ەندى، ءوزىن قازاقتىڭ جارىلقاۋشىسى سانايتىن تاعى ءبىر تۇرىك...
«قازاقستانداعى تۇركى حالىقتارى مادەني ورتالىعى» دەگەن قوعامدىق قور بار. وسىنداي كەرەمەت اتۋمەن قۇرىلعان ورتالىقتىڭ جەتەكشىسى قازاقتان ايەل العان احمەت داعدۋران اتتى تۇرىك. ول دا قاراپايىم بىرەۋ ەمەس، پروفەسسور، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
جاقىندا انتاليادا «ۇمىتپايمىز، ۇمىتتىرمايمىز» ۇرانىمەن شىعاتىن «رەداكتور» اتتى حابار جۋرنالى 13 مەملەكەتتەن 100-دەن استام قوناقتى جيناپ، «15 شىلدە جانە تۇركيا» اتتى پانەل وتكىزگەن. پانەلگە قازاقستان اتىنان قاتىسقان احمەت داعدۋران «بۇدان ون جىل بۇرىن قازاقستاندا ءبىز فەتحۋللاشىل تەررور ۇيىمىنىڭ تۇركيانىڭ باسىنا بالە بولاتىنىن وكىلەتتىلەرگە ايتقان ەدىك»، دەي كەلە، «قازاقستاندا فەتوگە باعىناتىن وقۋلاردا شاكىرتتەر تاربيەلەندى. بۇل وقۋلاردىڭ ۇيرەتۋ ءتىلى مۇلدە تۇرىكشە بولمادى. ستۋدەنتتەرگە انا ءتىل رەتىندە اعىلشىنشا وقىتىلدى»، دەپ ءبىر توقتادى.
شەتەلدەن كەلۋشىلەردىڭ قازاقستان وقۋشىلارىن حريستيان ەتىپ تاربيەلەگەن ميسسيونەرلەر ەكەنىن نازارعا سالا كەتكەن داعدۋران «بۇل وقۋلاردا ءبىلىم بەرگەن ميسسيونەرلەر بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان سوڭ دىتتەگەن ماقساتىنا جەتتى. وسى ورايدا، 15 جىل ىشىندە تەك قانا قازاقستاندا 500 مىڭ كىسى حريستيان بولدى»، - دەپ ايدى اسپاننان ءبىراق شىعاردى. ونىمەن قويماي، «كوشباسشى تۇركيانى مىندەتتى تۇردە قۇرۋىمىز كەرەك! 15 شىلدە وقيعاسى بولعان كەزىندە تۇركيامەن قاتار قازاقستاندا، قىرعىزستاندا، باسقا دا تۇرىك مەملەكەتتەرى دە تەلەديداردان جاعدايدى باقىلادى. ءبارى دە جۇرەكتەرى قان، كوزىنەن جاس اعىپ، «يا راببى، سەن تۇركيانى قورعا، تۇركيا ءبىزدى قۇتقاراتىن مەملەكەت» دەدى. بۇل دۇعالاردىڭ ناتيجەسىندە ەكىنشى رەت ءتىرىلۋىمىز باستالادى دەپ ويلايمىن» دەدى.
ءماسساعان!
بىرىنشىدەن، قاي قازاق «تۇركيا ءبىزدى قۇتقاراتىن مەملەكەت» دەپ تاڭىرگە جالبارىنىپتى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىز قايدا؟ ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز 25 جىل قورعادىق، اجداھا مەن ايۋدىڭ اراسىندا اياعىمىزدان تۇردىق. داعدۋراننىڭ بۇل ءسوزى قازاقستاننىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنا قول سۇعۋ، ەگەمەندىگىمىزدى قورلاۋ!
ەكىنشىدەن، «15 جىل ىشىندە تەك قانا قازاقستاندا 500 مىڭ كىسى حريستيان بولدى» دەۋ بارشا قازاقستان حالقىن قورلاۋ. داعدۋران بۇل ستاتيستيكانى قايدان الىپتى؟ قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك جىلدارى مەشىتتەر سانى 3 مىڭنان استى. قازاقستاندا جيىرما جىلداي جۇرگەن داعدۋراننىڭ بۇلاي سويلەۋىندە قانداي ءمان بار؟
ۇشىنشىدەن، تۇركيادا بولعان توڭكەرىس – تۇركيانىڭ ىشكى ماسەلەسى. بيلىگىنە كىم كەلەدى، كىم كەتەدى، ىشكى سوعىس بولا ما؟ توڭكەرىس بولا ما؟ تۇرىكشە ايتقاندا «بىزگە نە؟»
تورتىنشىدەن، «كوشباسشى تۇركيا قۇرۋ» دەپ اشىقتان اشىق ايعايلاۋ بارىپ تۇرعان يمپەرياليزم ەمەس پە؟ وداقتاستىق ەمەس، گاسپرالى ايتاتىنداي «تىلدە، ىستە، پىكىردە» بىرلىك ەمەس، ءبىر تۋعا باعىنۋ دەگەن باسقا مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىن سىيلاماۋ!
بەسىنشىدەن، كەرىسىنشە، قازاقستانعا شەتەلدىك ميسسيونەرلەر ەمەس، تۇرىكتەر كەلىپ مادەنيەتىن تىقپالادى. بۇل تۋرالى تۇركيانىڭ 130 مىڭ تيراجبەن تارالاتىن «Takvim(كۇنتىزبە)» گازەتى «كەزەكتە كىم بار!» اتتى ماقالا جاريالاپ، قازاقستاندا تۇرىكتەر توڭكەرىس جاساماقشى دەپ دابىل كوتەرگەن بولاتىن.
«ءبىراق، بۇلاردىڭ نە ىستەي الاتىنىن بىلەمىن. 1991-دەن بەرى قاراي دايىندىق جاسادى. مەملەكەتتىڭ بارلىق نۇكتەسىندە ورنالاسقان. بايلىق تا بۇلاردىڭ قولىندا. ەلەۋسىز قارالمايتىنداي كۇشتەرى بار. بانكتەردەن ۇقك-گە دەيىن. ەڭ جاقسى ءبىلىمدى وسىلار بەرگەندىكتەن، شەتەل كورگەندەردىڭ ءبارى وسىلاردان بولعانى ءۇشىن بۇلارعا باسەكەلەس تە جوق، بۇلارداي ايلاكەر دە جوق. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ وتە ادال نيەتتى ءبىر اقساقال... تۇركيانى سۇيەتىن ادام. ءبىراق، جاماعات ۇيىمى تۇركياداعىداي ۇيىمداسۋعا ۇقساس ءبىر ارەكەتتى، ءتىپتى ودان دا زورىن جوسپارلاعان بولۋى دا مۇمكىن. قازاقستان بايلىعى مەن جاعراپيالىق پوزيسياسى باقىلاۋدا ۇستالۋعا ءتيىس ءبىر ورتالىق. جاماعات CIAء-دىڭ كومەگىمەن باقىلاۋدى ەشكىمگە دە بەرگىسى كەلمەيدى. وسى ءۇشىن دە كەلەدى ولار... سەبەبىن ناقتى بىلمەيمىن، ءبىراق نۇرسۇلتان نازاربايەۆ وسى سەبەپتەن دە ەنەرگەتيكالىق سامميتكە (14 قازاندا ەريەۆاندا وتكەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەلىسىمى كەزەكتى جينالىسى. –رەد.) بارماي قالدى. كىم ءبىلسىن، ءبىراق ونىڭ جەكەباسىنىڭ دا قاتەر ىشىندە ەكەنىنىڭ اقيقاتىن جوققا شىعارا المايمىز»، - دەلىنگەن ەدى ماقالادا.
وتكەن ەكى ماقالامىزدا دا، قازاقستاندا تىيىم سالىنعان «بوز گۋرد» يدەولوگياسىن جايىپ جۇرگەن تۇرىكتەر تۋرالى دابىل كوتەرگەن ەدىك(بۇل 1948 جىلى تۇركيادا پايدا بولعان راديكالدى پانتۇركىلەردىڭ اسكەري ۇيىمى). الەۋمەتتىك جەلىدە ارناۋلى تۇردە وسى يدەولوگياسىن دارىپتەپ، پروپاگاندا جاساپ جۇرگەن، ۋ جايىپ جۇرگەن تۇرىكتەر بار.
ولاردىڭ ءبىرى Robert Ristiç، سۋرەتتەردەن-اق تۇسىنە بەرىڭىز.
ءسوز سوڭىندا، قازاقستاننىڭ قۇزىرلى ورىندارى وسى ماسەلەدە بەيجاي قاراماسا ەكەن دەيمىز!
ەرتۇرىك شىنتۇرىك
