ەشكىمنەن ەشتەڭە الماساڭ دا قارىز بولىپ قايتارا الماي جۇرەتىن ساتتەرىڭ بولادى. بىرەۋدىڭ ىقىلاسىنا، بىرەۋدىڭ سيىنا، بىرەۋدىڭ ونەگەسىنە قارىز بولىپ بورىشقا باتاسىڭ! مەنىڭ بۇل جولعى ايتايىن دەگەنىم، ۇستاز الدىنداعى مويىنعا مىنگەن قارىز ەدى...
1981-1983 جىلدار جەتىسۋدىڭ شۇرايلى ولكەسىنىڭ ءبىرى كۇنەس اۋدانىندا ەكى جىل ءبىلىم الىپ ستۋدەنت بولعانىمىز بار. ءيا، بۇل ەرمۇرات زەيىپحان اقىن جىرلايتىن ايگىلى «ءۇش بۋرىلدىڭ»(تەكەس، كۇنەس، قاس وزەندەرى. ولار قوسىلعان سوڭ ىلە بولادى) ءبىر سالاسى. سول كۇنەستىڭ وڭتۇستىك قاپتالىندا بەستوبە دەپ اتالاتىن، اۋدان ورتالىعى بار. قالاشىقتىڭ شەتىنە تامان سالىنعان ىلە پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا جالىنداعان جاستىقتىڭ باقىتتى شاعىن وتكىزگەن ەدىك. وقۋ ورنى بولعان سوڭ، ارينە ۇستاز اۋىزعا الىنادى. ونىڭ قىزىعى دا، قيىندىعى دا ۇستازدارمەن بايلانىستى. ستۋدەنتتىك كەزەڭدى ولارسىز ەسكە الۋ مۇمكىن ەمەس!..
ادەبيەتكە دەگەن قىزىعۋشىلىق بويىڭدا بولعانىمەن، شام بولسا مايىن قۇيىپ بىلتەسىنە وت تامىزۋ، بۇلاق بولسا كوزىن اشىپ ارناسىنا ءتۇسىرۋ تەك سول ۇستازعا كەلىپ تىرەلەدى ەكەن. ورتا مەكتەپ اقىن-جازۋشى تاربيەلەيتىن ورىن ەمەس، جالپى ءبىلىمنىڭ سوڭىندا ساعات سايىن سان عىلىمعا اۋىسىپ العا كەتىپ بارا جاتقان كەرۋەن دەرسىڭ... جوعارى ورلەپ وقىعان سايىن بويىڭداعى ەرەكشەلىكتەر ءبىلىنىپ بۇلقىنىستار بوي كورسەتەدى. بايقاۋىمشا، مەنەن سەزىلگەنى ماتەماتيكا مەن فيزيكا توڭىرەگىندەگى بەلگىلەر بولسا كەرەك. ويتكەنى سول پاندەردىڭ مۇعالىمدەرى ۇيىرسەكتەپ، جارىستارعا دايارلاپ اينالىپ جۇرەتىن.
سىرتقى دۇنيە سەزبەگەن، كوزگە كورىنبەگەن وزەگىمدە ءبىر بۇلكىل بولدى. ونداعان ساباق، كلاسكومدىق مىندەت، قوعامدىق جۇمىستار ونىڭ اشىلۋىنا مۇمكىندىكتە بەرمەگەن بولۋ كەرەك، كەيىنگە ىعىسىپ كەنجەلەپ قالا بەردى. وزىڭنەن ءوسىپ شىعىپ، سىرتقا تەپسىنىپ تۇرماعان سوڭ ەكىنىڭ ءبىرى بايقاماۋى دا مۇمكىن. كەيدە الدامشى ەلەس پەن سەتىنەگىش سەزىمدەر بولادى، وندايدا كوز بايلانىپ كورمەي قالۋدا عاجاپ ەمەس. دەگەنمەن، ىشىمدە ادەبيەتكە دەگەن قىزىعۋ، قۇلشىنۋ ءبىر باسەڭدەگەن جوق. ول ورىنداعان تاپسىرمالاردان، دوستاردىڭ البومىنا جازعان ەستەلىك جىر جولدارىنان بايقالىپ قالاتىن. ءدال سول جىلدارى ىشتەسىپ ءتىل تابىسىپ كەتپەسەك تە، ادەبيەت پانىنەن ەكى جىل بويى ءدارىس وقىعان ۇستازىمىز، اقىن ازىلبەك كىنازبەك ءمۇعالىمدى قاتتى سىيلايتىنمىن. ءبىر جاعىنان ول كىسىنىڭ سۇسىنان ىعاتىنبىز، قايمىعاتىنبىز. بويىندا ءبىلىمدى زيالىعا ءتان تۇلعالىق سيپاتى مۇندالاپ تۇراتىن. ءسوزى شالت، مىنەزى تىك، وتە كىرپياز تازا جۇرەتىن. ءبىلىمى بيىك بولعاندىقتان تاعار ايىپ، كورسەتەر كىنا تابا المايتىنبىز. ول كىسى ساعات بويى، جازىپ كەلگەن(ءتارتىپ بويىنشا ءبارى جازىلعان بولۋ كەرەك) كونسپەكتكە ءبىر قاراماي ءوز سوزىندەي ەتىپ تۇسىندىرەتىن. تىڭدايتىنبىز، ىلەسىپ جارىسا جازاتىنبىز. كەيبىرەۋلەر سەكىلدى ايەلدەرمەن جىرتىڭداپ قالجىڭ ايتىپ وتىرعاندى قىرتىسى سۇيمەيتىن. بىردە ساباققا كىرە الدىڭعى پارتادا وتىرعان ەكى قىزدى كورە سالا، «نە، سەندەر مەنىڭ تاماعىمدى تاماشالاپ وتىرايىن دەپ پە ەدىڭدەر؟ يەگىمە تىعىلماي بارىڭدار اناۋ ارتقى پارتاعا!» دەپ ىعىستىرىپ جىبەرىپ ساباعىن جالعادى. قىز ستۋدەنتتەرگە ساۋساعىن تيگىزبەيتىن، ءارى ولاردان كەمىندە ءبىر مەتردەي الىستان ءتىل قاتاتىن. ءدارىستى ىجداعاتىمەن بەرىلىپ، تەرەڭىنەن سويلەيتىن. تەوريالىق تۇستارىنا مىسال كەلتىرگەندە ادەمى جادىڭدا جاتتالىپ قالاتىن ولەڭ جولدارىن وقيتىن ەدى!.. سول تۇستا الگى وقىعان ولەڭدەرىنىڭ بىرىندە "مەنىڭ جازعان ولەڭدەرىم" دەپ ايتقان ەمەس. ءبىز كەيىن ونىڭ كىتاپتارىن وقىعان سوڭ بارىپ باياعىداعى ولەڭدەردىڭ كوبى وزىنىكى ەكەنىن ءبىلىپ ەدىك. الدە نەشە ليريكالىق جىر جيناقتارى بولۋمەن بىرگە سول جىلدارى «اققۋلار ۇشىپ بارادى» دەگەن ولەڭ رومانى كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. ونىدا اۋديتورياعا كىرىپ الىپ «مەن ...وسىنداي كىتاپ جازدىم» دەپ ماقتانىپ سارىن سالعان جوق. بىزگە كەلتىرەتىن سۇلۋ شۋماقتارىن روماننىڭ تاراۋلارىنان تاۋىپ الىپ قايران قالعانبىز. ول كىسىنىڭ وتباسى، ماحابباتى تۋرالى اركىم ءارتۇرلى اڭىزدار ايتاتىن... شىندىعىن ەشكىم بىلگەن جوق. ستۋدەنتتەردىڭ كوبى الىستان سيلاپ، الىستان ەلىكتەيتىن. ونىڭ ساباعىن وقىپ، تاپسىرماسىن ورىنداپ جانتالاسىپ جاتاتىن. ءبىر جولى ءابدىعالان دەگەن كۇلدىرگى ساباقتاسىمىز ەمتيحاننان وتپەي قالىپ، اعايدىڭ الدىنا بارادى... «ءمۇعالىم، ماعان قيىن بولدى، ەندى نە بەتىمدى ايتامىن؟! مەنى وتكىزبەسەڭىز بىتكەن جەرىم وسى!..» دەمەي مە. سوندا ازىلبەك اعاي «سەنى جۇرت كۇلدىرگى دەپ ءجۇر عوي، ءدال وسى جەردە مەنى كۇلدىرسەڭ، باعاڭ ءتورت» دەيدى. «ءمۇعالىم، قاپەلىمدە ءسىزدى ءقايتىپ كۇلدىرەمىن؟ دەگەنمەن ءبىر نارسەنى انىقتاپ الايىنشى... ءسىز وڭقاي كۇلەسىز بە، الدە سولاقاي كۇلەسىز بە؟» دەگەندە، راقاتتانىپ كۇلگەن ازىلبەك ءمۇعالىم وعان ۋادەسى بويىنشا «4» قويىپ بەرىپ ەدى. ماۋسىم سوڭىندا ەمتيحانداردى تاپسىرىپ جاتتىق. مەندە كوپ قاتارلى ساباعىنان تاپسىرىپ شىقتىم، وزىمە سەنىمدىمىن. بىرەر كۇننەن كەيىن جاۋاپ جازعان قاعازىمىزدى تاراتىپ بەردى، قاپەرىمدە تۇك جوق قاراسام، باسىنا "59" بالل قويىپتى. بۇل دەگەن ۇشكە ءبىرى كەم دەگەن ءسوز. ياعني وتپەي قالدىم. جاۋاپتارىما قارايمىن سىزىلعان قاتە جوق، ءتارتىپ بۇزىپ قۋىلعان جوقپىن... ءمۇعالىمنىڭ الدىنا بارىپ باعامنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن ايتامىن عوي، «ءيا، بىلەمىن كلاسكوم! سەندە ماسەلە بار! جەتەكشىلەرىڭە(كۋراتورعا) نە ىستەپ جۇرسىڭدەر؟» دەدى، كادىمگىدەي ىزعارلانىپ. وسىدان بۇرىن ءبىر وقيعا بولعان... ءبىراق، شىنىندا ول ىسكە مەنىڭ قاتىسىم جوق ەدى. «وندا جەتەكشىنىڭ وزىنەن سۇراپ انىقتاڭىز!» دەپ قايتۋدان باسقا امال بولمادى. قورتىندى شىعارىلاتىن شاققا ءبىر كۇن قالعاندا الدىنا تاعى باردىم. «ءيا، كلاسكوم! كەلدىڭ بە؟ مەن انىقتادىم، ساعان سەنۋگە بولادى ەكەن. ءوز باعاڭ 95(بەس)، 59-دى اۋدارىپ قويدىم» دەدى ءجۇزى ءسال جۇمسارىپ.
ءتارتىپ بويىنشا ءمۇعالىم ساباققا كىرىپ كەلگەندە ءبارىمىز تەگىس ورنىمىزدان تۇرىپ قۇرمەت ءبىلدىرۋىمىز كەرەك بولاتىن. ادەبيەت پانىنەن اعاي ارشىنداپ باسىپ ەسىكتەن ىشكە ەندى. مەن شىعارىپ وتىرعان ەسەپتەرىمنىڭ سوڭعى جولدارىن جازۋعا ۇلگەرمەگەن سوڭ، قولىم قالامدا، كوزىم داپتەردە ورنىمنان سەلقوستاۋ جارتىلاي كوتەرىلگەن بولۋىم كەرەك... «وتىرىڭدار!» دەگەن سوزبەن ىلەسە تاعىدا الگى ەسەپتىڭ جاۋابىن جازا سالايىن دەپ شۇقشيا قالىپپىن. قايدان كەلگەنىندە بىلمەي قالدىم، «سارت» ەتكەن دىبىسپەن ىلەسە الدىمداعى ماتەماتيكا وقۋلىعى ازىلبەك اعايدىڭ قولىنان ىتقىپ شىعىپ ەسىككە قاراي ۇشىپ بارا جاتتى. ەكپىنى قاتتى بولعانى سونشالىق، تارس ەتىپ تيگەن ەسىك اشىلىپ كەتىپ وقۋلىق سىرتقا ءبىراق جالبىراپ بارىپ جايىلىپ ءتۇستى. سىنىپ ءىشى قۇلاققا ۇرعان تاناداي... «مەنىڭ ساباعىمدا ەسەپپەن اينالىسۋعا رۇقسات جوق! قاشانعى ايتامىن سەندەرگە؟ ءقازىر قازاق ادەبيەتى ساباعى!» دەدى ەكپىندەي نىعارلاپ. بۇل تەكتەس قىزىقتاردان كەندە بولعان جوقپىز، كەيىن امان-ەسەن وقۋىمىزدى تاۋىسىپ اۋىلىمىزعا اتتاندىق. مەن فيزيكا ءمۇعالىمى بولىپ موينىما مىندەت السام دا، قىزمەتكە شىققان سوڭ ادەبيەتكە ءبىر تابان جاقىنداي ءتۇستىم. بۇرىن باسقا جاقتا جۇمىس ىستەپ كەلگەن ادەبيەتشى اۋەس ابەن دەگەن ۇستازىمىزبەن قىزمەتتەس بولۋ ءناسىپ بولدى. جايىمىز جاراسىپ كومەسكى كوزدەر اشىلعانداي كۇي كەشتىم. باياعى ازىلبەك تۇتاتقان ۇشقىندى اۋەس زورايتتى.
ءبىر كەزدە ساباق ۇستىندە جاتقا وقيتىن اۆتورى بەلگىسىز جىرلاردىڭ دەنى ۇستازىمىز ازىلبەك كىنازبەكتىڭ ولەڭدەرى ەكەنىنە كەيىن كوزىمىز جەتتى. ودان بەرىدە اتتاي 35 جىل وتە شىعىپتى... «جاس كەزىڭدە وقىعانىڭ تاسقا باسقان تاڭباداي» دەگەن راس ەكەن، شۋماقتارى سانا دا ساقتالىپ قالىپتى.
دالاقتاپ ەكى ەتەگى كۇرەڭ ىشىك،
بۇزاۋ ءتىس اتتىڭ سانىن تىلەدى شىپ.
جىگىتى ءبىزدىڭ ەلدىڭ كوكپار تارتسا،
جۇرەدى اتان سەركە توبەدە ۇشىپ!..
***
ويپىراي مىناۋ نەتكەن كوپىر ەدى،
قوسىلعان ەكى تاۋدىڭ كوكىرەگى،
باسقانداي جەلكەسىنەن كارى جىلان،
استىنان اق جال وزەن سەكىرەدى.
***
ادام تەڭىز، قوعام قاينار، ءومىر كەڭ،
سونىڭ ءبارى ميعا كەلىپ توگىلگەن.
ميداعى وڭدەر جاساي بەرەر قاشانعى،
كوزدەن كەتسە، ۇمىت بولار كوڭىلدەن.
***
تاۋلار، جوندار، قىراتتار،
سەمىز نارداي سۇلاعان.
اينا، ءمولدىر بۇلاقتار،
ءوز كەۋدەڭنەن قۇلاعان.
***
سونىڭ ءبارى بولدى ۇمىت،
ەندى مەيلىڭ تانىپ ال.
قىز بەتىڭدە ماڭگىلىك،
جاس ەرنىمنىڭ تابى بار!..
***
قىزداردىڭ كوزى قيىلسا،
سۇيەمىن دەۋىڭ بەكەر گەپ.
تاعدىرىڭ كىمدى بۇيىرسا،
ءسۇي، سونى جارىم ەكەن دەپ!!!
وسىلايشا كەتە بەرۋشى ەدى... ۇستازىمىزدىڭ جىر جولدارىنىڭ ىشىندە، مىناۋ سوڭعى شۋماق مەنىڭ ومىرىمدە باعىت-باعدارعا، ۇستانىمعا اينالعان ولەڭ. قاتەلەسۋدەن، ءسۇرىنىپ-تايىپ كەتۋدەن ساقتاپ كومەگىن كوپ تيگىزگەن جولدار!.. ويتكەنى وندا تاعدىر-عا بويسۇنۋ، جاراتۋشىعا باعىنۋ بار... «تاعدىرىڭ كىمدى بۇيىرسا، ءسۇي، سونى جارىم ەكەن دەپ» دەپ ىلعي دا قاسىمنان ءتىل قاتىپ تۇردى. شاماسى اقىننىڭ وزىدە وسى قاعيداعا بويسۇنعان ادام ەكەنى بايقالادى. ودان ول ەش زيان تارتقان ەمەس، مەندە ءسويتتىم.
اۋىلعا كەلىپ قانىمىزداعى باردى باستاۋ ەتىپ، اۋەس ابەنۇلىنا ارقالانىپ «اقىن» بولىپ ولەڭ جازىپ، باسىلىمدارعا جولداي باستادىق. مەنىڭ ۇستازىم ازىلبەك كىنازبەك ۇلى دا شاقىرۋ بويىنشا كۇنەستەن كوشىپ قۇلجا قالاسىنا كەلىپ «ىلە اعارتۋى» جۋرنالىنا باس رەداكتور بولىپ تاعايىندالدى. ولجابايعا وي ءتۇستى دەگەندەي ءبىر كۇنى، «ۇستازىما»(ازىلبەك كىنازبەككە!) دەگەن ولەڭ كەلە قالدى.
«ادام تەڭىز، قوعام قاينار، ءومىر كەڭ،
سونىڭ ءبارى ميعا كەلىپ توگىلگەن.
ميداعى وڭدەر جاساي بەرەر قاشانعى،
كوزدەن كەتسە ۇمىت بولار كوڭىلدەن».
دەۋشى ەدىڭىز تەرەڭىنەن تولعانىپ،
سودان بەرى بەس-التى جىل بولدى انىق.
مۇمكىن سولاي ۇمىتقان دا شىعارسىز،
تۇسىرەرسىز ەسىڭىزگە زورلانىپ!..
بولعان ەمەس وزىڭىزگە كەشە وكپەم،
الدىڭىزدان كەزدەرىم جوق كەسە وتكەن.
كىتابىمدى لاقتىرىپ ەدىڭىز،
شۇعىلدانىپ وتىرعاندا ەسەپپەن...
ەسەپپەنەن جۇرسەم داعى اعالاپ،
ولەڭنەن دە وي قورىتقام جاعالاپ.
باعبان قانشا بولساداعى كورەگەن،
كەيدە دۇرىس كەتە المايدى باعالاپ.
مىنەزىڭىز قيىن ەدى كەي شاقتا،
قويۋشى ەدى قيلى-قيلى وي ساپتا.
سونداي ساتتەر قالادى ەكەن ەلەس بوپ،
باسقالارىن شىن ۇمىتىپ قويساق تا!..
ءبارىن كورەر ادام دەگەن ومىردەن،
بىرەۋ كۇلىپ، بىرەۋلەر ءجۇر ەگىلگەن.
وتكەن كۇندەر انىق باسسا تاڭباسىن،
نەگە ۇمىت بولا قويسىن كوڭىلدەن؟!
وسىلاي قاعازعا تۇسكەن التى شۋماقتى تاعى ەكى ولەڭمەن قوسىپ «ىلە اعارتۋى» رەداكسياسىنا سالىپ جىبەردىم. ءۇش ايدان كەيىنگى جاڭا سانىن اشىپ وتىرسام، الگى ازىلبەك ۇستازعا جولداعان ولەڭىم سول كۇيىندە جۋرنالدا جارىق كورىپتى. وسى كەزدە بارىپ ۇيالعانىمنان دەنەم شىم ەتىپ، بەتىمە ىستىق جالىن لاپ ەتە قالدى... بۇل نە، ۇستازدىڭ ايىبىن بەتىنە باسۋ ما؟ كىنالاۋ ما؟ جوق الدە «ولەڭشى» بولدىم دەپ ماقتانۋ ما؟ قايتكەن كۇندە دە شىعارما جارىق كوردى، ول كىسى بىلەرمەندىك تانىتىپ وتىرعانى انىق. ۇستازدان كەشىرىم سۇراۋ ماقساتىمەن، ءبىر جاعى راحمەت ايتايىن دەپ ەرتەسىنە اۆتوبۋسقا بيلەت الىپ قۇلجاعا تارتىپ كەتتىم...
بىرەر جىلدان سوڭ ءوزىم دە وبلىس ورتالىعى قۇلجا قالاسىنا جۇمىس بابىمەن اۋىسىپ كەلدىم، انە سول كۇننەن باستاپ مەن الماتىعا كەتكەنشە اقىن اعامىزبەن ەتەنە جاقىن بولىپ ولەڭ ولكەسىندە بىرگە شارلادىق.
وسى كۇنى كوپ ويلانامىن... ايتەۋىر ازدى-كوپتى ادەبيەت الاڭىندا باس اۋىرتىپ ءجۇرمىز. بىرەۋ بىلەر، بىرەۋ بىلمەس... قالامگەر دەگەن اتىمىز بار. سونداي ساتتە وسى ءداندى ەككەن كىم ەدى؟ توپىراعىن مايقانداپ، ارىققا سۋ سالىپ، مايساسىن كىم باپتاپ ەدى؟ دەگەن ويلار سان ساققا جۇگىرتەدى. ارينە، جىر-داستان حالىق قازىناسىنان سۋسىندادىق، كودەك پەن تاڭجارىقتى جاتتادىق... دەي تۇرعانمەن تەوريالىق ءبىلىمىن تامىزىقتاپ تاعدىرىمىزعا تاماشا شىراق جاققان ازىلبەك كىنازبەكتى ەسكە الماۋ مۇمكىن ەمەس! مارقۇم ءتىرى بولسا ەندى عانا 70-كە كەلمەك ەكەن. ەلۋدەن اسقان شاعىندا اجالعا تاپ بولعان اقىننىڭ ارتىندا قالعان ەڭبەكتەرى 5 توم بولىپ شىعىپتى دەپ ەستىدىك. بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا قالامگەر نۇربولات ءابدىقادىر دەگەن ازاماتتىڭ تاماشا ەسسەسىن وقىعانىم بار. مەن سەكىلدى قانشالاعان شاكىرتتەرىنە ءبىلىم ءنارىن جۇتقىزىپ، پوەزيانىڭ جىلۋىن وتكىزگەن ۇستازعا ءبىر ءسات توقتالۋ ءجون دەپ سانايمىن! موينىمىزدا كوپ قارىز بار، ونى نە قايتارامىز، نە قايتارا الماسپىز... الايدا اتا-انانىڭ، ۇستازدىڭ ەڭبەگىن وتەۋ ەش مۇمكىن ەمەس ەكەن. ونىڭ ۇستىنە ازىلبەك ۇستاز باقيلىق بولىپ ارعى الەمدە بىزدەن دۇعا كۇتۋدە! ەندەشە، اقىن-ۇستاز ازىلبەك كىنازبەك ۇلى ءۇشىن ءال-فاتيحا!
داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلى، اقىن، قجو-نىڭ مۇشەسى. الماتى.
