كەزىندە ءستاليننىڭ  شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا (شىڭجاڭدا)  ىستەگەن ساياسي ويىنىن، ءدال ءقازىر پۋتين ۋكرايناعا ىستەپ وتىر دەسەم، قاتەلەسپەيمىن.

فاشيستىك گەرمانيانىڭ تەگەۋرىندى سوققىسىنان ەسەڭگىرەي باستاعان ستالين شىعىستان ءتونىپ تۇرعان جاپونيا ءقاۋپىنىڭ الدىن قالاي الۋ تۋرالى باس قاتىرىپ تۇرعاندا، شىڭجاڭداعى بيلىك باسىنا ءوزى شىعارعان ميليتاريست شىڭ شىساي توسىن مىنەز كورسەتىپ، 1942 جىلدىڭ باسىنان باستاپ انتيسوۆەتتىك باعىت ۇستانعاندىعىن  اشىق جاريالاپ، ستاليننەن تەرىس اينالادى. شىڭ شىسايدىڭ كوممۋنيزمدى جاقتاۋ مەن كەڭەستەر وداعىنا ادالدىعى جاي عانا كوز بوياۋ ءۇشىن قاجەت بولعان. ول سوندىقتان دا   نەمىس ارمياسى ماسكەۋگە ءتونىپ كەلگەن تۇستا جالت بەرىپ، جاڭ قايشى ۇكىمەتى جاعىنا شىعىپ كەتتى دە،  بۇعان دەيىن جۇرگىزىپ كەلگەن ساياساتىن «مەنىڭ كوممۋنيزمدى جاقتاۋداعى قاتەلىكتەرىم» دەگەن مالىمدەمەسىمەن اقتاۋعا تىرىستى. ول ءۇشىن ءبىر قاتار قاتاڭ شارالار قولدانىپ ءوزىن گومينداڭ وكىمەتىنە ادالدىعىن ءبىلدىردى. ءوزى شاقىرىپ اكەلگەن شىڭجاڭداعى جۇڭگو كوممۋنيستەرى مەن دەموكرات كۇشتەردى ۇستاپ، جانىشتاۋعا بەلسەندى كىرىستى. سوناۋ 30 جىلدارى ءار ءتۇرلى جولدارمەن شىڭجاڭعا جىبەرىلگەن كەڭەستىك ماماندار مەن جۇمىسشى، اسكەري بولىمشەلەردى ءۇش اي ىشىندە شىعىپ كەتۋگە بۇيرىق بەرەدى. ستالين شىڭ شىسايدى رايىنان قايتارۋ ءۇشىن بارلىق ديپلوماتيالىق امال-ايلالاردى قولدانىپ كورەدى. ءبىراق ونىسىنان تۇك شىقپايدى. ستالين گەوساياسي جاعدايدى ساراپتاي كەلە، شىڭجاڭداعى ءوز ىقپالىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى قولدانۋعا بۇيرىق بەرەدى. شىڭجاڭداعى قازاق، ۇيعىر ت،ب ۇلتتاردىڭ  جۇڭگو بيلىگىنە قارسى ىس-ارەكەتتەرىنە دەم بەرىپ، شىڭ شىسايدىڭ تۇرمەلەرىنەن قاشقان، قۋعىندا جۇرگەن ادامداردى الماتى، تاشكەنت قالالارىندا ارنايى لاگەرلەردە دايىنداپ، قايتادان شىڭجاڭعا جىبەرىپ وتىردى. وسىلايشا، وسى جاسىرىن ۇيىمدار شىڭجاڭدا ءاليحان تورەنىڭ باستاۋىمەن 1944 جىلى 17 تامىزدا  قۇربان ايتتىڭ ءبىرىنشى كۇنى نىلقى اۋدانىنىڭ،  لاستاي دەگەن جەرىندە اكبار باتىر ەسبوسىن ۇلىنىڭ باستاۋىمەن پارتيزاندار سوعىسى بۇرق ەتە تۇسەدى. 7 قاراشادا ءاليحان تورە باستاعان استىرتىن ۇيىم مەن پارتيزاندار دەر كەزىندە سايكەسىپ ءارى سوۆەت جاعىنان شەكارادان وتكەن قارۋلى كۇشتەردىڭ قولداۋىمەن قۇلجا قالاسىن ازات ەتىپ، شىعىس تۇركىستان وكىمەتىن قۇرادى. وكىمەت باسشىسى بولىپ ءاليحان تورە، ورىنباسارلىعىنا اكىمبەك قوجا مەن قازاق تورەسى ءابىلقايىر سايلانادى. سودان كەيىن ءار جەردە جۇرگىزىلىپ جاتقان پارتيزاندىق قوزعالىسقا ءبىر تۇتاس باسشىلىق ەتۋ ماقساتىندا  «كوماندالىق شتاب» قۇردى. ونىڭ باس قولباسشىسى بولىپ سوۆەت وكىمەتى ارنايى جىبەرگەن گەنەرال پەتر الەكساندروۆ تاعايىندالادى. مىنە، وسىلايشا، بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە شىعىس تۇركىستاننىڭ 300 مىڭ  شارشى كيلومەتر اۋماعىن الىپ جاتقان ىلە، التاي، تارباعاتاي اۋماعىن قىتايلاردان تولىق ازات ەتىپ، مۇزداي قارۋلانعان ۇلتتىق ارميا وتارشىل وكىمەت ورتالىعى ۇرىمجىگە 120 كم جەردەگى ماناس وزەنى بويىندا 1945 جىلى تامىز، قىرقۇيەك  ايلارىندا شەپ قۇرىپ، بۇيرىق كۇتىپ جاتادى. ول كەزدە ۇلت ازاتتىق كۇرەستىڭ تولىقتاي جەڭىسكە جەتۋىنە كەدەرگى بولارلىق كۇش شىڭجاڭدا دا، ۇلكەن قىتايدا  دا مۇلدەم جوق بولاتىن. جەڭىس دابىلى سوعۋ ءساتىن كۇتكەن شىعىس تۇركىستان حالقىنىڭ توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي  قايعىلى وقيعالار اياق استىنان شىعا كەلگەندەي بولدى. ءبىراق، بۇل ورىس پەن جۇڭگو وكىمەتى ءۇشىن تاريحتىڭ قالىپتى ۇكىمىندەي ءبىر كەزەكتى شەگىنىس عانا ەدى. ەڭ الدىمەن ۇلتتىق ارميانىڭ بارلىق باعىتتاعى شابۋىلدارى ماسكەۋدىڭ بۇيرىعىمەن توقتاتىلىپ تاستادى. سەبەبى، ۇلتتىق ارميانىڭ ناقتى قولباسشىسىنان باستاپ ورتا بۋىن وفيسەرلەرىنە دەيىن كەڭەس قىزىل ارمياسىنىڭ وفيسەرلەرى ەدى. بۇل بۇيرىقتان شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتوراعاسى، ۇلتتىق ارميانىڭ باس قولباسشىسى ءاليحان تورە مۇلدە حابارسىز ەدى. شىن مانىسىندە بۇنىڭ ءبارى ماسكەۋدىڭ قۇلجاداعى كونسۋلدىعى باسشىلارىنىڭ قولىمەن وتە قۇپيا تۇردە وينالىپ جاتقان ويىنى بولاتىن. ولار الدىمەن سوۆەت وداعىنىڭ نانجيڭدەگى باس ەلشى پەتروۆ قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترىنە نوتا جولدايدى. وندا شىڭجاڭداعى از ۇلتتاردىڭ قىتايدان ءبولىنۋ نيەتى جوق، ولار تەك جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەردىڭ ەزگىسىنە قارسى كوتەرىلگەنىن، ەندى وزدەرىنە اۆتونوميا  قۇقىعىن بەرۋلەرىن سۇرايتىنىن، ەگەر جۇڭگو وكىمەتى قالاسا ءبىز ارا اعايىندىق جاساپ بەرەيىك دەيدى. ءدال، وسى مازمۇنداعى ءسوزدى 1945جىلى 30 جەلتوقسانىندا جاڭ قايشىنىڭ ۇلى جاڭ جۇڭگونى قابىلداۋ كەزىندە ستالين بىلاي دەيدى: «قىتايدىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپايتىنىمىزدى مالىمدەي كەلە، ... ەگەر جاڭ كايشى قالاسا، سوۆەت وكىمەتى كوتەرىلىسشىلەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزە الاتىنىن، كەڭەس وكىمەتى ارا اعايىندىق قىزمەت كورسەتۋگە دايىن ەكەندىگىن» مالىمدەيدى. وسىلايشا وسىدان ءبىر جىل بۇرىن عانا ءاليحان تورەگە قاجەت بولسا شىعىس تۇركىستان تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى كۇرەستى تولىق جەڭىسكە جەتكەنگە دەيىن كومەگىن اياماۋعا كەڭەس وكىمەتى بەرگەن ۋادە جەلگە ۇشتى دا كەتتى. ستاليننىڭ نەگە بۇلاي ىستەگەنىنىڭ ۇشى قيىرىنا جەتۋ مۇمكىن ەمەس. سولاردى جيناقتاي كەلگەندە شىعىس تۇركىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋى ورتالىق ازياداعى وتار رەسپۋبليكالاردىڭ بولاشاعىنا ءقاۋىپ توندىرەدى دەپ قاراعانىن بايقايمىز. ءارى شىعىس تۇركىستاندى قىتايدىڭ قول استىنا بەرۋ ارقىلى سىرتقى موڭعوليانىڭ ەگەمەندىگىن جۇڭگو وكىمەتىنە مويىنداۋعا  ماجبۇرلەيدى. وسىلايشا جۇڭگو وكىمەتى مەن شىعىس تۇركىستان باسشىلارى اراسىندا «11 تارماقتى بەيبىتشىلىك شارتى» قابىلدانىپ، «شىعىس تۇركىستان حالىق رەسپۋبليكاسى» دەگەن اتاۋ كۇشىن جويعانىن مالىمدەدى. «كەلىسسوز» ايتارعا، كورىنىسكە عانا كەرەك ءبىر سپەكتاكل ويىنى بولعان. بۇل تۋرالى شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كوزى ءتىرى باس حاتشىسى ءابدراۋل  ماقسۇم(2005جىلعا دەيىن) وكىنىشپەن ەسكە الىپ: «ءاليحان تورە باسقارعان رەسمي وكىمەت 9 ايعا سوزىلعان جالعان «كەلىسسوزدىڭ» مازمۇنى جونىندە بىردە ءبىر رەت وتىرىس وتكىزىپ، القالى توپ الدىندا تالقىلاماعان»، -دەيدى. «كەلىسسوزدى» موسكۆانىڭ ارناۋلى وكىلى – ۆلاديمير ستەپانوۆيچ كوزلوۆ دەگەن جۇرگىزدى دەۋگە بولادى. ول احمەتجان قاسىمي باستاعان دەلەگاسيا ۇرىمجىگە اتتاناردا قولدارىنا داپ-دايىن «كەلىسسوز شارتتارىن» ۇستاتا قويدى. «كەلىسسوز تۇيىققا تىرەلگەندە»، قۇلجاعا قايتار الدىندا «كەلىسسوز» بارىسى جازىلعان بارلىق قۇجاتتاردى پاپكاسىنا سالعان ۆلاديمير ستەپانوۆيچ الدە ءبىر جاققا عايىپ بولدى. بۇل جاعداي تابانى كۇرەكتەي 8 ايعا سوزىلادى. ارتىنان ءابىلحايىر تورەنى قۇلجادان الداپ الىپ شىعىپ شەكارادان وتكىزىپ الماتىعا، ودان تاشكەنت قالاسىنا اپارىپ، سول كەزدەگى وزبەكستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى وسمان يۋسۋپوۆتىڭ قالا سىرتىنداعى ساياجايىندا ءبىر جىل تەرگەۋدە ۇستايدى. ول ارتىنان ءومىر بويى مىرزا قاماقتا ۇستالىپ، 1976 جىلى 91 جاسىندا تاشكەنتتە قايتىس بولادى. ال، شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قالعان باسشىلارىن، 1949جىلى 1 قىرىقۇيەكتە پەكيندە وتەتىن قىتايدىڭ حالىقتىق ساياسي ءماسليحات كەڭەسىنىڭ 1 ماجىلىسىنە ماۋ زىدۇڭ شاقىرتۋىمەن قاتىساسىڭدار، سوندا شىڭجاڭ ماسەلەسى شەشىلەدى دەگەن شاقىرۋمەن  احمەتجان قاسيمي، ىسقاقبەك مومىنوۆ، گەنەرال دالەلحان سۇگىربايەۆ باستاعان سەگىز ادامدى ارنايى جابدىقتالعان ماشينامەن الىپ كەتەدى. ارتىنان كەڭەستىك يركۋتسك قالاسى ماڭىندا اپاتقا ۇشىرادى دەگەن داقپىرت تاراتىپ، ولاردى جوق قىلدى. شىن مانىندە احمەتجان قاسىمي باستاعان ەل اعالارى مىنگەن ماشينا 23 قىركۇيەك كۇنى الماتىعا كەلەدى، 25 قىركۇيەك ماسكەۋدەن ءستاليننىڭ اتىنان ءسوز سويلەي الاتىن ورىس گەنەرالى احمەتجان قاسىميلار مەن «شىڭجاڭ ماسەلەسىن قالاي شەشۋ» تۋراسىندا  ۇزاق ايتىس-تارتىس باستالادى. اقىرى ايتقانىنا كوندىرە الماعان سوڭ، ماسكەۋدىڭ بۇيرىعى بويىنشا ماسكەۋدەن ارنايى كەلگەن ۆاسيليي انتونوۆيچ بوريسوۆ احمەتجان باستاعان شىعىس تۇركىستان دەلەگاسياسىن ۇشاققا مىنگىزىپ، بەيجىڭگە ەمەس ماسكەۋگە اپارىپ، 27ء-شى قىركۇيەك كۇنى ماسكەۋدىڭ لۋبيانسكوە تۇرمەسىندە نكۆد باسكەسەرلەرى قاستاندىقپەن ءولتىرىپ تاستايدى. سوۆەت وكىمەتى جۇڭگو وكىمەتىمەن قىزىل ارمياسىنىڭ شىڭجاڭعا تەز جەتكىزىپ ورنىقتىرۋ ءۇشىن، ترانسپورتتىق، ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتەرىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن تولىقتاي ءوز موينىنا الادى. وسىلايشا شىعىس تۇركىستانداعى ۇلت ازاتتى  كوتەرىلىستى ستالين ءوز قولىمەن باستاپ، ءوز قولىمەن اياقتايدى. سونداي-اق، شىعىس تۇركىستان مەن  جۇڭگو وكىمەتىنە قىسىم جاساۋ ارقىلى سىرتقى موڭعوليانىڭ  ەگەمەندىگىن ەرىكسىز مويىنداتىپ الادى.  ءدال ءقازىر، پۋتين دا وسى ويىندى جالعاستىرۋدا. ۋكراينادان قىرىمدى تارتىپ الدى، ەندى قىرىمنىڭ رەسەيدىڭ تولىققاندى تەرريتورياسى ەكەندىگىن مويىنداتۋ ءۇشىن ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى ورىستار باسىم تۇراتىن وبلىستاردا بۇلىك ۇيىمداستىرۋ ارقىلى، ۋكرايندىقتاردى قىرىم جايلى ويلاۋعا مۇرساسىن كەلتىرمەي، ەرىكسىز ايتقانىنا كوندىرۋگە كۇش سالۋدا. ءبىراق، بىرىنشىدەن، پۋتين، ستالين ەمەس قوي.  ەكىنشىدەن، ول زامانداعى گەوساياسي جاعداي مەن قازىرگى جاعدايدى مۇلدەم سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ۇشىنشىدەن، كەزىندەگى كەڭەس وداعى مەن قازىرگى رەسەيدىڭ كۇش قۋاتىن  سالىستىرۋعا تاعى دا كەلمەيدى.  تورتىنشىدەن، قىتايدىڭ بوداندىعىنداعى شىعىس تۇركىستان مەن ەۆروپالىق وركەنيەتكە ورىستان گورى ءبىر تابان جاقىن ەگەمەندى ۋكراينانى سالىستىرۋ ءتىپتى قيسىنسىز. سوندا پۋتينىم وينايمىن  دەپ، ويىنى وسىلا ما، الدە، ويىن تۇبىنەن وت شىعارىپ تىنا ما، بىلمەيمىن. ءبىر بىلەرىم، پۋتين – بۇل ويىندا ەشقاشان ستالين بولا المايدى.