تاريح ءار زاماندا ءار قوعامدا مەملەكەتتىڭ جۇرگىزگەن ساياساتىنا سايكەس بۇرمالانىپ وتىراتىنىن كوزىمىز كورىپ وتىر. مىسالى، ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرى مەن جوو-ىندا وقىتىلىپ جاتقان تاريح وقۋلىقتارىن الىپ قاراساق وندا قازاقتارعا رەسەيدىڭ 300 جىلعا جۋىق كورسەتكەن قورلىق-زورلىعى، قازاقتى تىلىنەن، دىنىنەن، اتا-بابا داستۇرىنەن ايىرۋدىڭ نەبىر سوراقى شارالارى، قازاق دالاسىنا، اۋىلدارىنا ورىستار جاساعان قاندى قىرعىندار، قازاقتاردىڭ وعان قارسى جانكەشتى قارسىلىقتارىنىڭ بىردە-بىرى ايتىلمايدى. ونىڭ ءبارى بىر-ەكى سويلەممەن «جىلى جاۋىپ» قويا سالىنعان. ونىڭ ەسەسىنە بۇكىل تاريح «جوڭعار شاپقىنشىلىعى» دەپ اتالاتىن وتىرىگى مەن راسى ميداي ارالاسىپ كەتكەن نەبىر بۇلىڭعىر ۋاقيعالارعا تولى.
بۇگىنگى قازاق تاريحى ءالى دە رەسەيدىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ، ونى بىرەسە ءتاتۋ-تاتتى كورشىمىز، بىرەسە باۋىرلاس ەل دەگەن سياقتى كىسى كۇلەرلىك جۋىپ-شايۋعا تولى تاريح. ال سانى كوپ، قارۋلى كۇشى باسىم يمپەرياليست، كولونيزاتور مەملەكەت ءوز تاريحىندا ءوز ۇلتىن ەڭ ءبىر ەرجۇرەك، سوعىستا جەڭىلمەيتىن، ەڭ ءبىلىمدى، ەڭ اقىلدى، ەڭ ءادىل، باسقالاردى جارىلقاۋشى ۇلى مەملەكەت، ۇلى ۇلت رەتىندە كورسەتىپ جازادى. مىسالى، پاتشالى رەسەي، كەڭەستىك رەسەي كەزىندە دە تاريح وقۋلىقتارىندا ورىس ۇلتى قازاقتى جابايىلىقتان جارىققا شىعارعان «ۆەليكيي رۋسسكيي نارود» اتاندى.
انەۋ ءبىر كەزدە رەسەي پرەزيدەنتى پۋتين ورىس تاريحىنىڭ وقۋلىقتارىن تۇگەل قايتا جازۋعا، جاڭاشا باعىتتا جازۋعا پارمەن بەردى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا، ەندىگى ورىس تاريحى بويىنشا رەسەي ەشقاشان تاتار-موڭعولداردىڭ قولاستىندا بولماعان، ورىستار ەشقاشان سوعىستا جەڭىلىپ كورمەگەن بولىپ شىعۋى ءتيىس. سوندا وزدەرى تاتار-موڭعول دەپ اتايتىنداردىڭ تابانىندا بولعان 300 جىلعا جۋىق ۋاقىتتى پۋتين نەمەن تولتىرىڭدار دەپ وتىرعانىن ءبىر قۇداي بىلەدى. ءبىراق بۇل ءارى ناداندىق، ءارى بارىپ تۇرعان شوۆينيستىك جانە باسقا حالىقتارعا كۇلكى بولاتىن تاريح بولۋى دا مۇمكىن. ءتىپتى، مىنا ءبىر سۋرەتتىڭ ءوزى-اق رەسەيدىڭ جاڭا جازىلماقشى تاريحىنا كۇمان تۋدىرۋى دا ىقتيمال-اۋ.
«كنيازدىڭ انت بەرۋى» دەپ اتالاتىن بۇل سۋرەتتى قىلقالامشى ۆ. ورلوۆ-پەتروۆ 1912 جىلى سالعان. مۇندا ورىستاردىڭ ماسكەۋ كنيازى التىن وردا حانىنىڭ وكىلدەرىنە انت بەرۋ ءساتى بەينەلەنگەن. تاستا ادام تابانىنىڭ التىننان قۇيىلعان تاڭباسى بەينەلەنگەن. ول كەزدە رەسەي بولەك-بولەك كنيازدىكتەردەن تۇراتىن. ەگەر ورىستىڭ ءبىر مىقتىسى ءوزارا تالاس-تارتىستان جەڭىپ شىعىپ، كنيازدىكتىڭ ءامىرشىسى، ياعني، كنياز بولاتىن بولسا، وسى التىن وردا حانىنىڭ تابانىنا تىزەرلەپ وتىرىپ باس ءيىپ، انت بەرەتىن بولعان، زاڭ سولاي. بۇل «كنيازدىك تاڭبا» دەپ اتالادى. رەسەيدىڭ ءپۋتيننىڭ تاپسىرماسىمەن جازىلاتىن تاريحى نە دەرىن كىم ءبىلسىن، ءبىراق كوستوموروۆ، سولوۆيەۆ جانە باسقا دا ورىس تاريحشىلارى التىن وردا رەسەيدى باسقارىپ تۇرعان كەزدە ورىس كنيازدەرى وسى تابانعا انت بەرگەننەن كەيىن بارىپ كنياز اتاناتىنىن جازىپ كەتكەن.
كارتينادا تاباننىڭ الدىندا تىزەرلەپ، باس ءيىپ وتىرعان ادام ءىى-ۆاسيليي كنياز. بۇل ماسكەۋ كنيازىن جۇرت موسكوۆسكيي تەمنىي دەپ اتاعان. بۇل انت بەرۋ ءراسىمى 1446 جىلى بولعان. وسى ءىى-شى ۆاسيليي كنياز دميتريي ششەمياكين دەگەن ۇمىتكەرمەن كنيازدىك ءۇشىن تالاس-تارتىستا سول 1446 جىلى جەڭىپ شىققان. التىن وردا حاندارىنىڭ تاسقا باسىلعان تابانىنا باس ءيىپ، وسىنشالىق كەمسىتۋشىلىككە ءتوزىپ، وسىنشالىق نامىسسىزدىققا شەيىن بارىپ انت بەرىپ، كنياز اتانۋ ماسكەۋ ءۇشىن تۇراقتىلىققا، تىنىشتىققا بەرىلگەن كەپىلدىك ەدى. ورىستاردىڭ تىلىمەن ايتقاندا تاتار-موڭعولدار باسقارعان التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ءۇردىسى بويىنشا ۆاسيليي تەمنىي التىن وردا ءامىرشىسى تابانىنىڭ تاڭباسىنىڭ الدىندا جۇرەلەپ وتىرىپ حاننىڭ قولىنان ءمور الۋى كەرەك، مورگە «كنيازدىك تاڭبا» قوسا تاپسىرىلادى. سوسىن حاندىققا ادال قىزمەت ەتەتىنى تۋرالى تاعى دا انت ءسوزىن ايتىپ شىعادى .
كنياز ۆاسيليي تەمنىي ماسكەۋدە 1425-1462 جىلدار ارالىعىندا بيلىك قۇردى. ول زاماندا ورىس اۋقاتتىلارى ءبىر كنيازدىككە ءامىرشى (كنياز) بولۋ ءۇشىن ءبىرىنىڭ ۇستىنەن ءبىر التىن وردا امىرشىلەرىنە ارىزدار جازىپ، پارا بەرىپ بىر-بىرىمەن قىرىق پىشاق بولىپ قىرقىسىپ جاتاتىن. مىسالى، تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا وسى ماسكەۋ كنيازدىگى ءۇشىن سۋرەتتەگى ءىى-ۆاسيليي ءوزىنىڭ باۋىرى يۋرييگە جاۋىعىپ، ونى جەڭىپ كنياز بولعان. سول ءيۋرييدىڭ كوساي جانە دميتريي دەگەن ۇلدارى دا ماسكەۋ كنيازدىگى ءۇشىن ىى-ۆاسيلييمەن كۇرەسىپ، ونىڭ كوزىن اعىزىپ جىبەرگەن. ۆاسيليي ءىى سودان باستاپ تەمنىي، ياعني، سوقىر اتانعان كورىنەدى. پاتشالى رەسەي زامانىندا «بولىس بولدىم مىنەكەي، بار مالىمدى شىعىنداپ» دەپ ويازعا، ال كەڭەستىك رەسەي كەزىندە رايكوم، وبكومعا، ودان ءارى ماسكەۋگە ارىز ايداعان قازاقتاردى كىنالايمىز-اۋ. سويتسەك، بۇل ءوزى ءبىر ۇلتتىڭ ەزگىسىندە بولعان ەكىنشى ۇلتتاردىڭ بارىنە ءتان قۇلمىنەز دەگەن كەسەل ەكەن عوي. سول زاماندا التىن وردا ۇلكەن يمپەريا بولىپ، ياعني 1240-1495 جىلدار ارالىعىندا بۇگىنگى رەسەي ايماعىن تۇگەلىمەن اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇمىرىعىندا ۇستاپ تۇردى. ورىس كنيازدەرى تۇگەل التىن ورداعا الىم-سالىق تولەپ تۇردى. كنيازدەردى تاعايىنداپ، بەكىتەتىن دە التىن وردانىڭ ورتالىعى ساراي-بەركە ەدى. ال سۋرەتتەگى كنيازدىڭ اياققا جىعىلۋى، تىزە بۇگۋ سوناۋ شىڭعىس حان زامانىنان كەلە جاتقان ءۇردىس-سالت. قازاقتارداعى جەڭىلگەن ادامنىڭ «تىزە بۇگۋى» ءسوزى دە سول داۋىردەن بەرى قولدانىلىپ كەلەدى.
وسى كۇنى ەكى ءسوزىمىزدىڭ بىرىندە «قازاق حاندىعى» دەگەندى قايتالاۋعا قۇمارمىز-اۋ. ال، جانىبەك پەن كەرەي قوسىلىپ، قازاق حاندىعىن قۇرعاننان كەيىن-اق التىن وردا ىشتەن بولشەكتەنىپ، باسىنان باعى تايا باستادى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا جانىبەك حان شىڭعىسحاننىڭ بالاسى جوشىدان تۋعان باراق حاننىڭ ۇلى ەكەن. قازاقتار جانىبەك دەپ اتاعان ونىڭ شىن اتى ءابۋسايد بولىپتى.
سونىمەن ورىس سۋرەتشىسى ۆ. ورلوۆ-پەتروۆ سالعان بۇل سۋرەتتە ءىى-شى ۆاسيليي كنياز التىن وردانىڭ قاي حانىنا انت بەرىپ جاتىر. بۇل تۋرالى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور زاردىحان قينايات ۇلى بىلاي دەيدى.
بۇل شىڭعىس حان داۋىرىنەن كەلە جاتقان سالت. موڭعولداردا اياققا جىعىلۋ (ءحول دور سوگدوح)، تىزە بۇگۋ (وۆدوگ سوگدوح) سالتى 1920 جىلدارعا دەيىن بولعان. اتالعان سۋرەتتە ماسكەۋلىك كنياز ءىى ۆاسيليي سوقىردىڭ التىن وردا حانى ۇلۇع مۇحاممەدتىڭ تابان ىزىنە جىعىلىپ انت بەرىپ تۇرعان ۋاقيعا كورسەتىلگەن. ۇلۇع مۇحاممەد توقاي تەمىر اۋلەتىنىڭ قىرىم حاندارىنىڭ ۇرپاعى. ول ەدىگە سۇلتاننىڭ بەكتەر-بەگى بولىپ ءجۇرىپ، ەدىگەگە باسىن الدىرعان ىشكىلىك-حاساننىڭ ۇلى، التىن وردانى 1428-1446 جىلدارعا دەيىن (اراسىندا ءۇزىلىس بار) بيلەگەن ۇلى حان. ءىى ءۆاسيلييدىڭ داۋىنا بايلانىستى ۇلۇع مۇحاممەد د. شەمياكاعا بەگىش اتتى ەلشىسىن جىبەرەدى. ءبىراق، شەمياكا ەلشىنى كەشىكتىرىپ قايتارماي قويادى. اشۋعا مىنگەن ۇلۇع مۇحاممەد «ەلشىنى ءولتىردى» دەگەن ايىپپەن شەمياكانى تاقتان تايدىرىپ، ءىى ءۆاسيلييدى تۇتقىننان بوساتادى. بۇل ءىى ۆاسيليي ءۇشىن تىم قىمباتقا تۇسەدى. ول ۇلۇع مۇحاممەدكە 200 مىڭ رۋبلگە دەيىن تولەم تولەپ، ۇلۇع مۇحاممەدتىڭ ۇلدارى قاسىم مەن ۇيسىپكە ميشجار (قازىرگى موسكۆا) اۋماعىن سىيعا بەرەدى. ءسويتىپ، ءىى ۆاسيليي ءوزىنىڭ باعىنىشتىلىعىن مويىنداپ، 1445 جىلى قازان ايىندا ۇلۇع مۇحاممەدتىڭ تابانىنىڭ سۋرەتىنە جىعىلىپ انت بەرىپ، «ماسكەۋدىڭ ۇلى كنيازدىگىنە» قول جەتكىزەدى. سۋرەتتە وسى ۋاقيعا كورسەتىلگەن. 1446 جىلى ۇلۇع مۇحاممەد ءولىپ، ونىڭ ۇلى قاسىم ءىنىسى ءۇيسىپتى ءولتىرىپ، ءىى ۆاسيلييدەن سىيعا العان ميشجار ولكەسىنە بارىپ قونىس تەبەدى. وسىلايشا قاسىم حاندىعىنىڭ نەگىزى قالاندى. قاسىم ميشجاردىڭ اتىن «ماسكەۋ كەرەملى» دەپ اتادى (ح. حاليد). كرەمل–«keremly» موڭعولشا «قامال» دەگەن ءسوز.
ءبىزدىڭ نازارىمىزدى سۋرەتتە ەرەكشە اۋدارعان نارسە–مۇندا قاي جاقتىڭ–ۇستەم، قاي جاقتىڭ باعىنىشتى ەكەنى ايقىن كورىنىپ تۇرعاندىعى. التىن وردا حاندىعى وكىلدەرىنىڭ تۇرىسى شەتىنەن اسقاق، ايباتتى. ولار كنياز بولۋ ءۇشىن تىزەرلەپ وتىرعان ۆاسيلييدەن باستاپ، ونىڭ جانىنداعىلارعا ىزعارلانا، سەس كورسەتە قاراپ تۇر. ال ورىس وكىلدەرىنىڭ بىرەۋى عانا كوپشىلىكتىڭ اراسىندا كەۋدەسىن تىك ۇستاپ تۇر. قالعاندارىنىڭ ءوڭى سىنىق، كوڭىلى ءپاس. رەسەي نەلىكتەن ءوز تاريحىن قايتادان جازۋعا كىرىسكەنىن وسىدان كەيىن قالاي تۇسىنسەڭىز دە ءوز ەركىڭىز.
وسى سۋرەتتىڭ ۇزاق جىلدار بويى جۇرتتان جاسىرىن ۇستالىپ كەلگەنىنىڭ ءوزى-اق تاريحتىڭ كىم كۇشتى بولسا، سونىڭ ىڭعايىمەن بۇرمالانا بەرەتىنىنە دالەل بولا الادى. ءتىپتى، ورىستىڭ نەبىر اتاقتى اقىن-جازۋشىلارىنىڭ، قاھارمان قولباسشىلارىنىڭ ارعى اتا-بابالارى تۇرىك تەكتەس حالىقتاردان تارايتىنى دا، سولاردىڭ ءبىرازى يسلام ءدىنىن قابىلداعانى دا ايتىلمايدى. كورىپ وتىرسىز، ورىس «براتانداردىڭ» اقىل-ويىنىڭ ورداسى كرەمل دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى موڭعولدىڭ كەرەمل-قامال دەگەن ءسوزى ەكەن. موسكۆا، ۆولگا دەگەن سوزدەردىڭ نە ماعىنا بەرەتىنىن سۇراساڭىز بىردە-بىر ورىس ادامى سوعان ءالى دە ناقتى جاۋاپ بەرە المايدى. ال تاۋەلسىزدىك العانىنا 25 جىل تولعان قازاق ەلى ءالى كۇنگە ءوز تاريحىن ناقتىلاپ جازىپ شىققان جوق. الماتىدا «التىن وردا» دەگەن ىزى-شۋ، قىم-قۋىت ءبىر بازار بار. وندا ەۋروپالىق ايەلدەردىڭ اۋى ءبىر-اق ەلى ىشكيىمى مەن ەمشەكقابىنان باستاپ (بيۋستگالتەر-توس ۇستاۋشى دەگەندى بىلدىرەدى)، شوشقانىڭ سۇبەسى مەن قاراتۇياعىنا شەيىن ساتىلادى. «التىن وردا» تۋرالى ءبىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بىلەتىنى وسى بازار عانا. ال سول قۋاتتى يمپەريانىڭ حاندارى مەن بەكتەرىنىڭ، ساردارلارى مەن ساربازدارىنىڭ ۇرپاقتارى –بۇگىنگى قازاقتار. مىنا بىزدەر! ءبىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىمىز، ايتەۋىر، ارعى تەگىمىز ساق، عۇن، تۇركى ەكەنىن عانا بىلەدى. ونىڭ بەرجاعىندا وسى «التىن وردا»، قازاق حاندىعى، قىرىم حاندىعى، نوعاي ورداسى سياقتى ىرگەلى دە قۋاتتى مەملەكەتتەرىمىز بولعانىن بىلە بەرمەيدى. ال. ەدىگە، توقتامىس، وراق، ماماي، قاراساي، قازي سىندى بەكتەر مەن حانداردى، باھادۇرلەردى بىلمەيتىن وسى كۇنگى نۋريك، شۋريك، اليك، ماليكتەر كۋتۋزوۆ پەن سۋۆوروۆ تۋرالى وتىرىك-شىنى ميداي ارالاس جاساندى تاريحتى جاتقا ايتادى. ولار ءتىپتى، ەدىل پاتشانى اتتيللا، تۇمار حانىمدى توميريس دەپ كونە گرەك، لاتىن اتاۋلارىمەن اتاپ، ۇل-قىزدارىنا دا سونداي ات قويۋدا. پاتشالى رەسەيدە، كەڭەستىك رەسەي دە ورىس بالالارىن كوزىن اشقاننان ورىستىڭ ابىروي-بەدەلىن بيىك قىپ كورسەتەتىن تاريحتى وقىتۋ ارقىلى تاربيەلەپ كەلدى. ەندەشە رەسەيدىڭ «جاڭا تاريحىندا» ورىس اتالىپ كەتكەن لەرمونتوۆتىڭ ءتۇبى شوتلانديالىق لەرمونت، پۋشكين ءتۇبى – اراب، (ەفيوپ)، تولستويدىڭ – نەمىس (ورىستار ونىڭ اتاسىن اۋەلى «تولستىي»، ياعني، «تولىق»، «سەمىز» دەپ اتاپ، كەيىن تولستوي بوپ كەتكەن) كارامزيننىڭ – قارا مىرزا ەكەنىن، ەسەنيننىڭ – ارعى اتاسى ەسەننەن تاراعانىن ت.ت. ايتا قويۋى ەكىتالاي. دەمەك، 1380 جىلى د.دونسكوي تاتار-موڭعولدارمەن ەمەس، توقتامىسقا جاقتاسىپ مامايمەن شايقاسقانىن، قازاق حاندىعى موسكوۆيا كنيازدىعىن قىرىم حاندىعىنىڭ قاراماعىنا بەرە سالعانىن، 2ء-شى ەكاتەرينا پاتشايىمى ورىس ەمەس سوفيا اۋگۋستو فرەدەريكو دەگەن نەمىس قىزى ەكەنىن، يۆان گروزنىيدىڭ، كيەلى كنياز ولەگتىڭ دۋلىعالارىندا، كۇنى كەشەگى پارتريارح ى-الەكسيدىڭ باس كيىمىندە اللاھ، مۇحاممەد، ءبىسميللاھي ير-راحمان راحيم دەگەن جازۋلار تۇرعانىن سول ي. گروزنىيدىڭ ءوزى التىن وردانىڭ ۆاسسالى بولعان. بولعانىن بۇگىنگى ورىس ۇرپاعى بۇدان بىلاي بىلمەي باياعىسىنشا «مى – ۆەليكيي نارود» دەۋمەن وتەرى حاق. ەندەشە، بۇگىنگى ورىس ۇرپاعى قاشان 1-پەتر تاققا وتىرعانشا، ياعني، 1700 جىلدارعا شەيىن روسسيا، ياعني، رەسەي دەگەن مەملەكەت بولماعانىن دا بىلمەك ەمەس. سول 1-پەتردىڭ ءوزىن رەسەي ءامىرشىسى ەتىپ قويعان دا ەۋروپالىقتار بولاتىن. ءيا، تاريحتا رەسەي ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان ۇلى مەملەكەت، ال ورىس ۇلى حالىق دەپ وقىتىلىپ كەلەدى. كەز-كەلگەن ورىس تۇگىل،ورىسشا وقىعان قاراكوز قازاقتاردىڭ بىلايعى قازاقتار الدىندا ءوزىن وكتەم ۇستاۋى دا سول تاربيەنىڭ جەمىسى. بۇل ورايدا ءبىز ورىستان وسىنى ياعني ءوز تاريحىمىزدى دۇرىستاپ وقىتۋدى ۇيرەنسەك تە بولار ەدى. «ول ءۇشىن ۇكىمەت باسىندا ەڭ اۋەلى ءوز ۇلتىن، ءوز قازاعىن قۇرمەتتەيتىن ازاماتتار وتىرۋى كەرەك-اۋ» دەگەن ويعا كەتىپ، كوڭىلى تۇسكىرىڭ ىركىتتەي ءىرىپ جۇرە بەرەدى.
ءتىپتى، ءبىز «ۇلت تاريحى» دەگەن ءپان ەنگىزسەك تە ارتىق بولماس ەدى.
قىسقاسى، ءبىز بۇگىنگى قازاق بالالارى اتا-باباسى ەرلىككە، ءسان-سالتاناتقا تولى ۇلى مەملەكەتتەر قۇرعانىنان حاباردار بولاتىنداي تاريح جازىپ، سونى وقىتساق ول قاي تاربيە قۇرالىنان دا كەم تۇسپەس ەدى-اۋ!
