مەن زەينوللا اعانى وسىلاي اتاۋدى ءوزىم ءۇشىن ءجون سانادىم. سەبەبى اعانىڭ كىندىك قانى تامعان تارباعاتاي ولكەسى – ولكەلەردىڭ ورتەڭى، جەردىڭ جانناتى. تاريح قويناۋىنا ۇڭىلە قالساڭ، تەرەڭگە تامىر جايعان قاسيەتتى جەر ەكەنىن بايقايسىڭ. تارباعاتايدا تۋىپ، بوعدادا تۇلەپ ۇشقان زەينوللاداي ازاماتتىڭ تۇلعاسىن ءوزى ءنار الىپ، قۇنارىنا قانىققان تارباعاتايداي تاۋعا تەڭەگەنىم ايىپ بولا قويماس. ءتاڭىردىڭ بىزگە بەرگەن سىيى ازداعان عۇمىر بولسا، سول از عۇمىردا ومىردەن الارىمىز مول ەكەن. ءبىراق سول مولشىلىقتىڭ باعاسىن ءبىلىپ ارتىڭا ۇرپاق، مۇرا قالدىرىپ قايتارىمىمەن وتەي بىلگەنىڭ دە ابزال شىعار. ارينە، كىم قانشا جاس جاسايتىنىن قايدان بىلگەن... ءبارى اللانىڭ قولىندا. ءبىراق از عۇمىرىمىزدا ادامشا ءومىر ءسۇرىپ، ادامشا قارتايا ءبىلۋ دە – بويعا بىتكەن قاسيەت. ال سول از عۇمىردى ادەمى، كوركەم ەتىپ ءسۇرۋدىڭ ءوزى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەسى حاق. وعان لايىق ادامدار دا بولادى. اعا سونداي ازامات بولا الدى. ءوز عۇمىرىندا وتباسىنان ەمەس، ورداسىنان شىققان وزىق ويلى ادام ەكەنىن ءوز ومىرىندە دالەلدەدى. بۇل – مەنىڭ تۇسىنىگىم، مەنىڭ پايىمداۋىم. مەنىڭ ويىممەن كەلىسەتىن شىعارسىزدار دەپ ويلايمىن. سوندىقتان اعا تۋرالى بىر-ەكى اۋىز ءسوز قوزعاسام، ويىمداعىنى ايتقانىم، بىلگەنىمدى جازعانىم. مۇمكىن كۇندەر ءوتىپ، جىلدار كەلەر. ۋاقىت وتكەن سايىن زەكەڭدەي تاۋتۇلعانىڭ تۇعىرى بيىكتەپ، تۇلعاسى سومدانا تۇسەرى شىندىق. سول شاقتا ۇرپاعى ءۇشىن كوڭىلدەرىنە مەدەۋ، جان-دۇنيەلەرىنە دەمەۋ بولاتىن، وسىنداي بىرەر ەستەلىكتەر جازىلىپ جاتسا، كوز الدىمىزدان كەتىپ، كوكەيىمىزدە ساقتالىپ قالعان اعانىڭ تۇلعاسىنىڭ ودان ءارى بيىكتەي تۇسەرى ءلازىم ەمەس پە... جەر باسىپ ءجۇرىپ، الدا ءبىراز عۇمىر كەشسەك كەيىنگى ۇرپاققا بىلە ءجۇرسىن دەپ كورگەن سوڭ ايتامىز، بىلگەن سوڭ جازامىز دا. ولاي بولسا اڭگىمە توركىنى ون شاقتى جىل الدىعا قاراي جىلجىسىن.
مەنىڭ زەينوللا اعامەن تانىسۋىم دا، كەزدەسۋىم دە ويلاماعان جەردەن بولدى.
1998 جىلى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىن الا بەرە مەن تارباعاتايدىڭ كۇنگەي جاق بوكتەرىندەگى «بلاگودارنوە» دەپ (قازاقشا اتاۋى كەلدىمۇرات) اتالاتىن اۋىلعا ىسساپارمەن بارىپ، سول اۋىلدىڭ قاريالارىنان اۋىل تاريحى تۋرالى ماعلۇمات جيناپ قايتتىم. ماقساتىم – 1918-20 جىلدارى وسى وڭىردە ۇيلەرىندە اققۋعا ءۇن قوسقان اسەت اقىن ءان سالعان، قايتارىندا اسەتكە كەرقۇلا ات مىنگىزىپ، ۇستىنە شاپان جاپقان قارعالىنىڭ بايجۇما، بيجۇما دەگەن ادامدارى تۋرالى دەرەك جيناۋ ەدى. تاپقاندارىم ايتارلىقتاي ماردىمدى بولماسا دا، قاناعاتتانارلىق كۇيمەن قايتپاق بولدىم. ورتا كوڭىلىمدى سول اۋىلدا تۇراتىن قابدوللا دەگەن ازاماتتىڭ مىنا ءبىر بەرگەن كىتابى كوتەرىپ تاستاعانداي بولدى. ول ۇرىمشىدەگى «حالىق» باسپاسىنان شىققان «باسباي» رومانى ەدى. كىتاپتىڭ اۆتورى زەينوللا مۇباراك ۇلى ەكەن.
– ءاي، ابەن جيەن، مىنا كىتاپتى سەن مۇراجايىڭا ساقتاپ قوي. ويتكەنى سەنىڭ اكەڭ تۇيعىن تۋرالى جازىلعان ءبىرتالاي دەرەكتەر بار ەكەن، – دەپ قابدوللا كىتاپتى ماعان ۇسىندى. قابدوللا شەشەم جاعىنان ءبىر ەلدىڭ بالاسى بولىپ كەلۋشى ەدى ءارى تۋىستىق جاقىندىعى بار بولاتىن. راسىندا، تارباعاتاي ايماعىنىڭ اتاقتى باي-مەساناتى، كەزىندە ايماقتىڭ ءۋاليى بولعان باسبايدىڭ اسىراپ العان ۇيعىر بالاسى – مەنىڭ اكەم تۋرالى بىرەۋ رومانعا قوسىپ، دەرەك جازادى دەگەن كىمنىڭ ويىنا كىرگەن؟! ماقانشىعا كەلگەننەن كەيىن روماندى جاتپاي-تۇرماي تۇگەل وقىپ شىقتىم. قىزىعارلىق وقيعا جەلىسىمەن تاريحي شىندىقتى ناقتى كورسەتە جازىلعان روماننىڭ ءتىل كوركەمدىگى ەرەكشە. اۆتور وقيعا جەلىسىنە ارقاۋ بولعان ادامداردىڭ وبرازىن اۋدارماي بەرە بىلگەن ەكەن. بالا كۇنىمىزدەن ەستىپ وسكەندىكتەن بە، سول ادامداردىڭ كوزىمىز كورگەندەرىن كوز الدىمىنان، ەستىگەندەرىمدى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىردىم. سونوۋ 1950 جىلداردان باستاپ بالا كەزىمىزدە شاعانتوعايدىڭ سۋىنا شومىلىپ، شاڭىن جۇتقان ءبىز ءۇشىن بالالىق شاقتىڭ سايرانىنا اينالعان اۋىل تىنىسى ەمىس-ەمىس كوز الدىمنان ءوتىپ جاتتى. «اۆتوردى تاۋىپ جولىعىپ، سۇحباتتاسسام، اكەمىزدىڭ ەلى، وتكەن ءومىرى جونىندە بىلسە، تەرەڭىرەك ءبىر دەرەك سۇراسام» دەگەن قىزىعۋشىلىق سەزىم سانامدى بيلەپ، استە كوكەيدەن كەتپەدى. قايتسەم دە جولىعامىن دەپ ءتۇيدىم...
2001 جىلى تامىز ايىندا ۇلىم داۋرەننىڭ ۇيلەنۋ تويى الماتى قالاسىندا بولاتىن بولىپ، ابىر-سابىرمەن تويعا دايىندىق باستالىپ كەتتى. شاقىرىلاتىن ادامداردىڭ ءتىزىمىن دە جاساي باستادىق. قانشا ايتقانمەن قالا ەمەس پە، تاپسىرىس بەرگەن مەيرامحاناعا ورىن بويىنشا شاقىرعان ادامدارىڭنىڭ ءبارى كەلگەنى ابزال. كوڭىلى جاقىن اعايىننىڭ ءبارىن شاقىرعىڭ كەلەدى. اۋىلداعى اعايىننىڭ ءبىز جاساعان ءتىزىم بويىنشا كەلەتىنىن تۇگەندەپ، كەزەك داۋرەننىڭ دوس-جاراندارىنىڭ ءوزى جازعان ءتىزىمنىڭ ىشىندەگى ادامدارعا كەلگەندە ول:
– ەگەر قانات قىتايدان ۇلگەرىپ كەلسە، تويدىڭ ءبىر قوناعى بولادى، ۇلگەرمەسە، ورنىنا باسقا ادام شاقىرۋعا
مۇمكىندىك بار، – دەدى.
– ول كىم ەدى ؟ – دەدىم
– قۇدالارىڭىزدىڭ قىتايدا ءبىر جازۋشى اعاسى بار ەكەن، اتى زەينوللا. ءۇرىمشى قالاسىندا تۇرادى. سول كىسىنىڭ بالاسى قانات ەكى ەل اراسىندا كاسىپكەرلىك، ساۋدا جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋمەن اينالىسادى. سوڭعى بىرەر جىلدىڭ ارعى-بەرگى جاعىندا بىزگە – اسەل ەكەۋمىزگە دە تانىس بولىپ قالدى. ءقايسىبىر كەزدە ارالاستىعىمىز دا بار. اكەسى شينجياننىڭ تارباعاتاي ايماعىنان، شاعانتوعاي دەگەن جەردەن دەدى عوي دەيمىن. الماتىعا دا كەلىپ تۇرماق ويلارى بار ەكەن. قىسقاسى، ول جاعىن قۇدالارىڭ جاقسى بىلەدى، – دەپ داۋرەن زەكەڭ تۋرالى ازداعان ماعلۇماتتىڭ ۇشىن شىعاردى. مەن ويلانىپ قالدىم...
بءىزدىڭ وتباسىمىز دا 1962 جىلى ۇركىنشىلىكتە سول شاعانتوعايدان سوۆەتكە ءوتىپ كەلگەن بولاتىن. 1957-58 جىلدارى ەلدىڭ شەت ايماقتارىنا ىشكى قىتايدان حانسۋ ۇلتىنىڭ وكىلدەرىن جاپپاي قونىستاندىرۋ باستالىپ، بوس جاتقان جەرلەردى يگەرۋگە كۇش سالىندى. كوممۋناعا بىرىگۋ كەزىندە اۋدان ورتالىعىن كونە شاعانتوعايدان بارلىقتىڭ تەرىسكەيىنە قارابۋرا دەگەن جەرگە كوشىردى. اكەمنىڭ كاسىپ قىلىپ وتىرعان شاعىن اسحاناسى بار ەدى. ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسى بولدى ما، الدە ءوز نيەتىمەن كەتتى مە، بىلمەيمىن، جاڭا قونىستانىپ جاتقان جەردە كوممۋنا اسحاناسىندا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن الدىن الا قارابۋراعا كەتتى. التى ايدان كەيىن 1958 جىلى ءبىزدىڭ ءۇي دە كونە شاعانتوعايدان قونىس اۋدارىپ، قارابۋراعا كوشىپ كەلدى. ءدام تارتىپ ءۇش جىلدان كەيىن ءبىز سول قارابۋرادان تۋرا سوۆەتكە بەت تۇزەپ، ۇلى كوشپەن ىلەسىپ كەتە باردىق. سوۆەتكە كەلگەننەن كەيىن دە شەكارا ماڭىنان ۇزاعامىز جوق. مەنىڭ بالالىق شاعىم وتكەن الاكول جاعاسىنداعى جاربۇلاق ەرتەرەكتە شاعىن اۋىل بولعان، ماقانشى اۋدانىنىڭ كيروۆ كولحوزىنىڭ الىستاعى بولىمشەسى ەكەن. جەرگىلىكتى حالقىنىڭ سانى 1000-نان ءسال عانا اساتىن ەدى. 1962 جىلىعى ۇركىنشىلىكتە قىتايدىڭ بوروتولا وبلىسى مەن تارباعاتاي، ىلە ايماقتارىنان وتكەن حالىقپەن تولىعىپ، ءبىرشاما ىرگەلى اۋىل قاتارىنا قوسىلدى. 1963 جىلى ءوز الدىنا جەكە كەڭەستىك شارۋاشىلىق (سوۆحوز) بولىپ قۇرىلدى. سوناۋ 1916-18، 1922-33 جىلداردىڭ اۋىرتپالىعى جاندارىنا باتقان وسى شەكارا ماڭىنىڭ حالقى ىرگە كوتەرىپ قىتايعا وتكەن. ەندى، مىنە، 30-40 جىل سالىپ، سول ەلدىڭ كونەكوز قاريالارى باستاپ، ۇرپاقتارى اتاقونىسقا قايتا ورالعان. قانشا ايتقانمەن جات جەردە ءجۇرىپ وگەيسىپ قالعان «قىتايلىقتار» ءوز جۇرتىنا تەز ۇيرەنىسىپ كەتە المادى. سولاي بولا تۇرسا دا جىلدار وتە كەلە جەرگىلىكتى اعايىنمەن تۋىستىعى جاراسىپ، اۋىل ىرگەسى بەكي ءتۇستى.
جاربۇلاق اۋىلىنىڭ ورتاسىنان كىشىگىرىم بۇلاق جارىپ وتەدى. ونىڭ باستاۋى اۋىلدىڭ شىعىس جاعىنداعى اسكەريلەر ورىن تەپكەن كومەنداتۋرا ماڭى بولاتىن. سول بۇلاق سۋىنىڭ مولدىعى بولار، ورتا تۇسقا كەلگەندە سۋى اجەپتاۋىر مولايادى. ونى وزەن دەپ تە اتاي بەرەمىز. سول وزەننىڭ ارعى جاعىنا ورنىققان اعايىنداردىڭ ءبىر قورجا اۋىل بولىپ شوعىرلانعاندارى كەيدە وزدەرىن «سانىك اۋىلىمىز» دەپ اتاۋشى ەدى. بالالىق بولار، العاشىندا وعان ءمان دە بەرمەدىك. سويتسەك، ول رۋلارىنىڭ اتى ەكەن. ءبىر ەلدەن، ءبىر جەردەن كەلگەن اعايىندار كەيدە ونى ماقتانىشپەن اتايتىن. شاعانتوعاي ءوڭىرىنىڭ وي-قىرىن مەكەن ەتكەن اعايىنداردىڭ كونەكوز قارتتارىنىڭ ول جاقتان ورالعانداعى بىلگەندەرى ءبىر باستارىنا جەتەرلىك، كورگەندەرى اۋىلدىڭ اۋىزىنان تاستامايتىن اڭگىمەسىنە اينالۋشى ەدى. سول اۋىلدىڭ قارتتارىنىڭ اۋزىنان زەينوللا سانىك دەگەن ەسىمدى ءجيى ەستىگەن مەن «باعاناعى داۋرەن ايتقان زەينوللا سول ەمەس پە» دەپ ويلادىم. «تارباعاتاي ايماعىنىڭ شاعانتوعايى» دەگەننەن كەيىن مەنىڭ دە قۇلاعىم ەلەڭدەپ، قۇدام توكەننەن سول جازۋشى زەكەڭنىڭ انىعىن بىلۋگە اسىقتىم.
كوپتەن كۇتكەن داۋرەننىڭ ۇيلەنۋ تويىنىڭ دا وتەتىن كۇنى كەلىپ جەتتى. تويعا جينالعان قاۋىم ءبىرشاما. كوپتەن كورىسپەگەن ەل ءوزارا شۇيىركەلەسىپ، توپ-توپ بولىپ ءار جەرگە جينالا قالعان. جۇرتتى ارالاپ امانداسىپ ءجۇرمىن. جاسى كىشىلەرى بولسا وزدەرى كەلىپ امانداسادى.
تويعا شاقىرىلعان قوناقتاردىڭ سوڭىن الا دەنە ءبىتىمى ىرىلەۋ، يىعى كوتەرىڭكى، جالپاق بەت، ءدوڭ ەرىندى ءبىر جىگىت كەلىپ قۇتتىقتاپ جاتتى. قاسىمدا تۇرعان داۋرەن جىگىتتى تانىستىرىپ:
– پاپا، مەن ايتىپ جۇرگەن قانات دەگەن جىگىت – وسى ازامات. اكەسى زەينوللا. ءوزى ءبىزدىڭ تويىمىزدىڭ قارساڭىندا ۇرىمشىدەن كەشە كەلگەن ەكەن، تانىسىپ قوي.
– ءوزىڭ تانىستىرىپ جاتقان جوقسىڭ با؟ ودان ارتىق نە كەرەك؟ – دەدىم دە، جاس جىگىتكە قولىمدى سوزدىم.
– اتىم ابەن، داۋرەننىڭ اكەسى بولامىن. قوش كەلدىڭ، اينالايىن!
– ەسىمىم قانات. تويلارىڭىز قۇتتى، بالالارىڭىز باقىتتى بولسىن!
– ايتقانىڭ كەلسىن، اينالايىن! ءۇي ىشتەرىڭ، اكە-شەشەلەرىڭ امان با؟
– شۇكىر، اللاعا!
ودان ارىگە بارعامىز جوق. كەلگەن قوناقتاردى قارسى الىپ، ەلمەن ارالاسىپ كەتتىم. ءساتى تۇسكەن ءبىر ورايدا قۇدام توكەننەن قانات تۋرالى، اكەسى زەينوللا جايىندا تەرەڭىرەك سۇراپ بىلەرمىن دەپ ويلادىم. توي تارقاپ، قىزىعى باسىلعاننان كەيىن ويدا جۇرگەن الگىندەگى اڭگىمە ۇمىتىلىپ قالا بەردى.
كەلەسى جىلى جاز ايىندا الماتىدان توكەن قۇدام حابارلاسىپ: «تاياۋدا زەينوللا اعامەن ماقانشى جاققا بارامىز. باقتىدا قايتىس بولعان ۇلىنا اس بەرمەكشى. سىزدەرگە دە جولاي سوعاتىن شىعارمىز»، – دەدى.
قۇدامىزدىڭ رەسمي ساپارمەن اۋىل جاققا العاش كەلە جاتقانى بار جانە زەينوللا سياقتى اعاسىن ەرتىپ كەلە جاتقاننان كەيىن قوناقتاردى كۇتۋگە دايىندالا باستادىق. ۋادەلى كۇنى قۇدام حابارلاسىپ الماتىدان شىققانىن ايتتى. جۇرەتىن جولىن ەسەپتەپ، ءدال كەلەتىن ۋاقىتىندا ماقانشىنىڭ كىرەبەرىسىنەن قوناقتاردى كۇتىپ الدىم. قوناقتاردى ۇيگە ءتۇسىرىپ، ابىر-سابىر بولىپ جاتىرمىز. زەينوللا اعا جۇبايى ءشامشابانۋ تاتەمىزبەن جانە كۇيەۋ بالاسىمەن كەلگەن ەكەن. الىس جولدان كەلگەن تۋىستارعا «ءشولىن باسسىن» دەپ قىمىز ۇسىندىق. جول سوقتى بولىپ شارشاعاندىقتان با، الدە جاسىنىڭ شاۋ تارتىپ قالعاندىعىنان با، زەينوللا اعا اياق-قولدارىن جازىپ جەرگە سالعان كورپە-جاستىققا جانتايىپ جاتا كەتتى. مازاسىن العامىز جوق. «تىنىعىپ السىن» دەپ ويلادىق. ەسەسىنە، ءشامشابانۋ تاتەمىز اڭگىمەشىل ادام ەكەن، ول جاقتاعى وتكەن-كەتكەن كۇندەرىنەن ءبىراز سىر اقتارىپ، بۇل جاققا كەلۋىنىڭ ماقساتى جونىندە ايتىپ ءوتتى. ءبىراز دەمالىپ تىنىستاعان سوڭ كامالدىڭ جايعان داستارقانىنان قويۋ شاي ىشۋگە شاقىردىق. شاي ۇستىندەگى اڭگىمەمىز مەن قىزمەت ىستەپ، باسقارىپ وتىرعان اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ مۇراجايى جانە اسەتتىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ اينالاسىندا ءوربىدى.
– اسەتتىڭ سانالى عۇمىرىنىڭ تالايى ءبىزدىڭ جاقتا، تارباعاتايدىڭ شىعىسى، مىناۋ ەمىلدىڭ جوعارعى جاعىندا بولعانى راس. شەكارا اسىپ كەتكەنىمەن، الىسقا ۇزاعان ەمەس. وتباسى دا شىڭىراۋدىڭ جەلكەسىندە بولعان. اقىن ادام بىردە مىنا اۋىلدا، بىردە انا اۋىلدا بولىپ، ەل اراسىن ەركىن ارالاعان عوي. شاۋەشەكتىڭ توڭىرەگىندە اسەت بولماعان جەر كەمدە- كەم شىعار. بوروتولا جاققا بارۋىنىڭ سەبەبى دە – ول جاقتاعى ەرتەدە ارالاسقان دوس-جاراندارىن ىزدەۋى. ءوزى سياقتى ونەر سۇيگەن، ءانقۇمار بىرنەشە شاكىرت دوستارىمەن ەل ارالاپ، سايات قۇرىپ سايرامكول جاعاسىنىڭ سانىنە اينالعان، ەرەنقابىرعانىڭ ەركە ۇلى اتانعانى تاعى بار. سول جاقتا ءومىر كەشكەن كونەكوز قاريالاردان ەستىگەنىمدى بىرنەشە كىتابىمدا جازىپ، اسەت جونىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەنىم راس. سەندەردىڭ مۇراجايلارىڭدا ونداي دەرەكتەر بار ما، جوق پا – بىلمەدىم. قايتار جولدا اماندىق بولسا كىرىپ شىقسا بولار ەدى، – دەپ بارىپ ءبىر توقتادى.
– ارينە، اعا، كىرەسىزدەر، كورەسىزدەر. اسەتتىڭ بەيمالىم شىعارمالارى مەن ءومىرىنىڭ قاعازعا تۇسپەگەن جاقتارىن ايتىپ بەرۋگە بارمىن، – دەدىم قايتكەن كۇندە تىڭ دەرەكتەر الارمىن دەگەن ويمەن.
انانى-مىنانى اڭگىمە قىلىپ وتىرىپ ۋاقىتتىڭ ءبىراز بولىپ قالعانىن بايقاماپپىز. ول كىسى مەنىڭ:
– اعا، مال اكەلىپ قويىپ ەدىم، سىزدەر قوناتىن شىعار دەپ. اسىقپاي ەرتەڭ كەتسەڭىزدەر دە بولادى عوي، باقتى مىنا تۇرعان جەر، – دەگەنىمە:
– راقمەت، اينالايىن. باقتىداعى ءبىراز ەلگە حابارلاپ قويىپ ەدىك، ولار توسىپ قالادى عوي. نەسىنە اۋرە بولدىڭ؟ – دەپ سىپايىلىق تانىتتى.
ءشامشابانۋ تاتەمىز دە شىدامسىزدانا:
– بارار جەرگە جەتە جىعىلايىق. باقتىعا جەتىپ بالامىزدىڭ باسىنا كەش بولماي قۇران وقىتىپ، ەل-جۇرتىنىڭ دايىندىعى قالاي ەكەن، سونى كورەيىك. پەيىلدەرىڭە راقمەت! – دەپ ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتىر.
– ولاي بولسا وزدەرىڭىزگە ارناپ قويعان مال ەدى، سويىپ اسىپ قويايىق، قايتار جولدا ءدام تاتىڭىزدار. ەڭ بولماسا، مالدىڭ باسىنا باتا جاساپ كەتىڭىزدەر، – دەپ قارااعاشتىڭ استىندا بايلاۋلى تۇرعان مالدى تەز بارىپ الىپ كەلدىم دە، كولدەنەڭ تارتىپ، الاقانىمدى جايدىم. مەنىڭ مال سويىپ، ەت اسپاي قويمايتىنىمدى بىلگەن بولۋى كەرەك، زەينوللا اعا باتاسىن بەردى.
باقتى اۋىلىنداعى ەل-جۇرتپەن كەزدەسىپ، بالاسىنىڭ اسىن بەرگەننەن كەيىن بىرەر كۇن ايالداپ زەينوللا اعالار الماتىعا قايتتى. جولاي ۇيگە كەلىپ باعاناعى باسىنا باتا جاساعان مالدىڭ ەتىنەن ءدام تاتتقاننان كەيىن، جولداعى ناۋالى اۋىلىنا سوعىپ، سونداعى مەكتەپ ءمۇدىرى ۆاليانىڭ ۇيىنە قونباق نيەتتە ەكەنىن ايتتى. ۇيدەن شىققاننان كەيىن اسەتتىڭ مۇراجايىنا كىرىپ زيارات ەتۋدى ءجون سانادى. ۇيدەن شىعىپ ءبىز مۇراجايعا كەلدىك. تابالدىرىقتان «ءبىسىمىللا» دەپ اتتاعان اعامىزعا، ەسىك الدىنا كەلىپ ءيىلىپ سالەم سالعان ءشامشابانۋ اپايىمىزدىڭ ىس-ارەكەتىنە شىراقشى بولىپ وتىرعان مەن عانا ەمەس، 80 جىلدان بەرى قابىردە جاتقان اسەت اتامىز دا ريزا بولىپ، جاتقان جەرىنەن ءبىر اۋناعان شىعار. زەينوللا اعا ايگىلى ادامنىڭ ءومىرى تۋرالى دەرەكتەردى ەستىگەندە تاڭعالعانى سونشا، ءاربىر جادىگەردى مۇقيات سۇراپ-بىلۋگە ىنتىقتى.. جۇڭگو جەرىندەگى قازاقتاردىڭ اسەت تۋرالى ەستىگەندەرى بولماسا، بىزدەگى سياقتى ەمەس، ونىڭ مۇرالارىنا شولدەپ وتىرعانى اقيقات ەكەن. اسەتتىڭ وتباسى جانە ونىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى فوتوسۋرەتتەردى ەستەلىككە بەردىم. ال 1918 جىلى ا.بايتۇرسىنوۆ، م.دۋلاتوۆت، ر.مارسەكوۆ سىندى الاشتىڭ ءبىرقاتار ارىستارىنىڭ شاۋەشەك قالاسىندا پوترەتشى مۇحامەتجان يۋسۋپوۆ تۇسىرگەن سۋرەتىنىڭ ىشىنەن اسەتتىڭ كەلبەتىن كورگەندە اعانىڭ تاڭعالىسىندا شەك بولمادى. اسەتتىڭ قولىنا ۇستاعان قۇران كىتابى، اسەتتىڭ مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەندە دالدا تىناكاوعىلى دەگەن قاريدىڭ جازىپ بەرگەن بويتۇمارى، ساقينا ءمورى، اسەتتىڭ ايەلى تاتەجاننىڭ ءاميانى تۋرالى اڭگىمەلەگەندە ونىڭ عاجايىپ دۇنيەلەر ەكەندىگىن تاڭعالا تىڭدادى.
– ابەن اينالايىن، وسى اسەتتىڭ قارىنداسىنىڭ بولعانى تۋرالى نە حابار بىلەسىڭ؟ – دەپ جاڭا ءبىر دەرەكتى بىلگىسى كەلدى مە، ەل ىشىنە تارالماعان، ءبىزدىڭ ەل جاقتا اناۋ-مىناۋ بىلە بەرمەيتىن اڭگىمەنىڭ ۇشىن شىعاردى.
– اعا، ەرتەرەكتە وسى وڭىردە، اسىرەسە جاربۇلاق، قارابۇلاق ولكەسىندە باكەن، بىكەن، زيمولدا، قىدىرمولدا، ءجۇنىسقان، قىزىر، مامەت دەگەن كونەكوز قاريالار كوپ بولىپ ەدى. سولاردىڭ بارلىعى اسەتتىڭ اتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان، ارتىنان ىلەسىپ ءانىن تىڭداعان، بىلگەندەرىن بۇگىنگە جەتكىزگەن قازىنالى قارتتارىمىز ەدى. كوبى 70-جىلدارى قايتىس بولدى. سولاردىڭ قاسىندا وتىرىپ كەيدە اڭگىمەسىن تىڭدايتىنبىز. بۇل اڭگىمەنى بالا كەزىمدە سولاردان ەستۋشى ەدىم. ولار: «اسەتتىڭ قارىنداسى بولعان»، – دەپ وتىرۋشى ەدى. ال وسى مۇراجاي جۇمىسىمەن اينالىسقان العاشقى جىلداردا بىرەر قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەرىمىزدەن: «اسەتتىڭ ەمەس، نايمانبايدىڭ قارىنداسى بولىپتى. نايمانباي ەرتەرەكتە وسى جاققا سول قارىنداسىن ساعالاپ، ارقادان كەلىپتى، اتى زايىپپە، الدە زارىپپە»، – دەگەندەرىن ەستىدىم. ال مەنىڭ جاڭاعى قاريالاردان ەستىگەنىم ول ناق ءسوز – «اسەتتىڭ قارىنداسى، نايمانباي ءوزىنىڭ ساۋداگەر دوسىنا ەرتەدە ۇزاتقان، اتى ەسىمىزدە جوق». وسىلاي دەپ وتىراتىن...
– وسى تۋرالى مەن دە زەرتتەپ ءجۇرمىن. تاياۋدا كوزىم انىق جەتەر. انىقتالعان حابارىم بولسا، مىندەتتى تۇردە ساعان ايتامىن.
– راقمەت، اعا! مىناۋ اسەت الەمىنە تۇرەن سالىپ، عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن مەن ءۇشىن ناعىز كەرەمەت بولار ەدى.
ءبىراز ماعلۇمات العان زەينوللا اعا مەن ءشامشابانۋ اپاي ەكەۋى «قۇرمەتتى قوناقتار كىتابىنا» قولتاڭبالارىن قالدىردى دا، العىستارىن ايتىپ، قايتۋعا بەت الدى.
مۇراجايدان اتتانار الدىندا ەسكەرتكىشكە سۋرەتكە ءتۇسىپ، بۇدان كەيىن ۇنەمى حابارلاسىپ تۇرۋعا نيەت ءبىلدىردى. زەينوللا اعا تولقۋ ۇستىندە. راس، بۇرىن ەل اۋزىندا اڭىزعا اينالعان اسەت سياقتى ادام تۋرالى ەلدەن ەستىگەنىن جازىپ، قاعاز بەتىنە تۇسىرسە، ەندى ونىڭ مۇرالارىن كوزىمەن كورگەننەن كەيىن ەرەكشە كۇيدە بولعاندىعىن ايقىن سەزىنىپ تۇردىم. سىرتقى قاقپا الدىنا جەتكەنگە دەيىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ، قولىمدى قاتتى قىسقان كۇيى:
– ساۋ بول، ابەن، اماندىقپەن كەزدەسكەنشە كۇن جاقسى بولسىن! كەلگەنىم جاقسى بولدى، كورگەنىم جاقسى بولدى.
مەن مۇنداي بولار دەپ ويلاماپ ەدىم. ۇرپاقتارىنىڭ بارى عانيبەت ەمەس پە! اينالايىن اسەت ولمەگەن ەكەن...
نەگىزى، قانداي ماعلۇمات بولسا دا، مۇراجايىڭا جيناي بەر. «مىناۋ – تەرىس، مىناۋ – وڭ پىكىر» دەپ ويلاما. ونىڭ
وڭ-تەرىسىن ۋاقىت ءوزى ەكشەپ الادى. زەرتتەيسىڭ، تالدايسىڭ، وي ەلەگىنەن وتكىزەرسىڭ. كۇندەردىڭ كۇنىندە نە
نارسە بولسا دا، تاريح ءوز ورنىنا قويادى. ال دەرەك بەرگەن ادامنان ايىرىلىپ قالۋىڭ مۇمكىن.
– ايتقانىڭىزدى ۇقتىم. ءوزىم دە سولاي ىستەپ كەلەمىن. جيناقتالعان دەرەك جوعالماس. امان بولىڭىز، اعا، ءدام
تارتار بولسا، ءالى تالاي كەزدەسەمىز، – دەپ قيماستىقپەن قوشتاسىپ جاتىرمىن.
قوناقتاردى ۇزىن جولدىڭ ۇستىندە كولىككە شىعارىپ سالدىم. ولار ىقىلاس ءبىلدىرىپ، ريزالىقپەن اتتانىپ كەتە باردى. بۇل مەنىڭ زەينوللا اعانى العاش رەت كورگەنىم ەدى. بىرەر ساعات قانا سۇحباتتاسقاننىڭ وزىنەن ۇلكەن ساباق الدىم، اعانىڭ ايتقان ءاربىر ءسوزى كەۋدەمە نۇر بولىپ قۇيىلعانداي بولدى...
2005 جىلى جاز ايىندا زەينوللا اعا ماقانشى وڭىرىنە كەلگەن ءبىر ساپارىندا تاعى دا باقتى اۋىلىنا كەتىپ بارا جاتقانىن حابارلاپ، اسىعىس ەكەنىن، مۇمكىن بولسا جول ۇستىنەن كۇتىپ تۇرىپ، ءوزىنىڭ سوڭعى جىلداردا باسپادان شىققان «قاراكەرەي قابانباي»، «حان باتىر قابانباي»، «تاۋ جۇلدىزى»، «باسباي»، «تۇعىرىل حان»، «دەمەجان» سياقتى كىتاپتارىن بىرنەشە دانادان بىرەر ادامدارعا تاراتىپ بەرۋگە جانە مۇراجايعا ەستەلىك رەتىندە قالدىراتىنىن ايتتى. اعانىڭ سول 2005 جىلى ماۋسىم ايىنداعى قازاقستاندا شىعاتىن «شالقار» گازەتىندە «اسەتتىڭ جيەنى اۋىلىمىزدان تابىلدى»، 6 شىلدەدەگى «قازاق ەلى» گازەتىندە «اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ جيەنى – ناشەن اقىن» اتتى ماقالالارى جارىق كورىپ، كەيىن وسى ماقالالار سەمەيدە شىعاتىن «سەمەي تاڭى»، ءۇرجار اۋدانىندا شىعاتىن «ۋاقىت تىنىسى» گازەتتەرىندە جارىق كورگەن ەدى. مىنە، وسى گازەتتەردىڭ دە بىرنەشە داناسىن مۇراجايعا قالدىرماق نيەتتە ەكەن. قاسىندا ۇلى قانات، ءشامشابانۋ تاتەمىز بار. مەن بۇل جولى ايتقان جەرىنەن توسىپ تۇرىپ، كىتاپتاردى الىپ قالدىم. الايدا قايتار جولىندا ۇيگە ءتۇسىرىپ، اكەم جونىندە دەرەك جازىلعان «باسباي» رومانى تۋرالى سۇراماققا بەكىندىم.
– «باسباي» رومان–ەسسەسى – تاريحي شىعارما. مەن وسى روماندى جازۋ ءۇشىن بۇكىل تارباعاتاي وڭىرىنەن دەرەكتەردى جيناي ءجۇرىپ، تالاي ەلدىڭ تاريحي سىرلارىنا قانىقتىم. باشەكەڭدى كورگەن كونەنىڭ كوزدەرىمەن اڭگىمەلەستىم، ايتقاندارىن تىڭدادىم. ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىم تۋرالى باي مۇرالاردىڭ حالىق جادىندا ساقتالىپ قالعانىنا قاتتى قۋاندىم. ەڭ باستىسى، باشەكەڭنىڭ ۇرپاقتارىنىڭ بولعاندىعى ماعان ءبىر مىندەت جۇكتەگەندەي بولدى. بۇكىل جۇڭگو ەلىنە ءماشھۇر بولعان شىعىستىڭ تاماشا ۇلدارى تۋرالى دەرەكتى ماتەريالدى جازۋ، راسىندا دا، قيىن ەدى. الايدا بالالىق شاعىمنىڭ اسپانىندا جۇلدىز ساناپ وسكەن مەن سياقتى دالا ۇلدارىنا، ءوز ەلىمنىڭ تاريحىنان اسقان تاريح، ءوز ەلىمنىڭ ادامدارىنان اسقان كەرەمەت ادامدار جوق سياقتى كورىنىپ تۇردى. وسى رومان ارقىلى جۇڭگو قوعامىندا ءومىر سۇرگەن از ۇلت حالقىنىڭ، ونىڭ ىشىندە كوشپەندى قازاقتىڭ ءبىر كەزەڭىندەگى تاريحي شىندىعىن كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ءبىلۋى ءۇشىن جەتكىزە الدىم-اۋ دەپ ويلايمىن. سونداي-اق باشەكەڭنىڭ ۇرپاقتارىنىڭ الدىندا دا قارىزىمنان قۇتىلدىم. مويىنىما كوتەرگەن جۇگىم جەڭىلدەدى. ال سەنىڭ اكەڭە كەلسەم، ول ءوز زامانىندا اڭىز ادام بولعان سياقتى. باشەكەڭنىڭ اسىراندى ۇيعىر بالاسى تۋرالى حالىقتىڭ اۋزىندا جاقسى سوزدەر كوپ-اق. الايدا سولاردىڭ ءبىرى دە اكەڭنىڭ شىققان جەرى، بالالىق ءومىرى تۋرالى ايتا المادى. ول كىسىنىڭ ارالاسقان ورتاسى جوعارى دەڭگەيدە بولعان بولۋى كەرەك. مەن رومان تۋرالى وي قوزعاعان ۋاقىتتان بەرى ول كىسى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى دەرەكتەردى تابا المادىم. ءالىمعازى مەن نۇرتازانىڭ، تەمىربەك پەن تاڭعىتتىڭ، كەيىننەن باشەكەڭنىڭ جانىنان تابىلعان اكەڭدى بىلايعى جۇرت «ادام ەدى»، «ازامات ەدى» دەگەننەن باسقا اسىرىپ ايتا المادى. سەبەبى ول جۇرگەن ورتاداعى ەل اعالارى ومىردەن وزعان، قاراپايىم ەلدىڭ كۇنى توزعان بولاتىن. بار ايتارىم – وسى. روماندا جازىلعان بىرەر بەتتىك ەستەلىك-دەرەكتەردى ءوزىڭ دە وقىدىڭ.
2009 جىلى قىركۇيەك ايىندا ءساتى ءتۇسىپ كامال ەكەۋمىز مەنىڭ تۋعان جەرىم شاعانتوعايعا بارماق بولىپ جولعا جينالدىق. مۇمكىندىك تۋىپ جاتسا ۇرىمشىگە بارىپ زەينوللا اعانىڭ نۇسقاۋىمەن اسەتتىڭ جيەنى ناشەن قاريا تۋرالى دەرەكتەر جيناپ، جولى تابىلسا، سول قاريانى كورىپ قايتۋ بولاتىن. قىركۇيەك ايىنىڭ 3 جۇلدىزىندا شەكارادان وتتىك. ارعى بەتتەن مەنىڭ ناعاشىم سەيىلقاننىڭ 1962 جىلعى ۇركىنشىلىكتە شاعانتوعايدا قالعان قىزى نۇرعاسىلدىڭ ورتانشى بالاسى سەرىك كۇتىپ الدى. جەڭىل ماشينامەن شەكارادان 18 شاقىرىم جەردەگى شاۋەشەككە كەلدىك تە ساقشى بولىمىنە ەسەپكە تۇردىق. كەشكى ساعات 17 مولشەرىندە قالادان شىعىپ 70 شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ، شاعانتوعايعا (ەسكى اتى قارابۋرا) كەلدىك. اعايىن-تۋىستار نۇرعاسىلدىڭ ۇلكەن ۇلى بولاتتىڭ ۇيىنە جينالىپ، كۇتىپ وتىر ەكەن. الىستان كەلگەن ءبىزدى ۋلاپ-شۋلاپ قۇرمەتتپەن قارسى الىپ جاتىر. تالاي جىلداردان كورىسپەگەن تۋىستاردىڭ ساعىنىش ماۋقى باسىلدى-اۋ دەگەن ءۇش كۇننەن كەيىن ءبىز كامال ەكەۋمىز ۇرىمشىگە جول تارتتىق. الدىندا بىرەر كۇن بۇرىن زەينوللا اعانىڭ ۇيىنە تەلەفون سوعىپ، حابارلاسىپ، ماقساتىمدى ايتقان بولاتىنمىن. اعا تىلەگىمدى قابىل الىپ، ويىمدى قۇپتادى. الايدا جولدا ساق بولۋىمدى ءوتىندى. سول جىلى 7ء-شى ايدا شينجاڭداعى ۇيعىر ۇلتىنىڭ وكىلدەرى نارازىلىق تۋدىرىپ، باس كوتەرگەن ەدى. شينجاڭداعى بىرەر قالالاردا ۇلكەندى-كىشىلى قاقتىعىستار بولىپ، ەل ىشىندە قاتاڭ ءتارتىپ ورناتىلعان بولاتىن. مىنە، وسى وقيعانىڭ سالدارى بىزگە دە ءتيىپ كەتپەسىن دەگەن وي بولۋى كەرەك، اعا ساپار بارىسىندا بارىنشا اباي بولۋىمىزدى، بەيساۋىت كوزگە تۇسپەۋىمىزدى ءوتىندى. شاعانتوعايدان ءتۇس مولشەرىندە جەڭىل ماشينامەن شىققان ءبىزدى بولەلەرىم مادەنيەت پەن ءامينا شىعارىپ سالدى. جول بويى ءتۇرلى تەكسەرۋلەردەن امان-ەسەن ءوتىپ، 600 شاقىرىم جول ءجۇرىپ ۇرىمشىگە تۇنگى ساعات 2-لەردە كەلدىك. زەينوللا اعانىڭ تاعاتسىزدانا كۇتىپ، ءاربىر 2 ساعات سايىن قاي جەردە كەلە جاتقانىمىزدى سۇراپ وتىرعاندىعىنان اعالىق مەيىرىنىڭ زور ەكەندىگىن بايقادىم. كىرەبەرىس داربازا الدىندا ءشامشابانۋ تاتەمىز قارسى الىپ، ۇيگە ءوزى باستاپ كىردى. ءتۇننىڭ ءبىراز شاماسى بولسا دا شارشاماي، ءبىزدىڭ كەلۋىمىزدى كۇتىپ وتىرعان اعانىڭ بويىنداعى الاڭداۋشىلىعى تەك ءبىز تابالدىرىقتان اتتاعاننان كەيىن عانا باسىلعان سياقتى. دەمىن تەرەڭ الىپ:
–ۋھ! جەتتىڭدەر مە، ايتەۋىر! – دەپ ورىنىنان كوتەرىلىپ كەلىپ قوس قولداپ امانداسىپ، ءبىزدى باۋىرىنا باستى.
كوڭىلىمىز الابۇرتىپ، جەتكەنىمىزشە تاعات تاپپاي الاڭداپ مازامىز كەتكەن ءبىز دە قاتتى شارشاعان سياقتىمىز، ءشامشابانۋ تاتە دايىنداعان تاماقتان ءدام تاتقاننان كەيىن بىردەن جاتىپ قالدىق. كوڭىل جاي تاپقاننان كەيىن بولار، قاتتى ۇيىقتاعانىمىز سونشا، ەرتەڭىنە تۇرعاندا شارشاعانىمىز باسىلىپ، تىڭايىپ-اق قالعان ەكەنبىز. تاڭەرتەڭگى شاي ۇستىندە زەينوللا اعا:
– ءيا، ابەن بۇيىمتايىڭ اسەت جونىندە ەكەنىن بىلەمىن، ونى ورىندايىن. ال مىناۋ ءبىر دۇربەلەڭ شاقتا كەلىپ قالعان ەكەنسىڭدەر، امال جوق، قالانى ارالاتا المايمىن. ويتكەنى شىلدەدەگى قاقتىعىستاردان كەيىن تىنىشتالعان سياقتى ەدى، مىنە، قايتا باس كوتەرۋلەر بولىپ، قالا ءىشى قاتاڭ تارتىپكە كوشىپ كەتتى. وعان رەنجىمەسسىڭ. وسىندا رامازان دەگەن ءبىر جىگىت بار، اسەتتىڭ جيەنى تۋرالى العاشقى اقپاردى سودان الىپ ەدىم. سول جىگىتپەن حابارلاسىپ قويدىم. ءقازىر كەلىپ قالار. سەندەردى قالادان 60 شاقىرىم جەردەگى فۋكاڭ اۋدانىنداعى ءبىر فەرماعا اپارىپ كەلەدى. اسەتتىڭ قارىنداسى اسەكەيدەن تۋعان ناشەندى كورىپ اڭگىمەلەسۋىڭە جاعداي بار، – دەدى.
– مەن ءبىراز ۋاقىتتان بەرى سىرقاتتانىپ قالاتىن بولدىم. مىنا سەندەرمەن بىرگە جۇرسەم بولاتىن-اق ەدى. الىستان ات ارىتىپ كەلگەندە جاندارىڭنان تابىلماعانىم وكىنىشتى، – دەپ كۇيزەلدى.
سول كەزدەردە اعانىڭ دەنساۋلىعى دا سىر بەرىپ جۇرگەن ەكەن. ۇزاق جۇرىسكە شىداي الماي، ۇنەمى شارشاپ قالادى. سۋىق تيگىزىپ العان با، الدە ەگدە تارتقان ادامنىڭ كۇيى مە، كەۋدەسىن ەركىن كەرە دەم الا الماي، ونە بويىن اۋىرلىق باسىپ تۇرعانداي كورىندى ماعان. ىڭعايى كەلىپ تۇرعان وسى ءبىر ءىستىڭ بىتەرىن كوڭىلىنە مەدەۋ قىلدىم دا:
– راقمەت، اعا! اسەت اينالاسىنداعى بۇرىن-سوڭدى ەستىلمەگەن، جاريالانباعان ۇلكەن جاڭالىق وسى بولايىن دەپ تۇر. مەنىڭ باسقا ايتارىم جوق، – دەپ ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىردىم.
ايتىلعان ۋاقىتتان ءسال كەشىگىپ كەلگەن رامازان تۇرسىنۇلىمەن تانىسقاننان كەيىن ءبىز كوپ ۇزاماي جولعا شىعىپ فۋكاڭ اۋدانىنداعى ناشەن قاريانىڭ ۇيىنە قاراي ءجۇرىپ كەتتىك...
وسى ساپار، شىنىمەن دە، ءساتتى بولدى. 1992 جىلى اسەت اقىننىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋى قارساڭىندا اعانىڭ شينجاڭنىڭ ورتالىق گازەتتەرىنىڭ بىرىندە جاريالاعان «ادامنىڭ بۇلب ۇلى، اقىننىڭ ءدۇلد ۇلى» اتتى ماقالاسى اسەت ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ جاڭا قىرلارىن اشۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. ال وسى ماقالا ارقىلى تابىلعان نايمانباي ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى، اسەتتىڭ جيەنى ناشەن قاريانىڭ ماعان بەرگەن مول مۇراسى ءبىز ءۇشىن تابىلماس قازىنا، مۇراجاي قورىن تولىقتىرعان تاماشا تارتۋ بولدى. وسى كەزدەسۋ زەينوللا اعامەن مەنىڭ ءۇشىنشى كەزدەسۋىم ەدى.
2012 جىلى جازدا الماتىدان توكەن قۇدام تەلەفون سوعىپ، زەينوللا اعانىڭ جاڭادان شىققان ءبىر ەڭبەگى – «سۇلەيمەن بي» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلەتىنىن حابارلادى.
اعانىڭ ءوزى نيەت ەتىپ سول كەشكە قاتىسۋىمدى تىلەك ەتكەن ەكەن. جالپى، كوپشىلىككە ارنالعان وسى ءبىر شارانى وتكىزۋگە مۇرىندىق بولىپ جۇرگەن الماتى قالاسىندا تۇرىپ جاتقان بابا ۇرپاقتارى، سۇلەيمەن بالاسى – قاناعاتتىڭ نەمەرەلەرى كورىنەدى. تارباعاتاي وڭىرىندە عۇمىر كەشىپ، وسى ولكەگە اتى شىققان اتاقتى ءبيدىڭ ءومىرى تۋرالى زەينوللا اعا ەرتەرەكتەن قالام تەربەپ، ءوز ەڭبەكتەرىندە جازىپ تا جۇرەتىن. سۇلەيمەن بي تۋرالى ايتقان ءبىر اڭگىمەسىندە:
– سۇلەيمەننىڭ اسى مىنا قارابۇتانىڭ تومەنگى جاعىنداعى، قۇتي وزەنىنىڭ بويىن بويلاي جاتقان جازىقتا، سوناۋ بۇعىبايعا دەيىنگى ارالىقتا بولعان. اسقا كەلگەن ادامدا سان جوق. 300 ءۇي تىگىلىپ، ارقا مەن اتىراۋداعى، التاي مەن جەتىسۋداعى، قاراتاۋ مەن كوكشەدەگى ءۇش ءجۇزدىڭ اتقا مىنەر بيلەرى مەن بولىستارى قوناق بولعان ەكەن. ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ جازعان «قۇلاگەر» پوەماسىنداعى ساعىنايدىڭ اسى دەگەنىمىز – وسى سۇلەيمەننىڭ اسى. «ءىلياس ول كەزدە 9-10 جاستاعى بالا. قۇلاگەرگە ءوزى ءمىنىپ شاپقان» دەلىنەدى. ارينە، تەرەڭ زەرتتەسە، قيسىنى كەلەتىن سياقتى.
مىنا كىتاپتىڭ كولەمدى تاريحي شىعارما رەتىندە تانىلىپ ەلگە تارالۋى، سۇلەيمەن ۇرپاقتارىنىڭ عانا ەمەس، جەتىسۋ، تارباعاتاي ءوڭىرىن مەكەن ەتكەن قالىڭ قازاقتىڭ قۋانىشىنا اينالدى. مامىر ايىنىڭ اياعىنا تامان الماتىعا كەلگەن كامال ەكەۋمىزدى توكەن قۇدام قارسى الىپ، داۋرەننىڭ ۇيىنە الىپ باردى. ەرتەڭىنە قۇداعيىمىز مەيىرىمدى الىپ تورتەۋمىز شاقىرعان مەكەن-جايعا باردىق. اتشاپتىرىم ۇلكەن زالدا ىعى-جىعى جينالعان جۇرت. زەكەڭدى تانيتىن ول جاقتاعى، بۇل جاقتاعى اعايىندار، تۋىستاردىڭ قاراسى كوپ-اق. اكەلگەن شاشۋىمىزدى ءشامشابانۋ اپايعا ۇستاتىپ، اعامەن امانداسقاننان كەيىن كەشتىڭ باستالۋىن كۇتتىك. انە-مىنە دەگەنشە كەشىمىز دە باستالىپ كەتتى. كىتاپتىڭ جازىلۋى، مازمۇنى، كوركەمدىگى، ءتىل ەرەكشەلىگى تۋرالى ايتىپ جاتقان ادامداردىڭ ماقتاۋ-ماداقتاۋلارى ەرەكشە. مەنىڭ ءبىر تاڭعالعانىم – زەينوللا اعانىڭ كەشتىڭ باسىنان باستاپ، اياعىنا دەيىنگى ارالىقتا وزگەرىسسىز، قاراپايىم كەيپىنەن اينىماعاندىعى. قويىلعان سۇراقتارعا دا بايىپپەن جاۋاپ بەرىپ، اسقاق مىنەز كورسەتپەي، سابىرلىق تانىتىپ وتىرعاندىعى. بار بايلىعى قولىنداعى قالامى مەن الدىنداعى قالىڭ داپتەرى ەكەنىن سەزىپ تۇرمىن. ويتكەنى تاعدىر تالكەگىن كوپ كورىپ، ءومىر سوقپاعىن اداسپاي باسىپ وتكەن وسى ءبىر ادامنىڭ ەرلىگى ۇشان-تەڭىز دەرسىڭ. كورگەنى مەن كوڭىلگە تۇيگەنىن، ەستىگەنى مەن ەسىندە قالعانىن قاعاز بەتىنە تاڭبا باسقانداي ەتىپ ءتۇسىرۋ ەرلىك ەمەي نەمەنە؟! زەينوللا اعانىڭ قاي شىعارماسىن الساڭىز دا تاريحي دەرەكتەردىڭ جەلىسىمەن قۇرىلعان. ىشىندە اسا ءبىر كوركەم تىلمەن ۇزاق-سونار بايانداۋ، بەينەلەۋ جوقتىڭ قاسى. بولعان دۇنيەنى قاز-قالپىندا، جىپ-جيناقى جازىپ، اينالاسىن جۇپ-جۇمىر ەتىپ شىعارادى. شاشاۋ شىققان ارتىق ءسوز دە جوق. مەنىڭشە، بۇل – كوپ جازۋشىلاردا كەزدەسە بەرمەيتىن قاسيەت. جالىقپاي، جاتپاي-تۇرماي وقيتىن وقىرمانعا كەرەگى دە – وسى.
ورايى كەلگەن ءبىر ساتتە مەن زەينوللا اعا مەنى جانىنا شاقىرىپ:
– ابەن، ەلگە قاشان ورالاسىڭ، قايتارىڭدا ماعان حابارلاسساڭشى، – دەدى.
– اماندىق بولسا وسىندا ەكى كۇن ايالدايمىن. ءوزىم تەلەفون سوعايىن، – دەدىم مەن.
– مەن بيىل سەندەر جاققا بارىپ قايتسام با دەپ ەدىم، وعان دەنساۋلىعىم كەلە مە، كەلمەي مە، بىلمەيمىن.
ۋاقىت كورسەتەر. الگى ءۇرجارعا قابانباي بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتپاق ەكەن. ورىنىن دۇرىس بەلگىلەسە
جانە كەلبەتىن دە كوپشىلىك سىننان وتكىزىپ بارىپ جاساسا، ابروي بولار ەدى. وسىدان ۇرىمشىگە بارىپ
دەنساۋلىعىمدى تۇزەپ السام دەگەن ويىم بار. الگى توكەننەن ەستىپ ەدىم، سەنى قىتايعا بارادى دەي مە؟
قاي ۋاقىتتا بارماقسىڭ؟ اسەتتىڭ زيراتىن كورەمىن دەگەن ەكەنسىڭ. قۇلجا جاققا بارعاندا ماعان حابارلاس.
ول جاقتاعى قالامداس، اسەت تۋرالى ءجون بىلەتىن ءبىراز ادامدارعا ايتىپ، جول سىلتەپ جىبەرەيىن.
– ارينە، ءوزىم دە وسى تۋرالى سويلەسپەكشى ەدىم. ءدام تارتسا، سەمەيدەگى اباي مۇراجايىنىڭ باستىعى ەكەۋمىز عىلىمي
باعىتتاعى ىسساپارمەن 10 كۇندەي ءجۇرىپ ىلە ايماعىنا، سايرامكول اتىرابىنا، قايتار جولدا تولى، ءدوربىلجىن
مەن شاعانتوعايدىڭ اينالاسىن قامتىپ كەتپەكپىز.
– وي، بارەكەلدى! بۇلارىڭ ۇلكەن شارۋا بولايىن دەپ تۇر ەكەن. ەگەر سونىڭ ءبارىن 10 كۇنگە سىيعىزا الساڭدار...
– كورەرمىز، – دەدىم.
وسى شامادا تاعى ءبىر ادامدار ءسوز اراسىنا كيلىگىپ، اڭگىمەمىز ءۇزىلىپ قالدى. كەش اياقتالىپ، قوش ايتىسىپ قايتار كەز دە جاقىندادى. اعا كوپ اراسىنان داۋىستاپ مەنى تاعى دا قاسىنا شاقىرىپ الىپ، «سۇلەيمەن بي» كىتابىنىڭ 12 داناسىن، وعان قوسا بىرنەشە گازەت ماتەريالدارىن بەرىپ جاتىپ:
– اۋىلدا ەتەنە جاقىن ارالاسقان ادامدارىم بار ەدى. وسى كىتاپتىڭ ءبىر-بىر داناسىن سولارعا بەر. اۋدانىڭنىڭ
باسشىلارىنا دا بەرۋدى ۇمىتپا، – دەپ ءوزى بىلەتىن بىرنەشە ادامنىڭ ءاتى-جونىن جازىپ بەردى. – مەنەن سالەم ايت!
– مىندەتتى تۇردە بەرەمىن، سالەمىڭىزدى ايتامىن، – دەپ ۋادە ەتتىم.
اعانىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – مەيلى، گازەت ماتەريالدارى بولسىن، مەيلى، كىشى-گىرىم كىتاپشالار بولسىن، جانىنان تاستاماي، ءوزى تانيتىن، ءوزىن بىلەتىن ادامدارعا تاراتىپ بەرىپ جۇرەتىندىگى.
– ساعان تاعى ءبىر ايتارىم، اسەت تۋرالى كوپ دەرەكتەر جيناپ، مۇراجايىنا شىراقشى بولىپ وتىرعانىڭا دا 20
جىلدان اسا ۋاقىت بولىپ قالىپتى. اسەتتىڭ ارتىندا جازىپ قالدىرعان ەشتەڭە جوق. بارلىعى دا – اۋىزدان-اۋىزعا ايتىلىپ، قۇلاقتان-قۇلاققا جەتكەن دۇنيەلەر. اسەت تۋرالى ايتۋشىلار ونى سان-ساققا جۇگىرتەدى. سوندىقتان سەن دەرەكتەرىڭنىڭ دۇرىسى بار، بۇرىسى بار – ءبارىن جيناي بەر. ەندى ءبىراز جىلدا ودان دا ايىرىلىپ قالاسىڭ. ال جينالعان دۇنيەلەرىڭدى اراسىنان ءوزىڭ ەكشەپ عىلىمي تۇجىرىم جاساۋىڭا ۋاقىت تاباسىڭ. ەڭ باستىسى، ارداقتى ازاماتتىڭ، قازاق ونەرىنىڭ ءبىرتۋار جۇلدىزىنىڭ مۇرالارىن ساقتاپ، بۇگىنگە جەتكىزگەنىڭە ەرتەڭ ۇرپاقتارى راقمەتىن ايتادى. ەرىنبەي ەڭبەك ەت، ىزدەن! – دەدى.
ءبىز قوش ايتىسىپ ۇيگە قايتتىق. سول 2012 جىلى شىلدە ايىندا مەن ارنايى ىسساپارمەن بوروتولا، سايرام، قۇلجا باعىتتارىمەن اسەت ءجۇرىپ وتكەن ءبىراز جولداردى ارالاپ كەلدىم. قۇلجادا بولعانىمىزدا ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ جازۋشىلارىنىڭ جالپى قۇرىلتايى ءوتىپ جاتقان ەكەن. جازۋشى ءجۇمادىل مامان ءبىزدى قۇشاق جايا قارسى الىپ، اسەت جونىندەگى وزىندە بار جانە سول ولكەدەگى دەرەكتەردىڭ بارلىعىن جيناقتاپ الۋىمىزعا كومەكتەستى. قۇلجاعا كەلگەننەن كەيىن مەن زەينوللا اعاعا تەلەفو
