التاي مەن اتىراۋ اراسىندا كەڭ كوسىلىپ جاتقان قالىڭ قازاقتىڭ بابادان جالعاسقان باعزىدان بەرگى ايتىس ونەرىنە ءوز سوقپاق سۇرەڭىن سالعان ايتىسكەردىڭ ءبىرى ەرجانات بايقاباي.  جۇڭگو قازاقتاارىنىڭ اقيىق اقىنى ەرجانات ون جاسىنان باستاپ جىر دودالارىندا جارقىراپ كورىنىپ، «التايدىڭ اساۋ اقىنى» دەگەن اتقا يە بولدى. جاقىندا عانا ول قازاقستانعا ءبىرجولا كوشىپ كەلدى. كەلە سالىپ شىعارماشىلىق كەش وتكىزىپ، ەل-جۇرتپەن تانىسقالى جاتقانىن ەستىدىك. اتامەكەنگە ات باسىن بۇرعان اقىنمەن بۇگىن سىرلاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

ەرەكە اتاجۇرتقا ات باسىن بۇرىپ،  «جۇرەككە تۇسكەن جول» اتتى شىعارماشىلىق كەش وتكىزەدى دەگەندى ەستىپ قۋانىپ جاتىرمىز. اۋەلى وسى جولعى كەلگەن ساپارىڭ جونىندە ءسوز ساپتاساڭ.

جالپى، قازاقستانعا، ازاتتىقتىڭ التىن بەسىگى الماتى شاھارىنا 2006 جىلى العاش رەت كەلدىم. سول جىلى قاسيەتتى قازاق دالاسىنىڭ توپىراعىن باسىپ، كوك تۋى كوك اسپاندا جەلبىرەگەن، كوسەگەسى كوگەرىپ، ءونىپ – ءوسىپ جاتقان وردالى ەلگە، بابالارعا قۇران وقىپ كوز ايىم بولىپ قايتقام. وسى جولعى ساپار مۇلدەم باسقاشا. سەبەبى، بىردەن «جۇرەككە تۇسكەن جول» بولعاندىقتان جۇرەگىمنىڭ قالاۋىمەن نيەتىمنىڭ باستاۋىمەن قازاق ەلىنە كوشىپ كەلىپ، اقوردانىڭ بەلدەۋىنە بەستىمدى بايلاپ، ساۋىردىڭ ساعىنىشىن سارىارقاعا، ەرتىستىڭ ارمان مۇراتىن – ەدىل مەن جايىققا جەتكىزىپ كەلدىم. بۇل دالا ماعان جات ەمەس ءوز ەلىم، ءوز وتانىم، اتا بابامنىڭ التىن باسى، اجەمنىڭ التىن جانباسى جاتقان توپىراق. قازاق بولىپ تۋىلعاندىقتان قازاق ەلىنە قادام باسۋعا، الاتاۋعا ارقا سۇيەگەندى ءجون سانادىم. وردا بۇزاتىن، وردانىڭ ىشىندە وتاۋ تىگەتىن جاسقا كەلدىك. ارعى بەتتە جيىرما جىلعا جۋىق ايتىس ساحناسىندا ءجۇردىم. سوندىقتان، بويداعى ازعانا ونەردى ازاتتىقتىڭ  25 جىلدىعىنا، الماتى قالاسىنىڭ 1001 جىلدىعىنا، EXPO 2017 كورمەسىنە، دۇنيە ءجۇزى قازاقتار قۇرىلتايىنا، بارشا قازاق حالقىنا شاشۋ قىلىپ وتىرمىن. قىردا تۋعان مالشىنىڭ بالاسىمىن. ماڭدايىما جازىلعان ەنشىم كوگەن ەمەس، ولەڭ بولعاندىقتان، قولىمداعى قارا دومبىرا، تىلىمدەگى قارا ولەڭنەن باسقا بايلىق جوق. سول سەبەپتى، تىلىممەن، دىنىممەن، دىلىممەن، دومبىراممەن كەلدىم اتا جۇرتقا.       

تايىڭنان توپقا ءتۇسىپ، قىتايداعى قانداستاردىڭ ورتاسىندا «اساۋ اقىن» اتاندىڭ. حالىقتىڭ ەركەسىنە اينالدىرعان، ولەڭ ولكەسىنە كەلۋىڭە سەبەپ بولعان تۋعان جەرىڭ تۋرالى ايتىپ وتسەڭ.

اركىمنىڭ ءوز جەرى  - مىسىر شاھارى دەيدى. ساقتاردىڭ ءىزى قالعان، عۇنداردىڭ قىستاۋلىعى بولعان ەرتىستىڭ ەكى جاعالاۋى تولعان ءان، توقسىرىلعان جىر. ەرتىس قاسيەتتى بولماسا باسىندا اقىت ورتاسىندا اباي مەن مۇحتار ومىرگە كەلەر مە ەدى. قايرات قۇلمۇحامەد اعام ايتاتىن:

قاراپ تۇرساڭ اناۋ تاۋدىڭ زەڭگىرى،

جەر ۇيىعى دەپ بىلەسىڭ سەن مۇنى.

ءبىزدىڭ مىناۋ ەسىل، ەرتىس قۇيماسا،

اناۋ مۇزدى مۇحيتىڭ دا بەلگىلى، - دەپ.

سول ەرتىستى جاعالاپ، ەمىپ وسكەن قازاقتىڭ بالاسىمىز. ادامزاتتىڭ التىن بەسىگى اعاجاي التايدا، اسپانى ساعىنىشقا تولى سارى سۇمبە دەيتىن قالاعا قاراستى، ەرتىس جاعالاۋىندا، شەك پەن شەندىلەردەن كورى، شەجىرە شەشەندەرى مول اقىنداردىڭ شەشەسىندەي شەمىرشەك دەيتىن اۋىلدىڭ، سال سەرىلەردىڭ مەكەنىندەي، قۇلان دۇنيە استىندا كىسىنەسە، قۇلاق ءتۇرىپ جاتاتىن سارى قۇسىم  دەگەن وڭىردە دۇنيە ەسىگىن اشتىم. اتا – بابام اتتان تۇسپەگەن، ساحارانىڭ ساردارى بولعان مالشى. كوشىپ قونىپ جۇرەمىز. كوشىپ قونعاندا ءبىز سىعاندار سياقتى ەمەسپىز. قىستاۋىمىز، تولدەۋلىگىمىز، كۇزەۋىمىز، ورتا جايلاۋىمىز، ءتور جايلاۋىمىز بار. قىردا قىمىز ءىشىپ، كوكپار تارتىپ، سايىن دالانىڭ قىزىعىنا قانىپ،  كوشپەلى سالتىن ساقتاپ وسكەنبىز. سول دالادا ەركىن جورتقان  بابالاردان ايتىس ونەرى ماعان قان ارقىلى كەلگەن ونەر ءام سىي دەپ بىلەم. 

ءسوز باسىندا ايتىپ ءوتتىڭ ايتىس ساحناسىندا جيىرماعا جۋىق جىل ءجۇردىم دەپ. جالپى ول جاقتاعى ايتىستىڭ دەڭگەيى قانداي؟ جيىرما جىلدا قانداي بەلەستەر باعىندىردىڭ؟

توعىز جاسىمنان باستاپ ولەڭ ايتىم ون ءبىر جاسىمدا التاي دەيتىن ولكەگە اتىم تانىس بولا باستادى. ءۇش ايماقتاعى ەكى ميلليون قازاق ەسىمىمدى ءبىلدى.  ءبىراق كەرەمەت سۇبەلى ءسوز، ورامدى ويلار ايتتىم، جەتتىم ويلى ولەڭدەر ايتتىم دەپ ماقتانا المايمىن.  ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءۇش ايماقتا قۇرمانبەك، جامالحان سياقتى ايتىستىڭ الىپتارى بولدى.  وسى ونەردىڭ قارا نارلارىنىڭ ارتىندا بوتا بوپ ەرىپ، ارعىماقتاردىڭ ارتىندا قۇلىن بولىپ كىسىنەپ ءىزىن باستىق. ونەرگە جۇرەگىمدى بەردىم. سول ونەردىڭ جەمىسىن دە جەڭىسىن دە كوردىم. جەڭىلگەن كەزدەرىم دە بولدى. اسىعىم بىردە الشى، بىردە تايقى بولىپ ءجۇردى. قورىتا ايتسام ءوزىمدى تولىقتاي جەتىلمەگەن ايتىس اقىنىمىن دەپ ايتا المايمىن. ۇلتتى جۇرەگىمەن سۇيەتىن، قازاق ايتىس ونەرىنىڭ جاناشىرلارىنىڭ ءبىرىمىن.

جۇڭگو قازاقتارى اراسىندا بۇگىنگى تاڭدا اۋزىمەن قۇس تىستەگەن مىقتى اقىندار دەپ كىمدەردى ايتا الاسىز؟

ارعى بەتتە مىقتى ايتىسكەر اقىندار كوپ. قاليحان قابدىراسۋل، ورال بوكباي، قاناتبەك زايتوللا، جاميعا داۋلەت قىزىنىڭ جولداسى قۇزاربەك تالاپقان، ايتىسكەر ساناتبەك تاۋداي، ناعىمان شوقان ۇلى، ۇلاربەك ميناتقان ۇلى، ىلە وڭىرىندە ەرلان امانقوجا ۇلى سىندى جىگىتتەر بار. ءبارى دە بەلى مىقتى، الىسقا شاباتىن اقىندار. سولاردىڭ اراسىندا ناعىماننان قورقامىن. ول كۇنى-تۇنى وتىرىپ ايتا بەرەتىن، ءبىر قالىپتان تانبايتىن اقىن. وندا جەلپىنۋ، كۇلۋ، جاسۋ سەزىمدەرى بولمايدى. ناعىز جابىنىڭ ءوزى. شىركىن، تاربيەلەپ جىبەرسە تالاي بيىكتى باعىندىراتىن اقىندار ەل ىشىندە كوپ.

قازاقستاندىق ايتىسكەر اقىندارمەن بىرنەشە رەت دوداعا ءتۇستىڭ. وسى اتا مەكەندەگى ايتىسكەرلەردەن كىمدەردى ۇلگى تۇتاسىڭ؟

سال-سەرىلەر، جىراۋلار، جىر الىپتارى وتكەن قازاق دالاسىندا نە ءبىر ۇلىلار وتكەن. سول تۇلعالاردىڭ جىرلارىمەن سۋسىنداپ وستىك. ايتىس ونەرىنىڭ دە نە ءبىر الىپتارى ءوتتى. ءقازىر كوزى ءتىرى ساحا ايتىس اقىندارى دا كوپ. ايتىس ساحناسىنداعى  مۇحامەدجان تازابەكوۆ، مەلس قوسىمبايەۆ، امانجول التايەۆ، بەكارىس شويبەك، ورازالى دوسبوسىنوۆتاردى تىڭداپ ءوستىم. قىز اقىنداردىڭ ىشىندە اينۇر تۇرسىنبايەۆ پەن سارا توقتامىستاردى جاقسى تىڭدايمىن. جاس اقىنداردان ەركەبۇلان قاينازار،  مۇحتار نيازوۆتاردىڭ سوزدەرى تۇشىمدى.  وسى سياقتى نەبىر جاس اقىندار قاۋلاپ شىعىپ كەلە جاتىر ءبارىنىڭ ونەر جولدارىنا ساتتىلىك تىلەيمىن. جاس اقىندارعا ايتارمىن اتا مۇرا ونەرگە ادال بولىپ، اۋىزدان شىققان ولەڭى قالاي بولسا ومىرلەرى دە سولاي بولسا ەكەن. حالىقتىڭ ۇلى بولۋ كەرەك، حالىق قورعانى بولۋ كەرەك، اقىر زامان بولارىن ەلدەن ەكى جىل بۇرىن ءبىلۋ كەرەك. سوندا عانا ول اقىن بولادى. مۇحتار اۋەزوۆ اتامىزدىڭ ايتىس اقىندارى تۋرالى ايتىپ كەتكەن باعاسى مەن تالابى بار. سونى وقىپ وي تارازىدان وتكىزىپ ەستە ساقتاعان ءجون دەپ بىلەم.

قىتايداعى ميلليوندار ۇكىلەگەن جۇيرىكتەردىڭ ءبىرىسىڭ. تاۋەلسىزدىككە العاشقى تارتۋىڭ رەتىندە جاقىندا  ەسەپ بەرۋ كەشىڭدى بەرگەلى جاتسىڭ. سول كەشتىڭ مازمۇن، ماقساتى جايلى ايتساڭ؟

ارۋ قالا الماتى باۋرايىندا جۇرگەن ءمۇيىزى قاراعايداي جازۋشى اعالارىمدى، دۇنيەجۇزى قازاقتار قاۋىمداستىعىنداعى اعالاردى، جالپى، ءسوز ونەرىنىڭ اينالاسىندا جۇرگەن زيالى قاۋىمدى، اكىمشىلىكتەگى ەل تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ازاماتتاردى، ب ا ق وكىلدەرىن،  جىرعا قۇمار قالىڭ قازاقتى  «جۇرەككە تۇسكەن جول» اتتى شىعارماشىلىق كەشىمە شاقىرامىن. بويداعى از ونەرىمدى تاماشالاپ، قولداپ-قولپاشتاپ قايتسا ەكەن. كەشتە ەلىمىزگە بەلگىلى ونەر جۇلدىزدارى اندەرىمدى ورىندايدى. باعاسىن حالىق بەرەدى. جامبىل اتامىز اتىنداعى تەاتر  ساحناسىندا ەلگە ءان، جىر ارناپ حالىقتىڭ ىقىلاسىن السام مەن ءۇشىن ۇلكەن باقىت. جۇرەكتەن شىققان جىرلارىم، اندەرىم، ولەڭدەرىم ەلدىڭ جۇرەگىنە جەتەر دەگەن ءۇمىتىم بار.

كەشىمە قازاق ايتىس ونەرىنىڭ قارا نارى ءجۇرسىن ەرمان اعامدى ارنايى شاقىرىپ وتىرمىن. سەبەبى،  ول كىسى ايتىس ونەرىنە ءومىرىن ارناعان، ءولىپ بارا جاتقان ونەردى تىرىلتكەن ادام. قازاقستانداعى بارلىق ايتىسكەرلەر ءجۇرسىن اعانىڭ ساياسىندا جەتىلدى. ۇلت ونەرىنىڭ جاناشىرى ءام الىپ بايتەرەگى.

ءسوز سوڭىندا ەل باسىمىزعا اماندىق، ەلىمىزگە تىنىشتىق، بەرەكە بىرلىك تىلەيمىن. كەشىمە قولداۋ كورسەتىپ جاتقان ۇلت ونەرىنىڭ جاناشىرى قوعام قايراتكەرى قايرات ساتىبالدى اعام ايتار العىسىم شەكسىز.

سۇحباتتاسقان: ەرلان تولەۋباي