ناۋرىزدىڭ 15-ىندە، احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىنە ارنالعان عىلىمي كونفەرەنسيادا اكادەميك ءومىرزاق ايتباييەۆتىڭ وقىعان بايانداماسى. ءومىرزاق ايتباي ۇلى  وسى بايانداماسىنان سوڭ احاڭنىڭ ءانى «ەكى جيرەندى» ورىنداپ بەردى.

ەل باسىنا تونگەن كەشەگى قارا تۇنەكتىڭ كوبەسى سەتىنەپ، ادىلەتتىڭ اق جالاۋى كوتەرىلگەلى بەرى قازاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى اسپانىندا شۋاقتى نۇرىن توگىپ جارقىراي جايناعان رۋحاني كوسەمدەر تۋرالى، ولاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق ونەرى جايلى، ازاماتتىق بولمىسى مەن قايراتكەرلىك قارىمى تۋرالى ءبىراز دۇنيەلەر جازىلىپ، كوپكە بەيماعلۇم كومەسكى جايلاردىڭ كوزى اشىلعانداي. ولگەنىمىز ءتىرىلىپ، وشكەنىمىز جانعانداي، رۋحاني قازىنامىزدىڭ ولقى تۇسىنىڭ ورنى تولا باستادى. نەگىزگى تاقىرىپقا كوشپەس بۇرىن، تاريح تۇڭعيىعىنا باتىپ ماڭگى جوعالا جازداعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى سياقتى ارىستارىمىزدىڭ اسىل ەڭبەكتەرىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، وسى كۇنگە جەتكىزگەن جەكە ادامدارعا، ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنە جانە بۇلارعا جابىلعان جالانى جۇلىپ تاستاپ اقتاۋدا ات سالىسقان ەلىمىزدىڭ ەستيار ازاماتتارىنا جۇرت ريزا ەكەنىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى – قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحىندا ۇلكەن ءبىر ءداۋىردى الىپ جاتقان الىپ تۇلعا. ول ءوزىنىڭ قۇداي بەرگەن تالانتىن تۋعان حالقىنا دەگەن سۇيىسپەندىكپەن سۋعارىپ، تولاسسىز ەڭبەكپەن شىڭداعان قايسار دا قاھارمان عالىم. ول – قاراڭعىلىق تۇڭعيىعىنان جارىق جۇلدىزداي جارقىراپ شىعىپ، اينالاسىنا نۇر، شۋاق سەبۋمەن وتكەن اعارتۋشى. نە وقىتۋ جۇيەسى، نە وزىندىك جازۋى قالىپتاسا قويماعان، مال سوڭىنا ەرگەن، مالمەن بىرگە ۇيىقتاپ، مالمەن بىرگە جۋساعان قالىڭ ۇيقىداعى حالقىنىڭ قامىن جەپ، ساۋاتىن اشپاق بوپ سارى ماساداي ىزىڭداعان ۇلكەن اقىن، تالانتتى ءتىلشى، شەبەر اۋدارماشى، تۇركى تىلدەس حالىقتار تۇلعا تۇتقان تۇركولوگ، قوعام ىسىنە ارالاسقان مەملەكەت قايراتكەرى. بۇل سانامالاپ وتىرعان اتاق، دارەجە، لاۋازىمداردىڭ وزىنەن ءوزى كەلمەگەنى ءمالىم. ول تالماي ىزدەنىپ تاماشا تۋىندىلار بەرگەن. ومىردەگى ءوزىنىڭ باستى ماقساتىن – تۋعان حالقىنا قىزمەت ەتۋ دەپ تۇسىنگەن احاڭ (احمەت بايتۇرسىن ۇلى) – نەبىر تار، تايعاق كەشۋلەردەن وتە كەلە تاماشا ەڭبەگىمەن قازاق حالقىنىڭ ارى مەن ۇياتىنا اينالعان وتە كۇردەلى دە، كوسەم تۇلعا.

ونىڭ دۇنيەگە كەلەر تۇسى پاتشا اعزامنىڭ بۇراتانا ەلدەردى بيلەپ توستەۋدىڭ ايلا-شارعىلارىن ەمىن-ەركىن ىسكە جاراتىپ جاتقان كەزى بولاتىن. قازاقتىڭ الدەنەشە عاسىرعا ۇلاسقان حاندىق، بيلىك قۇرىلىمىنىڭ بىت-شىتى شىعىپ، «كۇشتىلەرىم ءسوز ايتسا، باس يمەيمىن شىبىنداپ» دەپ تۇرعان ءساتى ەدى. احمەتتىڭ دۇنيەگە كەلۋى قالىپتاسا باستاعان حالىقتىڭ تۇتاستىعىنىڭ بەرەكە-بىرلىگىنىڭ ءسانى كەتىپ، ەل-جۇرتى «بالاپان باسىمەن، تۇرىمتاي تۇسىمەن» ءجۇرىپ جاتقان ءداۋىر ەدى.

تورعاي ۋەزى توسىن بولىسىنا قارايتىن اقكول جانىنداعى سارتۇبەك دەگەن جەردە بايتۇرسىن شاڭىراعىندا احمەت ەسىمدى ءسابي كەلەدى دۇنيەگە. تەكتى تۇقىم، جاقسى تاربيە، قۇنارلى توپىراققا تۇسكەن ءدان ءتارىزدى، جەمىسىن مولىنان بەرەدى ەمەس پە؟ احمەت تە تۋمىسىنان زەيىندى زەرەك بالا بولىپ وسەدى. «ۇيادا نە كورسەڭ، ۇشقاندا سونى ىلەسىڭ» دەمەكشى، احاڭ ەڭ العاشقى تاعىلىمدى، ءجون-جوسىقتى ءوز شاڭىراعىنان الادى. ءوز اكەسى – بايتۇرسىن، ونىڭ اكەسى – شوشاق ۇمبەتەي ەلىندەگى كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ، پىكىرىن اشىق تا ايقىن ايتا بىلەتىن وتە باتىل جان بولعانعا ۇقسايدى. اۋەلى شوشاق، كەيىن بايتۇرسىن بالالارىن اراب ەلدەرى مادەنيەتىنەن سۋسىنداتقىسى كەلگەن. يران، تۇركياعا جىبەرىپ تە وقىتۋدى ويلاعان.

سونىمەن بىرگە شوشاق اۋلەتى، اسىرەسە بايتۇرسىندار ەشقانداي ادىلەتسىزدىككە توزبەيتىن قايسار تۇقىم بولسا كەرەك. كوپشىلىككە بەلگىلى، ونىڭ ءبىر مىسالى – وسى ايماققا بيلىگىن جۇرگىزىپ تۇرعان وياز ياكوۆليەۆتىڭ وسپادار قىلىعىنا، وزبىرلىعىنا شىداي الماي، بايتۇرسىننىڭ قارسىلىق بىلدىرگەنى. ال ياكوۆليەۆ شابارماندارى بايتۇرسىننىڭ ءادىل تالابىنا قۇلاق اسۋدىڭ ورنىنا، تاياقتىڭ استىنا الادى. بۇعان دا توزگەن ول ياكوۆليەۆتىڭ وزىنە: «مىنا باسسىزدىق پەن زاڭسىزدىقتى توقتاتىڭىز!» – دەيدى. سويتسە، وياز: «سەن، كيرگيز يت، ءجونىڭدى ءبىل!» – دەپ، ونىڭ بەتىنە تۇكىرىپ جىبەرسە كەرەك. مىنە، بۇل قورلىققا كونە الماعان بايتۇرسىن ياكوۆليەۆتى اتتان جۇلىپ الىپ باسىن جارادى دا جاندايشاپتارىنا تۇرا ۇمتىلادى.

بۇل وقيعانى بۇكىل ەل ءبىلىپ دۇرلىگىپ، ءىس ناسىرعا شابادى. دەرەۋ جازالاۋ وتريادتارى ويدا جوقتا شىققان قارۋ-جاراقسىز قارسىلىقتى اياۋسىز جانشىپ، بايتۇرسىن اقتاس جانە سوبالاق دەيتىن ەكى ىنىسىمەن بىرگە ۇستالىپ، كىسەندەلىپ، پاتشا ۇكىمەتى 25 جىلعا يتجەككەنگە ايداتتى. بىلىمسىزدىكتىڭ، ءتىل بىلمەۋدىڭ زاردابىن ابدەن تارتقان سول بايتۇرسىن ايدالىپ بارا جاتقان ساتىندە ءۇمىت ەتەرى احمەتكە: «اش-جالاڭاش بول، قورلىق كور، ءبارىبىر، وقى، بالام. تىم بولماسا ارتىمدا ماعان حات جازىپ تۇراتىن حالگە جەت!» – دەگەنىن ءقايسىبىر قاريالار اڭىز عىپ بەرتىنگە دەيىن ايتىپ ءجۇرىپتى.

بۇكىل ەلگە اسەر ەتكەن بۇل سۇمدىق وقيعا كوپكە دەيىن ۇمىتىلمايدى. احمەت وندا 12-13 جاس شاماسىندا ەكەن. ەستيار بالانىڭ كوز الدىندا بولعان بۇل سۋرەت ونىڭ جادىندا ماڭگىلىككە قالىپ قويادى. سوندىقتان دا بولار، ول 1909 جىلى سەمەي تۇرمەسىندە وتىرعاندا جازعان «اناما حات» دەپ اتالاتىن ولەڭىندە:

...وق ءتيىپ ون ۇشىمدە وي ءتۇسىرىپ،

بىتپەگەن جۇرەگىمدە بار ءبىر جارام.

الدانىپ تاماعىما ونى ۇمىتسام،

بولعانداي جەگەنىمنىڭ ءبارى حارام.

ادامنان تۋىپ، ادام ءىسىن ەتپەي

ۇيالماي نە بەتىممەن كورگە بارام؟!

          وسى بىر-ەكى شۋماق ولەڭنەن بالاڭ احمەتتىڭ بۇكىل ءومىر بويى ىستەگەن ءىسىن، وي-ارمانىن، ماقسات-مۇددەسىن اڭعارۋعا بولاتىن سياقتى. وقۋدى ارمان ەتكەن زەردەلى جاس الدىمەن تورعايداعى ەكى سىنىپتىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىن ۇزدىك ءبىتىرىپ، ودان سوڭ ورىنبور قالاسىنداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن قىرعىز (قازاق) مەكتەبىن 1895 جىلى ءتامامدايدى. احاڭنىڭ رەسمي العان جۇيەلى ءبىلىمى وسىمەن شەكتەلەدى. الايدا احاڭ كوتەرىلگەن بيىكتەن ونىڭ تاعىلىمى مول تاماشا ومىرىنە كوز جىبەرىپ، بايقاساق، ءبىلىمدار ۇستاز، عۇلاما عالىم، قوعام قايراتكەرى ت.ت. بولۋ ءۇشىن ينستيتۋت ءبىتىرىپ، ۇلكەن-ۇلكەن اتاق-لاۋازىمدى بولۋ ءتىپتى دە قاجەت ەمەس سياقتى. تابيعات سىيلاعان دارىننىڭ ارقاسىندا احاڭ ونسىز دا ءبىر ادامنىڭ قولىنان كەلەر كەرەمەتتەي ىستەر تىندىردى. ول ىستەرى سان سالالى، سان الۋان: اعارتۋشىلىق، ءوقۋ-بىلىم، عىلىم، ادەبيەت، مادەنيەت، تاريح، تاعىلىم ت.ت. مۇنىڭ بارىنە توقتالىپ، سارالاپ ايتۋ تۇرماق، سانامالاپ شىعۋدىڭ ءوزى – قيىن شارۋا. دەگەنمەن احاڭ تۋرالى ءسوز بولعان سوڭ، ونىڭ ءومىر جولىنىڭ ۇرىمتال تۇستارىن اتتاپ وتۋگە بولمايتىن سياقتى.

          احاڭ ءومىرىنىڭ العاشقى قادامدارىن بالا وقىتۋدان باستايدى جانە ول ءوز ماقساتىن:

                    ادامدىق ديقانشىسى – قىرعا شىقتىم،

                    كولى جوق، كوگالى جوق قۇرعا شىقتىم.

                    تۇقىمىن ادامدىقتىڭ شاشتىم، ەكتىم،

                    كوڭىلىن كوتەرۋگە قۇل حالىقتىڭ، –

دەپ، بەيقام جاتقان حالقىن ساۋاتتاندىرىپ، ونەر-بىلىمگە، مادەنيەتكە جەتەكتەۋ دەپ بىلەدى.

ارينە، بۇل تۇستا احاڭ ءتارىزدى وقىعان، ءبىلىم الىپ، الگىندەي مەكتەپتەردى بىتىرگەن، ورىسشا ساۋات اشقان وزگە دە قازاقتاردىڭ قاراسى كورىنە باستاعان-دى. ءبىراق، ءبىر عاجابى، ولاردىڭ كوبى حالىق، ەل مۇددەسى دەگەن، سوزدەردەن گورى ۇلىققا جاعىنىپ، سول حالىقتى قالاي قاناپ، قالاي پايدا تاپسام ەكەن دەيتىندەر بولاتىن. ولاردىڭ ءتىلماشتىققا قولى جەتىپ، گۋبەرناتور كەڭسەلەرىن جاعالاپ جۇرگەندە، احاڭ اعارتۋشىلىق جولىنا ءتۇسىپ، «قايتسەم حالقىما پايدامدى تيگىزەم، قالاي كوزىن اشام، ۇيقىسىنان قالاي وياتام»، – دەپ، كۇندىز-تۇنى سونىڭ امالىن قاراستىرادى.

          وسى ورايدا قازاقتىڭ بىرەن-ساران دا بولسا دا، كوزى اشىق وقىعان جاستارىن جيناپ، ەلشىلدىك ۇرانىن ۇدەتىپ، ەل مۇڭى، حالىق قامى دەگەن كۇردەلى ماقساتتاردىڭ ىسكە اسۋىن كوزدەي باستايدى. جالعىز اعارتۋشىلىق جولمەن اسا الىسقا ۇزاپ كەتە المايتىنىن سەزگەن احاڭ بىرتىندەپ كۇرەسكەرلىك جولعا تۇسەدى. جان-جاقتى ارەكەت ەتۋگە تالپىنۋ، ىزدەنىس 1896 جىلى احاڭدى الەكتوروۆقا الىپ كەلەدى. وعان بارۋدىڭ دا وزىندىك سىرى بار ەدى. الەكتوروۆ ول كەزدە ومبىدا وتىرىپ اقمولا، سەمەي وقۋ جۇيەسىن باسقارىپ تۇرعان بولاتىن. ونىمەن قازاق دالاسىنداعى بالا وقىتۋ جايى تۋرالى كەڭەسەدى. بۇل كەزدەسۋ وعان ەكى ءتۇرلى اسەر قالدىرىپ، كوپ نارسەگە كوزىن اشا تۇسكەندەي بولادى. ول جايىندا مۇقاڭ (م. اۋەزوۆ): «بىرەۋى – الەكتوروۆتىڭ قازاق تۋراسىنداعى وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ ءباسى ءبىلىپ، كوزدەپ جۇرگەن ماقساتىن سەزگەن بولار، اتاقتى يلمينسكييدىڭ جولىمەن قازاقتىڭ كوزىن اشۋ ءۇشىن وسى وقۋ كەرەك دەگەن ساياساتتى تۇتىنىپ جۇرگەندىگىن سوزدەرىمەن بىلدىرگەن الەكتوروۆتىڭ نيەتىمەن جاقىن كەلىپ تانىسقان سوڭ احمەت قازاق حالقىنىڭ ءحالىنىڭ اۋىرلىعىن ۇعىپ، ەل تۋراسىنداعى تۇكپىرلى ويى سول كەزدە ويانا باستاعان. الەكتوروۆپەن تانىسۋدىڭ ەكىنشى اسەرى – اقاڭنىڭ جولى اشىلىپ، پىكىرى اشىلىپ، بۇرىنعى بىلىم-ونەر جۇزىندەگى شالا ءبىلىنىپ، كومەسكىلەۋ ءتۇسىنىپ جۇرگەن نارسەلەرىن تازا بىلۋىنە سەبەپ بولعان».

          بۇل جەردە مۇقاڭنىڭ ءوز كەزىندە اشىپ ايتۋعا اۋزى بارماي، استارلاپ وتىرعان ءبىر جايى بار سياقتى. ول – ورىس وقىمىستىلارىنىڭ ميسسيونەرلىك ماقساتىنىڭ احاڭ زەردەسىنە جەتۋى، سودان تىكسىنۋى. ولار قازاقتاردى ورىسشا وقىتۋ ارقىلى ورىستاندىرۋدى كوزدەگەن عوي. وسىدان سەكەم العان احاڭ شيرىعا تۇسەدى. قازاقتى ونەر-بىلىمگە جەتەكتەۋ – وزگەلەردىڭ ەمەس، ءوزى تەكتەس وقىعانداردىڭ حالىق الدىنداعى پارىزى دەپ تۇيەدى.

          احاڭنىڭ وسىنداي ماقساتتى كوزدەپ، ساياسي كوزقاراستارىن شىڭداي ءتۇسۋى قارقارالىدا ءومىر سۇرگەن 1896-1907 كەزەڭىمەن بايلانىستى. وسى كەزدە احاڭ اينالاسىنا الەۋمەت ومىرىنە زەر سالا باستاعان بىرەن-ساران كوزى اشىق، وقىعان قازاق زيالىلارى توپتانا باستايدى.

          قازاق جەرىنىڭ تالان-تاراجعا ءتۇسۋى، قاراڭعى حالىقتى ورىستاندىرۋ ساياساتى ت. ت. سول كەزدەگى ەڭ دەرتتى ماسەلەلەرى بولاتىن. وسىلاردى ويلاستىرا كەلە، احاڭ باستاعان زيالى قاۋىم، باستارىن بايگەگە تىگىپ، رەسەي يمپەرياسىنىڭ مينيسترلەر سوۆەتى پرەدسەداتەلىنىڭ اتىنا پەتيسيا (تىلەك ارىز) جازادى. ءدال وسى تۇستا ول اقىندىق ونەرمەن دە شۇعىلدانىپ، ي.ا.كرىلوۆتىڭ مىسالدارىن اۋدارىپ جۇرگەن بولاتىن. توڭكەرىس رۋحىندا ايتىلعان مۇنداي ءسوزدى قازاق جۇرتىنىڭ تۇڭعىش ەستۋى بولاتىن. وسىدان سوڭ احاڭ اتاعى شارتاراپقا تاراپ كەتەدى. الايدا جۇرتتى سانالىلىققا، ەركىندىككە ۇگىتتەيتىن «قىرىق مىسالدى» بەرگەن، پاتشاعا قارسى پەتيسيا ۇيىمداستىرعان ادامداردىڭ ءبارى دە پوليسيالىق رەجىمنىڭ، ۇكىمەت ادامدارىنىڭ قىرىن قاباعىنا ىلىنە باستايدى. 1905 جىلعى توڭكەرىس قىرعىنعا ۇشىراتىلعان سوڭ، پاتشا ۇكىمەتى قايتا ءتىرىلىپ، ونىڭ جەر-جەردەگى جاندايشاپتارى قۇتىرىنا تۇسكەن كەزدە ءوز ەلىن، ءوز جەرىن شەن مەن شەكپەنگە ساتىپ، اردان بەزگەن كەيبىر ءتىلماشتار مەن بولىستار: «ەلدى بۇلدىرەر ىس-ارەكەتتەرگە باردى»، – دەپ احاڭداردىڭ ۇستىنەن دونوستور جاۋدىرادى ءارى ولار دەگەنىنە جەتەدى.

          قارقارالىدا اعارتۋشىلىق جۇمىسپەن اينالىسىپ جۇرگەن احاڭ التى جولداسىمەن 1907 جىلى تۇتقىندالىپ، اباقتىعا جابىلادى. سەمەيدە سەگىز ايداي ەشقانداي تەرگەۋسىز، سوتسىز تاس قاماۋدا جاتقان احاڭ اقىرى قازاق ولكەسىنەن ءبىر جارىم جىل مەرزىمگە ورىنبورعا جەر اۋدارىلادى. سول كەتكەننەن مول كەتەدى. ول وندا 1917 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تۇرادى. جازالى ادام رەتىندە ايدالعان احاڭنىڭ بۇل ساپارى ونىڭ ومىرىندەگى ەڭ ناتيجەلى دە ءونىمدى ەڭبەك ەتكەن جىلدار ەدى دەۋگە بولادى. ول عىلىم، بىلىمگە بۇرىنعىدان دا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ، ادىلەتسىزدىك جايلاعان مىنا قوعامدى بۇرىنعىدان دا بەتەر اششى تىلمەن تۇيرەي، شەنەي تۇسەدى. قازاق بالالارىن وقىتۋدىڭ ادىستەرىن، قازاق ءتىلى، ادەبيەتى، ونەرى، تاريحى، مادەنيەتى تۋرالى ورەلى ويلار ايتىپ، باستاۋىش مەكتەپتەرگە ارناپ وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن جازا باستايدى. حالىق مۇرالارىن، اۋىز ادەبيەت ۇلگىلەرىن، ەپوس، ەرتەگى، جۇمباقتار جيناپ باستىرۋ ىسىمەن اينالىسادى. عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانادى.

          ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق ەلىنىڭ جوعىن جوقتاپ، ساناسىنا ساۋلە قۇيۋعا بايلانىستى جاساپ جۇرگەن ەڭبەكتەرى ەلگە تاراي باستايدى. اسىرەسە سول كەزدە ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارىنا احاڭنىڭ تۋىندىلارى، ەلدىك ىستەرى قاتتى اسەر ەتەدى. سول جاستاردىڭ ۇيعارۋىمەن ەلدەن قارجى جينالادى دا گازەت شىعارۋ ماسەلەسى قوزعالادى. ول بەيرەسمي گازەت «قازاق» دەپ اتالادى دا، وعان رەداكتورلىققا ا.بايتۇرسىن ۇلى شاقىرىلادى. مىنە، سول 1913 جىلدىڭ باسىنان 1918 جىلعا دەيىن باس رەداكتورلىق مىندەتىن مۇلتىكسىز اتقارعان احاڭ ەلگە جەتكىزسەم، ۇقتىرسام دەپ جۇرگەن كوكەيىندەگى كوپتەگەن ماسەلەلەردى ەندى حاتقا ءتۇسىرىپ، جاريا ەتۋگە مۇمكىندىك الادى.

          قازاقتاردى ناداندىقتىڭ شىرماۋىنان شىعارۋدىڭ بىردەن-بىر جولى – عىلىم-بىلىمگە ۇمتىلۋ، وقۋ-اعارتۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋ دەپ ۇققان احاڭ ەندى وسى يدەياسىن ناقتى ىستەرمەن دالەلدەي تۇسەدى. سول كەزدە شىعىپ تۇرعان قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاي-قايسىسىن بولسا دا، وسى ماقساتتا پايدالانادى. بۇل جونىندە اسىرەسە «قازاق» گازەتىنىڭ ءرولى ايرىقشا بولعانى ءمالىم. ءبىراق ەل بيلەۋشىلەر، بالەقورلار، پوليسايلار احاڭنىڭ سوڭىنا ءتۇسۋىن قويمايدى. گازەت بەتىندە جاريالانعان ماتەريالداردىڭ ءبارىن سەنزۋرادان وتكىزىپ، ۇنەمى اقشالاي ايىپ سالىپ، قاۋىپ-قاتەردى ءتوندىرىپ وتىرعان. سالىنعان ايىپ اقىننىڭ مولشەرى تىم اسقىنىپ كەتكەن ءبىر كەزدە احاڭنىڭ ءۇش اي مەرزىمگە اباقتىعا ءوز ەركىمەن وتىرۋعا كەلىسىم بەرگەن كەزى دە بولعان. مۇنى ەستىگەن گازەت وقىرماندارى ءتيىستى اقشانى جيناپ تولەپ، احاڭدى شىعارىپ العان.

          1911 جىلى ورىنبوردا باسىلعان «ماسا» جيناعى حالىقتى ءوز تاعدىرى ءۇشىن كۇرەسكە شاقىرعان، جۇرتشىلىقتى شىرت ۇيقىسىنان وياتقان دابىلدى توپتاما بولاتىن. اقىن قالعىعان حالقىن تىم بولماسا ماسا بوپ شاعىپ وياتايىن، ويلاندىرايىن دەگەن ماقسات كوزدەيدى. ول بۇل جولدا تالاي قاققى جەپ، تاۋقىمەت شەگەرىن دە، ءتىپتى ءولىپ تە كەتەرىن بىلگەن. ءبىراق بىلە تۇرا، ول العان بەتىنەن قايتپايدى:

                    ۇستىندە ۇيىقتاعاننىڭ اينالا ۇشىپ،

                    قاققى جەپ، قاناتتارى بۇزىلعانشا،

ۇيقىسىن از دا بولسا بولمەس پە ەكەن

قويماستان قۇلاعىنا ىزىڭداسا؟!

          سارى ماسا بولىپ ىزىڭداعان ءوزى ەكەنىن احاڭ 1909 جىلى پەتەربۋرگتە باسىلعان «قىرىق مىسالىنداعى» «مالشى مەن ماسا» دەگەن تۋىندىسىندا جاسىرماي، اشىق ايتادى:

                    مىسالى، قازاق – مالشى ۇيىقتاپ جاتقان،

جىلاندى پالە دەلىك اڭدىپ باققان.

پالەنىڭ ءتۇرىن كورگەن مەن – سارماسا

حالىقتى ويانسىن دەپ سوزبەن شاققان.

ويلايمىن وسى ءسوز دە جەتەدى دەپ،

قاتتى ايتسام، ءسوزىم باتىپ كەتەدى دەپ،

ۇيقىسى اشىلماعان جۇرت ءوزىڭدى

قورقامىن سارماساداي ەتەدى دەپ.

          ءوز تاعدىرىنىڭ ءتۇبى نە بولارىن الدىن الا بولجاپ، كورەگەندىكپەن ايتىپ كەتكەن احاڭنىڭ تۇبىنە جەتكەن، شىنىندا دا، ءوزىمىز ەمەس پە ەدىك؟ حالىق باسىنا تونگەن قاتەردەن قورعانۋدىڭ امالىن تىم بولماسا ساۋات اشۋ ارقىلى ۇيرەتپەك بولعان اسىلىمىزدى ۇيقىلى-وياۋ حالىمىزبەن اياق-قولىن بايلاپ بەردىك قوي. وسىنى ءبىر ويلاپ، ساباق الساق ەتتى! نەگە دەسەڭىز، ۇلتتىق سانا مەن ۇلت مادەنيەتى جولىنداعى كۇرەستە وسىناۋ وپاسىزدىق پەن الاۋىزدىق سالقىنى ءالى دە جەتەرلىك-اۋ دەپ سەزىكتەنەسىڭ. 50-70-80-جىلدار ىلاڭى نە ويلاتپايدى كىسىگە؟ تاۋەلسىز ەل بولعان قازىرگى كۇيىمىزدىڭ ءوزى كوپ جاعدايدا كوڭىلگە جۇبانىش اكەلە قويمايدى. «ءبىرىڭدى قازاق، ءبىرىڭ دوس كورمەسەڭ، ءىستىڭ ءبارى بوس» (اباي) ەكەنىن تۇگەل ۇعىپ بىتتىك پە؟!

          جاڭادان ءتاي-تاي باسىپ، احاڭ سياقتى بىرەن-ساران وقىعان سانالى ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا وڭ-سولىن تانىپ، ەندى-ەندى ەس جيىپ كەلە جاتقان قازاق ەلى ءۇشىن «قازاق» گازەتىنىڭ اتقارعان قىزمەتى ۇشان-تەڭىز ەكەنىن تاعى دا ايتساق، ارتىق ەمەس. بەس جىلعا تاياۋ ۋاقىت ۇزبەي وقىرمانىمەن قاۋىشقان بۇل گازەت كەزىندە لايىقتى كوكەيتەستى ماسەلەلەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جاريالاپ، جۇرتشىلىق ماعلۇماتىن كەڭەيتۋمەن بولدى. جالپى، قازاق حالقى قازان توڭكەرىسىنە ءوزىنىڭ ساناسىن عانا ەمەس، قوعامعا، الەۋمەتتىك ومىرگە دەگەن ساياسي كوزقاراستارىن دا نەداۋىر قالىپتاستىردى دەر بولساق، ونداي كۇرەسكەرلىك قاسيەت وسى «قازاق» گازەتىنىڭ ارقاسىندا ايقىندالا تۇسكەنىن ايتۋ كەرەك. كەزىندە بۇل گازەتتى ۇلتشىل-بۋرجۋازياشىل ورگان دەپ تىيىم سالىپ تاستاماعاندا، تالاي تاريحي شىندىقتىڭ كوزىن اشىپ، حالقىمىزدىڭ ريەۆوليۋسياعا دەيىنگى رۋحاني، مادەني ومىرىنەن مول ماعلۇمات بەرەتىن ەدى. گازەتتىڭ يگى ماقسات-مۇددەلەرى ونىڭ ءبىرىنشى سانىندا-اشىق ايتىلعان. ونىڭ نەگىزگى ماقساتتى جۇرت پايداسىنا ءتيىمدى شارۋاسىمەن اينالىسۋ ەكەنىنەن باستايدى... قازاق اراسىنا عىلىم، ونەر جايىلۋىنا باسشىلىق ەتۋ، باسقا جۇرتتاردىڭ حالىنەن حابار بەرىپ، تانىستىرۋ. سول ماقساتتاردى ورنىنا كەلتىرۋ ءۇشىن زاكۇندەردى، حاكىمدەردىڭ بۇيرىق-جارلىقتارىن ءبىلدىرىپ تۇرۋ. گوسۋدارستۆەننايا دۋما ءھام گوسۋدارستۆەننىي سوۆەت جۇمىستارى تۋراسىندا جەتە حابار بەرۋ، ىشكى ءھام سىرتقى حابارلاردى جازىپ تۇرۋ، قازاقتىڭ بۇرىنعى جانە بۇگىنگى جايىن جازۋ، كۇنەلتۋ، ساۋدا، كاسىپ، جەر-سۋ، ەگىن-تاراپ، مال شارۋاسى جايىنان كەڭەسۋ؛ وقۋ، وقىتۋ، مەكتەپ، مەدرەسە، شكولا، عىلىم، ونەر، ءتىل، ادەبيەت تۋراسىندا ءجون كورسەتۋ، ادام ءھام مال دارىگەرلىگى جايىن جازۋ («قازاق» №1، 1913، 2 اقپان)، قالىڭ بۇقاراعا كەزىندە ايان بولعان.       

گازەت الدەنەشە رەت جابىلىپ، قايتا ءتىرىلىپ، شىعىندانىپ، سوتتالىپ جاتسا دا، كوزدەگەن ماقساتىن تۇگەلىمەن ورىندادى دەپ تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. ءتىپتى كەيدە بۇدان دا شىعىڭقىراپ، الەمدىك وي-پىكىرگە ازىق بولار ماسەلەنى دە قوزعاپ كەتكەن ءساتى بار.

          ايتا كەتەتىن ءبىر جايت: وسى گازەت جانە ونىڭ رەداكتورى ا.بايتۇرسىن ۇلى جايىندا جازىلعان ماتەريالداردا ءتىپتى كەيىنگى ۋاقىتقا دەيىن «ۇلتشىل، بۋرجۋازياشىل» دەيتىن الا تاڭبا قالماي كەلەدى. بۇرىنعىسى ءبىر ءسارى، ال احاڭنىڭ اقتالعانىنان كەيىن دە ەسىمى دۇرىس اتالماۋى، گازەتتىڭ باعاسى كەشەگى كوممۋنيستىك يدەولوگيا تۇرعىسىنان قارالۋى تۇسىنىكسىزدەۋ. «گازەتتىڭ ولقىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرى بولىپ ەدى»، – دەپ باياعى جالتاققا باسپاي، ماسەلەنىڭ اقيقاتىن اشىق ايتاتىن، ۋاقىت جەتكەن سياقتى. ويتكەنى احاڭنىڭ و باستاعى رۋحاني ءومىرىنىڭ قالىپتاسۋى وسى گازەتكە دە تىكەلەي بايلانىستى.  سوندا عانا ءبىز احاڭ سياقتى الىپتاردىڭ ۇستانعان باعىت-باعدارىن، ونىڭ ءوز حالقىن پروگرەسكە الىپ شىعار دۇرىس جول بولعانىن ايقىنداي تۇسەمىز.

          ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى ءومىر جولىنىڭ ءقايسىبىر تۇستارى، مىنە، وسىنداي. بۇل جولدىڭ ءتىپتى دە وڭاي بولماعانىن بايانداعان ازىن-اۋلاق دەرەكتەردەن-اق بايقاۋعا بولار. قيت ەتسە، تۇرمەگە جابۋ، بوستاندىقتا جۇرگەنىنىڭ ءوزىن دە ۇنەمى اڭدۋدا، تەكسەرىستە بولۋ، ءتىپتى باسقان قادامىن بىلاي قويىپ، اشقان اۋزىن، جازعان ءسوزىن باعىپ، قيا باستىرماي تۇنشىقتىرۋعا شىداۋ ءۇشىن ادامعا قانداي كۇش، جىگەر، قايرات كەرەك؟ ءوستىپ ءجۇرىپ، تىعىرىقتا ءومىر كەشسە دە، احاڭ ەلىم، جەرىم، حالقىم دەپ تىنىستاۋىن ءبىر ساتكە دە توقتاتپاعان، ول ەل مۇددەسىنە جارارلىق، حالىق ساناسىن اشارلىق قىرۋار دۇنيەنى بەردى. بۇل – ەل دەپ سوققان ۇلكەن جۇرەكتىڭ ىستىق ماحابباتىنان عانا تۋىندايتىن قازىنا.        احاڭ ءومىرىنىڭ توڭكەرىستەن كەيىنگى بولىگى دە ءتىپتى كۇردەلى، ءتىپتى قايعىلى. جانتۇرشىگەرلىك ازاپقا بولا تۋىلعان جان دەرسىڭ! جاڭا ۇكىمەتتىڭ مۇشەسى، قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ وقۋ اعارتۋ حالىق كوميسسارى، سونىڭ جانىنداعى عىلىمي-ادەبي كوميسسيانىڭ پرەدسەداتەلى، بۇكىلرەسەيلىك ۆسيك مۇشەسى، كيرۆوەنكومنىڭ مۇشەسى، كازسيك مۇشەسى، سونداي-اق اكادەميالىق ورتالىقتىڭ پرەدسەداتەلى رەتىندەگى از ۋاقىتقى شۋاقتى كۇندەردى باسىنان كەشىرگەنى بولماسا، ەڭ اۋىر، ەڭ قاسىرەتتى، شەگىنەن اسقان سۇمدىق پەن زۇلىمدىقتىڭ تاقسىرەتىن تارتقان قارالى كەزەڭ – بۇل.

          توڭكەرىسكە دەيىنگى ءوزى ايقاسقان ناداندىق پەن قاراڭعىلىق جىل وتكەن سايىن قۇبىلىپ، تاسىلدەنىپ، الدەنىپ العانداي احاڭنىڭ قىر سوڭىنان قالعان ەمەس. قايتا زۇلىمدىق پەن قورقاۋلىق، ارىزقويلىق پەن الاۋىزدىق دەرتىن ىندەتتەي ۇدەتۋشى قاسكۇنەمدەر جاڭا زاماننىڭ تەرىسىن اينالدىرىپ كيگەن بورىسىندەي بوپ، جاقسىلىقتىڭ ۇرىعىن شاشۋشى جانداردىڭ سوڭىنان شام الىپ تۇسكەنى ءمالىم.

          احاڭ بولسا، ەزىلگەن ەل ومىرىندەگى قازاق توڭكەرىسىن سانالىلىقپەن قابىلداپ، كەڭەس ۇكىمەتىنە ۇلكەن ءۇمىت ارتقان. ءوزىنىڭ ەل مۇڭى، حالىق قامى دەگەن ءاۋ باستاعى ماقسات-مۇددەسىمەن جاڭا ۇكىمەتتىڭ باعىت-باعدارى سايكەس كەلىپ جاتقانداي بوپ كورىنگەسىن دە ول كەڭەس ۇكىمەتىنە قولقابىس ەتۋگە تىرىستى. ارمانداي بولىپ العىزباي جۇرگەن كوپ شارۋانىڭ باعى ەندى جانار دەگەن ۇمىتپەن ول ىسكە ايانباي-اق ارالاستى. جوعارىداعى سانامالاپ شىققان قىزمەتتىڭ ءبارى سونى دالەلدەيدى. ءبىراق احاڭنىڭ اق نيەتىنەن ارامدىق ىزدەۋشى، ىس-ارەكەتىنەن كونترريەۆوليۋسيالىق بۇلىك كۇتۋشى قارا نيەتتىلەر وعان اتتاپ قادام باستىرعان جوق. باسقان ءىزىن اڭدۋمەن بولدى. ول بۇرىن پاتشا چينوۆنيكتەرىنەن، بولىستاردان، ءتىلماشتاردان، جاندارىمنان قاققى جەسە، ەندى بوستاندىق تۋىنىڭ استىندا بىرگە جۇرگەن جەرلەستەرىنەن، بولشيەۆيكتەردەن، قىزىل جاعالىلاردان كوردى كورەسىنى. اڭدىعان جاۋ الماي قويمايدى. ول ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت الدى.

          «مىلتىقتىڭ باسۋىنا قۇلاننىڭ قاسۋى» تۋرا كەلگەندەي، ءدال وسى كەزدە قازاقتاردىڭ سورىنا قازاقستان تاريحىنىڭ قارالى بەتتەرىن تولتىرىپ كەتكەن ف.ي. گولوششەكيننىڭ «كىشى وكتيابرى» باستالادى. ال بۇل «كىشى وكتيابردىڭ» قازاق حالقىنا قانداي قاسىرەت اكەلگەنى تاريحتان ءمالىم. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن، اشا تۇياق قالماسىن»، – دەپ زىركىلدەگەن گولوششەكين جەندەتتەرى نەگىزگى كۇن كورىسى، تىرشىلىگى، تىنىسى مال بولىپ سانالاتىن حالىقتىڭ سول جاندى جەرىنە قانجار سۇقتى. مالىن سىپىرىپ الدى. تىگەرگە تۇياعى، ىشەرگە تاماعى بولماي قالجىراعان قاراپايىم شارۋا ادامى باسى اۋعان جاعىنا كەتىپ، جول-جونەكەي قىرىلىپ جاتتى. احاڭ سياقتى كورەگەن ادامدار بۇل سۇمدىقتىڭ بولارىن الدىن الا سەزىپ، دابىل قاعا باستاعان. ءبىراق بۇلاردىڭ سوزىنە قۇلاق اسۋدىڭ ورنىنا، «توڭكەرىس رۋحىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ، كەدەرگى جاساپ وتىرعان بايشىل-ۇلتشىل الاش پارتياسىنىڭ بۇرىنعى كوسەمىنىڭ ءبىرى بۇرىنعىسىن كوكسەپ ءجۇر» دەگەن جالامەن اقىرى ول 1929 جىلدىڭ 4 ماۋسىمىندا 30 اداممەن بىرگە قاماۋعا الىنادى. سولاردىڭ باسى بولىپ قارا تىزىمگە الدىمەن احاڭ ىلىنەدى. مۇنىڭ، ارينە، وزىندىك سەبەبى دە جوق ەمەس. گولوششەكينگە الگىندەي جاپپاي قىرۋ ساياساتىن ەمىن-ەركىن جۇرگىزۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ساناسىن وياتىپ، كوسەمدىك كورسەتىپ جۇرگەن وسىنداي ءىرى تۇلعالاردىڭ كوزىن الدىمەن جويۋ كەرەك ەدى. ال احاڭ – بۇكىل قازاقتىڭ اقىل-ويى مەن ار-ۇياتىنىڭ سيمۆولىنا اينالىپ كەتكەن ايگىلى قوعام قايراتكەرى ءارى رۋحاني كوسەمى بولاتىن. ءسويتىپ، احمەت بايتۇرسىن ۇلى گولوششەكين تىرناعىنا ءىلىنىپ، ماسكەۋدىڭ بۋتىركاسىندا 1929 جىلعى شىلدەدەن 1931 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن وتىرادى دا سودان سوڭ ارحانگەلسك وبلىسىنىڭ بارعان ادام جول باسشىسىز قايتىپ شىعا الماس الىس تۇكپىرىنە جەر اۋدارىلادى.         بۇدان ول «قىزىل كرەست» ۇيىمى ارقىلى (م. گوركييدىڭ جۇبايى ە.پ.پەشكوۆانىڭ ارالاسۋىمەن) مەرزىمىنەن بۇرىن بوسانىپ، 1934 جىلى قايتىپ ورالادى. ءبىراق بۇل بوستاندىقتىڭ دا ءومىرى قىسقا بولدى. نەبارى ءۇش جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتان كەيىن 1937 جىل 8 قازاندا قايتادان قاماۋعا الىنىپ، اقىرى اتىلادى.

          جوعارىدا ەسكەرتكەنىمىزدەي، احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ازاماتتىق بولمىسىن، قايراتكەرلىك قارىمىن، اعارتۋشىلىق، عالىمدىق قىزمەتىن، ەنسيكلوپەديالىق بىلىك-بىلىمىن نەگىزىنەن ءۇش ءتۇرلى سالاعا ءبولىپ اڭگىمەلەۋگە بولاتىن سياقتى. ارينە، مۇنىڭ ەڭ باستىسى، ءارى سول كەزەڭدەگى ەڭ قاسيەتتىسى دە اعارتۋشىلىق قىزمەتى بولاتىن. ول ءوزىن بۇل جۇمىسقا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە دايىنداعان ءتارىزدى. نەگە دەسەڭىز، ءار نارسەدەن حابارلانىپ، باتىس، شىعىس مادەنيەتىنەن ماعلۇماتى مولايا تۇسكەن جاس جىگىت ءوز حالقىنىڭ قالىڭ ۇيقىدا، بەيقام جاتقان كۇيىن كورىپ كۇيزەلەتىن. ونى وياتۋدىڭ، سەرگىتۋدىڭ امالىن ىزدەستىرەتىن. 1895 جىل بار وقۋىن ءتامامداپ، ەلگە كەلگەننەن باستاپ ول بۇل ىسپەن تۇبەگەيلى اينالىسادى. 1905 جىلى جازىلعان پەتيسيا حالىق تاعدىرىن ويلاپ، ۇزدىكسىز تولعانۋدىڭ سەرپىنى سياقتى شەشىم ەدى.

          ول ەلدىڭ ساناسىن كوتەرۋدەن بۇرىن ساۋاتىن اشۋ قاجەت ەكەنىن مەكتەپتە ساباق بەرە ءجۇرىپ ابدەن كوزى جەتەدى. ساۋات اشار «ءالىپ-بي» مەن ءتىل ۇيرەتەر «ءتىل–قۇرالىن» جازۋ ءۇشىن گرافيكا مەن قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىن دۇرىستاپ الۋ قاجەتتىگىن سەزىنەدى. 1912 جىلدان باستاپ «ايقاپ» جۋرنالىمەن «قازاق» گازەتى ارقىلى وسى جايىنداعى ءوزىنىڭ ناقتى پىكىرلەرىن جۇرتشىلىققا ۇسىنادى. ونىڭ، اسىرەسە «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ 1912 جىلعى 9-12-ساندارىندا جاريالانعان «شاھزامان مىرزاعا» دەگەن ماقالاسى وسى ماسەلەلەردى قوزعايدى. سونداي-اق «قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى 34ء-ىنشى جانە سودان ءارى قارايعى ساندارىندا «جازۋ ماسەلەسى» دەگەن كولەمدى ماقالالار جاريالايدى. وسىنىڭ بارىندە دە ول قازاق جازۋىن ءبىر جۇيەگە تۇسىرۋگە تۇبەگەيلى كىرىسكەنىن بايقاتادى. بۇل جەردە الدىمەن ەسكەرتەتىن نارسە مىناۋ: احاڭ قازاق جازۋى دەگەندە «ايقاپ» جۋرنالى مەن «قازاق» گازەتى بەتىندە كوپتەن بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان جازۋ ماسەلەسىنە احاڭ 20-جىلدارى ءجىتى كىرىسەدى. ول ءاۋ باستان-اق اراب گرافيكاسىنا بەيىل بەرەدى. ونىڭ مۇنىسىنان كەزىندە «پانيسلامدىق»، «ارابشىلدىق» سارىن ءىزىن ىزدەپ سارسىلعاندار بولدى. سوندىقتان دا ول ەڭ الدىمەن ايىپتالدى دا. عىلىمي ءپرينسيپتى نەگىزگە الا وتىرىپ، قازاق جازۋىن قالىپتاستىرۋدىڭ العىشارتى رەتىندە: 1) قازاق ءتىلى دىبىستارىنا قاجەتى جوق اراب تاڭبالارىن الفاۆيتتەن الىپ تاستاتۋ؛ 2) ءسوزدىڭ جىڭىشكەلىگىن بىلدىرەتىن «دايەكشە» دەگەن بەلگىنى ەنگىزۋدى ويلاپ تابادى.

          قازاق ۇعىمىنا يكەمدەلگەن، بارىنشا قاراپايىم دا تۇسىنىكتى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بۇل جازۋىن جۇرتشىلىق، اسىرەسە مۇعالىمدەر قاۋىمى بىردەن قابىلداپ، ءىس جۇزىندە قولدانا باستادى. ول ەۋروپا مەن ازيا حالىقتارى الفاۆيتتەرىنىڭ جاسالۋ، قالىپتاسۋ تاريحىن ەداۋىر تەكسەرىپ شىققان وتە زەرەك لينگۆيست بولاتىن. ماسەلەن، مىنا ۇسىنىس پىكىرلەرىنە زەر سالالىقشى: 1) قازاق جازۋى ءۇشىن قاجەتى جوق اراب الفاۆيتىندەگى جۋان دىبىستارىنىڭ تاڭبالارىن الماۋ؛ 2) قازاق تىلىندەگى دىبىستارىنىڭ ءارقايسىسىنا جەكە تاڭبا بەلگىلەۋدى ۇسىندى. مىنە، وسىنىڭ ءبارى قازاق ءتىلىنىڭ ءالفاۆيتى ءوز تابيعاتىنا وراي ءتۇزىلىپ، تىلىمىزدەگى سينگارمونيزم زاڭىنا لايىقتالىپ جاسالۋىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقتىڭ ءتول جازۋى بولىپ تەز قالىپتاستى.

          بۇل جازۋ 1912 جىلدان 1929 جىلعا دەيىن سول كەزدەگى قازاق-ورىس مەكتەپتەرىندە، مۇسىلمان مەدرەسەلەرىندە قولدانىلىپ كەلدى. باسپاسوزدە جاريالانعان ءقايسىبىر ماتەريالداردا 1915 جىلدىڭ وزىندە وسى جازۋمەن، ياعني وسى ەملە نەگىزىندە 15-تەي كىتاپ باسىلعان كورىنەدى. احاڭنىڭ اتالعان تەرميندىك قىزمەت اتقارا باستاعان ەڭبەكتەرىندە جانە شىققان قازاقشا كىتاپتاردان تۇڭعىش باستاعان ءارىپ، دايەكشى، دىبىس، جۋان دىبىس، جىڭىشكە دىبىس، قاعيدا، تۇبىرشەك ءتىل، جالعامالى ءتىل، قوپارمالى ءتىل، ءتۇبىر ءسوز، تۋىندى ءسوز، قوس ءسوز، قوسالقى ءسوز، قوسىمشالار ءتارىزدى بايىرعى سوزدەردى تابامىز. بىرتىندەپ ومىرگە جولداما العان قازاقتىڭ بۇل ۇلتتىق گرافيكاسىن ا.بايتۇرسىن ۇلى ءىس بارىسىندا ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرادى. ونىڭ باسپا، پوليگرافيا تالاپتارىنا بايلانىستى كەيبىر سايكەسسىزدىكتەرىن رەتتەي كەلە ۇلتتىق جازۋعا اينالدىردى. ءسويتىپ، بۇل جازۋ 1924 جىلى رەسمي تۇردە قابىلداندى. بىزدىڭشە، بۇل جازۋدىڭ ەڭ باستى ەكى ماڭىزىن ايتا كەتكەن ءجون سياقتى. بىرىنشىدەن، بۇكىل قازاقتىڭ باسىن ۇيىمداستىرىپ، ۇلتتىق جازۋ جۇيەسى بويىنشا جاپپاي ساۋات اشۋ شاراسى جۇرگىزىلدى. وسى ارقىلى ۇلتتىق سانا مەن ۇلتتىق مادەنيەتىمىز ارنالى دامۋ جولىنا ءتۇستى دەپ ايتا الامىز. ەكىنشىدەن، دەندەپ ەنىپ بارا جاتقان ورىستانۋ ساياساتىنا تىيىم سالىندى. وسىدان بىلاي قاراي ورىس تىلىندە، ورىس حارپىمەن وقىتىلىپ كەلگەن مەكتەپتەردىڭ بارىندە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ءتول جازۋىمىز بەل الا باستايدى.

          ايتا كەتۋ كەرەك، 1926 جىلى 26 اقپان مەن 6 ناۋرىز ارالىعىندا باكۋ شاھارىندا وتكەن تۇركولوگيالىق سەزدە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اراب ءالفاۆيتى نەگىزىندەگى جاڭا جازۋدىڭ ارتىقشىلىعىن دالەلدەپ، لاتىنعا قارسى شىققانداعى ءبىر سەبەبى – بۇل جازۋدىڭ قازاقستاندا ءىس جۇزىندە قولدانىس تاۋىپ، جاپپاي ساۋاتسىزدىقتى جويۋداعى اتقارعان ناقتىلى قىزمەتى بولاتىن. كەيىن حالىق جاۋلارىن اۋلاۋشى «قىراعىلار» احاڭنىڭ بۇل ارەكەتىنە جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋانىپ، ونى كەرەمەت پايدالانعانىن دا بىلەمىز. اڭگىمە بۇل جەردە احاڭنىڭ لاتىن جازۋىن مۇلدە ىسكە العىسىز دەپ تانۋىندا ەمەس ەدى. ماسەلەنىڭ ءتۇپ سەبەبى – ساۋاتى جاڭا اشىلىپ، ءبىلىمدى ەل قاتارىنا ەندى-ەندى قوسىلىپ كەلە جاتقان قازاق سياقتى قاۋىمعا جازۋىن قايتا-قايتا اۋىستىرا بەرۋدىڭ مۇلدە تيىمسىزدىگىندە بولاتىن. مۇنىڭ ۇستىنە بۇكىل جۇرت تەز قابىلداپ، وزگە دە تۇركى تىلدەس ەلدەر ۇلگى ەتە باستاعان بۇل جازۋدى اۋىستىرىپ، لاتىنعا كوشۋدى، ول ءتۇپتىڭ تۇبىندە كيريلليساعا اۋىستىرۋدىڭ باسپالداعى ەكەنىن سەزگەن بولاتىن. اقىرى سولاي بولىپ شىقتى.

          ءوقۋ-بىلىم، مادەنيەتتىڭ بۇگىنگى جەتكەن بيىگىنەن كوز تاستاپ بايقاعاندا، «اينالدىرعان 14-15 جىلدىڭ ىشىندە ءۇش جازۋدى اۋىستىرىپ قانداي مۇراتقا جەتتىك؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ارينە، سوڭعى ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت بويى اجەتىمىزدى وتەپ كەلە جاتقان ورىس گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن جازۋىمىزدى مۇلدەم ءتيىمسىز بولدى دەپ ايتا الماس ەدىك. سونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇش رەت ساۋاتسىزدىق شىرماۋىندا بولىپ، ءۇش رەت قايتا ساۋات اشقانىن جاسىرا المايمىز. سوندا بۇل قايتا-قايتا جازۋ اۋىستىرۋ كىمگە ءتيىمدى، كىمگە ءتيىمسىز بولدى؟ اڭگىمە – وسىندا. بۇل جاعىن ءقازىر زيالى قاۋىم تۇگەل شامالايدى دەپ بىلەمىز.

          سول وتىزىنشى جىلدار سوڭىندا، ودان كەيىن دە قازاق حالقىنىڭ تىلىنە، مادەنيەتىنە، تاريحىنا قانشالىقتى نۇقسان كەلتىرەر كىناراتتىڭ ءبىرى انا تىلىندە وقىتۋعا بايلانىستى ەكەنىن الدىن الا سەزگەن احاڭ بۇل ىسكە دە جانىن سالا كىرىسكەن بولاتىن. كەيىنگى (80-90-جىلدارداعى) ءۇش-تورت جىل بويى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان ءتىل ءۇشىن كۇرەس احاڭنىڭ سول ءبىر كورەگەندىگىن دالەلدەي تۇسكەندەي. ءوز ءتىلىمىزدى ۇمىتىپ، ورىستانۋدىڭ از-اق الدىندا قالعان ءبىر ساتتە احاڭنىڭ ارامىزعا قايتا ورالۋى ۇلكەن ولجا بولدى ەمەس پە؟

          بارىمىزدى ۇمىتىپ، كەرەگىمىزدى ىزدەۋدەن قالعان 70 جىلدان اسا مەرزىم ىشىندە بۇكىل ءبىر ۇرپاقتى قاعىنان  جەرىنگەن قۇلان سياقتى ەتكەن ەكەنبىز. انا ءتىلىن بىلمەيتىندەر سانى بۇل كۇندە 25 پەن 40 پروسەنت اراسىندا اۋىتقي بەرەتىنى – كەڭەستىك ءداۋىر جەمىسى.

          ەندى، مىنە، زامان تۇزەلگەندەي، ەل ەسىن جيعانداي بولىپ وتىرعان كەزەڭدە احاڭ قالدىرعان مۇرانىڭ مولدىرىنەن سۋسىنداپ، ءالى دە مەيىرىمىز قانار ەمەس. ءبىر عانا وسى اعارتۋشىلىق ءىس سالاسىندا جازعان كىتاپتارىنىڭ ءوزىن يگەرۋ وڭايعا ءتۇسىپ جاتقان جوق. ويتكەنى وزىمىزدە ەشتەڭە جوق دەپ، وزگەگە جۇگىنىپ، ابدەن ەڭسە ءتۇسىرىپ ۇيرەنگەن حالىقپىز عوي. «اپىراي، مۇنداي دا بار ەكەن-اۋ» دەپ اڭ-تاڭ بوپ جۇرگەن اعايىن دا ارامىزدا. ءيا، احاڭنىڭ ىستەرى تاڭداي قاقتىرارداي. سوناۋ 1912 جىلى ورىنبوردان شىققان «وقۋ قۇرالى» حالىق سۇرانىسىن وتەگەنى سونشاما، ول الدەنەشە رەت باسپا ءجۇزىن كورەدى. ال 1925 جىلى ول «ءالىپ-بيدىڭ» جاڭا ءتۇرىن جاريالايدى. بۇل دا بىرنەشە رەت باسىلادى. كەزىندە بۇعان «...مىناۋ جاڭا «ءالىپ-بيى» بۇرىنعىسىنان قاي رەتتە بولسا دا، اسا ارتىق. بۇل «ءالىپ-بيدىڭ مازمۇنى قازاق جاعدايىنا قاراي، مەملەكەتتىك ءبىلىم كەڭەسىنىڭ جاڭا پروگرامماسىنا ۇيلەسىمدى بولىپ شىققان. اڭگىمەلەرى بالالار ءۇشىن قىزىق، جەڭىل، زامانعا لايىق» دەپ باعا بەرىلگەن ەكەن. دەسە دەگەندەي، بايقاپ وتىرساق، احاڭ زامانا اعىسىنان قالىسپاي، قاتار ءجۇرىپ وتىرادى. الگىندەي قۇرالدارىن ۇنەمى جەتىلدىرۋ ۇستىندە بولادى. ول وسىنداي قۇرالدىڭ ەرەسەكتەر ءۇشىن دە اسا قاجەت ەكەنىن ەسكەرىپ، «ءالىپ-بيدى» جازادى. ول وقۋلىق اۋەلى 1924 جىلى ورىنبوردا، 1926 جىلى سەمەيدە باسىلىپ شىققان.

          «وقۋ قۇرالى» ارقىلى بالالاردى ساۋاتتاندىرىپ العاننان كەيىن ول ەندى قازاق ءتىلىن جەكە ءپان رەتىندە وقىتۋدىڭ قۇرالىن ويلاستىرا باستايدى. بىرنەشە بولىمنەن تۇراتىن بۇل وقۋلىقتىڭ ءار بولىگى جەكە-جەكە «ءتىل – قۇرال» دەگەن اتپەن جاريالانا باستايدى. 1914 جىلى مورفولوگياعا ارنالعان ءىى ءبولىمى، 1915 جىلى فونەتيكا ارنالعان ءى ءبولىمى، سودان كەيىن سينتاكسيسكە بايلانىستى ءىىى بولىمگە ءبولىپ جۇرتشىلىققا ۇسىنىلادى. مۇنىڭ قاي-قايسىسى دا كەمىندە 6-7 رەت باسپا ءجۇزىن كورگەن.     اتالمىش وقۋلىق قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان مۇلدە سونى قۇبىلىس بولىپ قالدى.

          قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىندا ايرىقشا ءرول اتقارعان بۇل ەڭبەكتەردى سارالاعاندا، جالپى لينگۆيستيكا عىلىمىنىڭ ورىستەۋىنە داڭعىل جول اشقان تەرمين جاساۋ ماسەلەسىن ءتىپتى دە اتتاپ وتە المايمىز. الگىندەي وقۋلىقتار ءتۇزۋ بارىسىندا احاڭ ءاربىر ۇعىم، تۇسىنىك، نارسە، زاتقا اسىرەسە گرامماتيكالىق كاتەگوريالاردىڭ باس-باسىنا قازاقشا تەرمين بەرەدى، اتاۋ تەليدى. سول كەزەڭدە جاسالىپ، ءقازىر مۇلدە قالىپتاسىپ، تۇراقتانعان زات ەسىم، سىن ەسىم، ەتىستىك، ەسىمدىك، باستاۋىش، بايانداۋىش، پىسىقتاۋىش، دىبىس، ءارىپ، قاعيدا، ەملە ت.ت. تولىپ جاتقان تەرميندەر – ءتىل عىلىمىن دامىتۋداعى زور ۇلەس. ءاربىر گرامماتيكالىق كاتەگوريانىڭ وزىنە ءتان اتاۋىن ءدال تاۋىپ، جىلىكتەپ، جىكتەپ، ساپالاپ بەرۋ وقۋ جۇيەسىندەگى ىسىمىزگە ايرىقشا اسەر ەتكەنىن بىلەمىز. ماسەلەن، سوزدەردى تۇلعاسىنا، ماعىناسىنا قاراي ءبولىپ، سارالاپ، قولمەن قويعانداي ەتىپ كورسەتۋدى مامانداردىڭ قاي-قايسىن دا تاڭعالدىرعان. ول جاساعان تەرميندەر جۇيەسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن تىلىمىزگە مۇلتىكسىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى. مۇنىڭ سىرى نەدە؟ ونىڭ سىرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ۇستانعان ءپرينسيپتىڭ عىلىمي نەگىزدىلىگىندە تابيعي زاڭدىلىعىندا جاتىر. ول – قانداي پرينسيپ؟ بىرىنشىدەن، ا.بايتۇرسىن ۇلى تەرمين جاساۋ پروسەسىندە قازاق ءتىلىنىڭ ءوز مۇمكىندىگىن بارىنشا پايدالانادى. الگى تەرميندەردىڭ ءارى قاراپايىم، ءارى تۇسىنىكتى، ءدال بولۋى قازاق ءتىلىنىڭ بايىرعى ءسوز بايلىعىن ساۋاتتى سارقا پايدالانۋعا بايلانىستى. سوندىقتان دا ولار ومىرشەڭ. سونىمەن بىرگە ونىڭ ينتەرناسيونالدىق تەرميندەردەن دە رەتى كەلگەندە قالىسپايتىنى بايقايمىز. بۇعان كوپ دالەلدىڭ قاجەتى بولا قويماس. فونەتيكا، مورفولوگيا، سينتاكسيس، گرامماتيكا ءتارىزدى ۇعىمداردىڭ احاڭ قولدانىسىندا سول كۇيىندە قالۋى – وسىعان دالەل.

          سونىمەن بىرگە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق ءتىلى مورفولوگيالىق تۇلعا-تاسىلدەرىن مۇلدە باسقاشا قاراپ تۇسىندىرۋگە تىرىسقانىن بايقايمىز. ول ءتىلدىڭ تيپولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە اسا زور ءمان بەرەدى. اسىرەسە قازاق ءتىلىن زەرتتەگەن ورىس عالىمدارىنىڭ ءتىلدىڭ تابيعي تەگىن ارشىپ، اشىپ تۇسىنە الماۋىنان كەتكەن قاتەلىكتەرىن انىقتاپ، تۇزەتىپ تالداي كەلە، وزىندىك انىقتامالارىن بەرەدى. انا ءتىلىنىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن بارىنشا ەسكەرۋ ءپرينسيپىن قاتتى ۇستانادى. ورىسشا وقىپ ساۋاتتانعانمەن، ءاربىر ىزدەنىسىن قازاق ءتىلىنىڭ ءوز تابيعاتىنان تارتىپ، قازاق ءتىلىنىڭ ءوز زاڭدىلىقتارىنا سۇيەنىپ وتىراتىنى كورىنەدى.

          ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تاعى ءبىر اسا ماڭىز بەرگەن ماسەلەسى – ول قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ ادىستەرى. بۇل جايىندا ول جيىرما جىلعا تاياۋ ۋاقىت بويى دەرلىك تالماي ىزدەنىپ تۇبەگەيلى تولعامدارىن سول كەزدەگى باسپا ءسوز بەتتەرىندە ۇزدىكسىز جاريالاپ وتىرعان. اتاپ ايتقاندا 1910 جىلدان باستالعان تاجىريبەسىن جيناقتاپ، 1920 جىلى «بايانشى» دەگەن اتپەن شاعىن كىتاپشا ەتىپ قازاننان شىعارادى. ال كەلەسى 1921 جىلى وسى تاقىرىپتى ءسوز ەتەتىن تاعى ءبىر ادىستەمەلىك قۇرالىن تاشكەنت باسپاسىنان باستىرادى. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەك جولىن قاراپ وتىرساڭىز، ونىڭ ىلعي دا ءبىر جۇيەلى ماقسات كوزدەپ وتىرعانىن بايقايسىز. باستى دا اۋەلگى ماقساتى – قازاق بالاسىنىڭ ساۋاتىن اشۋ بولسا، سونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن «وقۋ قۇرالى» («ءالىپ-بيدى») جازادى. ءتىلدى تەرەڭىرەك ءتۇسىندىرىپ بايانداۋ ءۇشىن «ءتىل – قۇرالىن» تۇزەدى. ال «ءتىل جۇمسارىن» الساڭىز، ءوزىنىڭ اتى كورسەتىپ تۇرعانداي، وندا انا ءتىلى دۇرىس قولدانىپ، دۇرىس تۇتىنۋ جولدارىن قاراستىرادى. «بايانشىنى» وقىساڭىز، ءتىل ۇيرەنۋدىڭ جۇيەلى ادىستەرى باياندالادى. وسىنداي ماسەلەگە جۇيەلى كەلۋدىڭ ناتيجەسىندە ساۋات اشۋ پروسەسى الدەقايدا شاپشاڭ، اناعۇرلىم جەدەل جۇرگىزىلگەنى ءمالىم.

          سوندا ءوزىنىڭ الدىندا تازا قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ ۇلگى ەتەرلىك ەشبىر نۇسقاسى بولماعان جاعدايدا ءتىلدى وقىتۋ جايىن وسىنشاما تەرەڭ بىلىكتىلىكپەن، بارىنشا ساۋاتتى جۇيەلەگەنىنە تاڭ قالماۋعا بولمايدى. باسقا ەڭبەكتەرىن بىلاي قويا تۇرىپ، وسىنىسىنىڭ وزىمەن-اق ول قازاق حالقىنىڭ مادەني تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرارى داۋسىز ەدى.

          قازاق ءتىلى جايىندا ا.بايتۇرسىنۇلىنان بۇرىن دا زەرتتەۋلەر بولعان. ءبىراق ولاردىڭ ءبارى دە ورىس تىلىندە جازىلعان ەدى. ولاردىڭ بىردە-بىرىن دە (ي.ي. يلمينسكيي، پ.م. مەليورانسكيي ت.ب.) قازاق ءتىلىنىڭ وزىنە ءتان تابيعاتى جۇيەلى تۇردە اشىلعان ەمەس. جانە ولار ورىس تىلىندە جازىلعاندىقتان، قاراپايىم حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا پايداسى از بولدى. مىنە، سوندىقتان دا ءبىز احاڭدى قازاق لينگۆيستيكاسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان باستى تۇلعا دەپ ەسەپتەيمىز.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى – قازاق ءتىلىنىڭ عانا ەمەس، ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ دا نەگىزىن سالۋشى. وسىدان-اق ونىڭ حالىقتىڭ باي اۋىز ادەبيەتىن، ەرتەگى-اڭىزدارىن، ەپوستىق جىرلارىن، شەشەندىك سوزدەرىن، ماقال-ماتەلدەرىن، ناقىلدارىن دا يگى ما