وسىدان ءبىر اي ۋاقىت بۇرىن ەرالى توعجانوۆ ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تاعايىندالدى. ەرالى لۇقپان ۇلى اكىم بولىپ تاعايىندالا سالا قىزۋ ىسكە كىرىستى. اكىمدىك  ارينە توعجانوۆ ءۇشىن تىڭ قىزمەت ەمەس. ول 2001-2006 جىلدارى قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان.

توعجانوۆ اكىم بولىپ تاعايىندالعاندا ساياساتتانۋشى ەرلان سايروۆ ول تۋرالى «ەرالى توعجانوۆ –  تاجىريبەلى مەنەدجەر. ول جۇمىس ىستەگەن كەزەڭدە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءتيىمدى ورگانعا اينالدى، ياعني قحا ۇلتارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى ماسەلەلەردى رەتتەۋگە قاۋقارلى. سوڭعى 10 جىلدا بىزدە بۇل سالادا تەرىس ۇردىستەر، قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋدىڭ اسقىنعان جاعدايلارى ورىن العان جوق. ماڭعىستاۋ ءوڭىرى ەرەكشە ايماقتاردىڭ ءبىرى. مەنىڭ ويىمشا، وسى وڭىردە گۋمانيتارلىق سالادا جۇمىس ىستەپ، ديپلوماتيالىق قابىلەتتىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن.

مەملەكەتتەگى سالماقتى ساياساتكەر

ساعىنتايەۆ پەن ءتاجين ماڭعىستاۋ ماجىلىسىندە تانىستىرىپ كەتە سالا توعجانوۆ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدا ايانىپ جاتقان جوق. بىردەن اتقا قونىپ، اۋىل-اۋدانداردى ارالادى.  14 ناۋرىزدا باتىستاعى ءىرى وبلىستاردىڭ بىرىنە اكىم بولىپ تاعايىندالسا، كۇن وتپەي-اق ىسكە كىرىسىپ، 15 ناۋرىز كۇنى ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ءبىرقاتار ءىرى وندىرىستىك جانە ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ، اقتاۋ قالاسىنداعى الەۋمەتتىك ماڭىزدى نىسانداردىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىمەن تانىستى. ودان ءارى ءار كۇنى وڭىردەگى اۋداندارعا باردى. تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ، كەم-كەتىگىن كوزىمەن كوردى. وبلىستاعى مەكتەپتەردى ينتەرنەت جۇيەسىنە قوسۋدى جەدەلدەتۋدى تاپسىرىپ، وبلىستىڭ بولاشاعىن ءۇشىن ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتادى.

باستى ايتا كەتەرلىگى ايماق باسشىسى ءار ساپارىندا  «سەرپىن-2050» - «ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا» اتتى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ارتىقشىلىقتارى تۋرالى اقپاراتتىق-تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، جاستاردى كادر جەتىسپەۋشىلىگى بايقالاتىن ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە وقىتۋعا ەڭبەك ەتۋگە جىبەرۋدى تاپسىردى. جوعارىدا اتى اتالعان ەكى باعدارلامانىڭ قازاقستانداعى ساياسي ماڭىزىنىڭ قانشالىقتى جوعارى ەكەنىن جۇرت بىلەدى.

اتالمىش «سەرپىن» باعدارلاماسى تۋرالى ەرالى توعجانوۆ قحا ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى – ق ر پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ قحا حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كەزىندە دە ءجيى ايتىپ، جۇرگەن جەرىندە ناسيحاتتايتىن. سول ارقىلى سولتۇستىك وبلىستاردا ەڭبەك كۇشىنىڭ كوبەيۋىنە سەپ بولىپ، سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ دامۋىنا ءارى ونداعى ەتنوس ارالىق تاتۋلىقتىڭ نىعايۋىنا دانەكەر فاكتور بولاتىنىن باسا ايتاتىن. توعجانوۆ ناۋرىز مەرەكەسىندە جاڭاوزەنگە ساپارىندا دا حالىقتىڭ بىرلىگى مەن تاتۋلىعىن دارىپتەپ، تەبىرەنە سويلەدى.

اكىمدىكتەگى العاشقى اي

ەرالى لۇقپان ۇلى ماڭعىستاۋ وڭىرىنە اكىم بولعان سوڭ 20 كۇن وتكەندە پرەزيدەنت نازاربايەۆ وڭىرگە 2 كۇندىك ءىسساپار جاسادى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسقان ەلباسى اقتاۋ پورتىن ارنايى ارالاپ، وبلىس جۇرتشىلىعىمەن جۇزدەستى. بۇل ارينە جاڭا تاعايىندالعان اكىم ءۇشىن ۇلكەن سىن ەدى. وسى ساپارىندا پرەزيدەنت ەرالى توعجانوۆ باسقارىپ وتىرعان ءوڭىردىڭ بۇرىنعىداي مۇنايعا تاۋەلدى ەمەس، شيكىزاتتىق ەمەس وندىرىسپەن اينالىسا باستاعانىنا كۋا بولدى.

پرەزيدەنتكە ەسەپ بەرگەن اكىم  اۋىزسۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە دەن قويىپ جاتقانىن، بيىل وبلىستا 26 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعانىن باياندادى. سونداي-اق اكىم الدىنا قويعان مىندەتتەرى تۋرالى  «ءبىز الدىمىزعا مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردىڭ قۇرىلىسىن وزىق قارقىنمەن جۇرگىزۋ ماقساتىن قويدىق، مەكتەپتەردە وقۋ ورنىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن بولدىرماۋ ماقساتىندا وسى جىلى 8 مەكتەپ قۇرىلىسىن باستايمىز» دەپ اتاپ ءوتتى.

توعجانوۆ ءوزى باسقاراتىن وڭىرمەن عانا شەكتەلىپ قالعان جوق، ول بيىل قازاقستان ءۇشىن ساياسي جانە ەكونوميكالىق  ماڭىزى جوعارى «ەكسپو-2017» كورمەسىنە وبلىستى ۇيىتقى بولۋعا جۇمىلدىردى. كورمەگە كەلەتىن قوناقتارعا قولايلى جاعداي جاساۋ ءۇشىن ماڭعىستاۋ وبلىسى اتىنان 50 ەرىكتى ىرىكتەلدى. «اقتاۋ» ساۋدا ويىن-ساۋىق كەشەنىندە «ەكسپو» بيلەتتەرىن ساتاتىن كاسسالار ورناتىلىپ، جەرگىلىكتى تۋريستىك فيرمالار «ەكسپو»-عا 12000 بيلەت ساتىپ الدى. ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ استانا قالاسىنا بارۋىنا قولايلى جاعداي جاسالۋى ءۇشىن 1 ماۋسىم كۇنىنەن باستاپ «تالگو» اتتى 2 جولاۋشىلار پويىزى، ال 1 شىلدە كۇنىنەن باستاپ تاعى ءبىر قوسىمشا قۇرام جۇرگىزىلمەك، كۇنىنە 600 ادامدى جىبەرۋ جوسپارلانعان. وسىعان بايلانىستى ارناۋلى جيىن وتكىزگەن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ەرالى توعجانوۆ:

كورمە – ەلىمىز بەن ايماعىمىزدىڭ دامۋىنىڭ كورسەتكىشى، بولاشاقتا كوركەيۋىمىزدىڭ كەپىلى. ەلباسىمىز اتاپ كورسەتكەندەي، تەك باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەر عانا كوشتەن قالمايدى، كەيدە وزا جۇرەدى. ءبىزدىڭ تاپسىرمامىز دا وسىندا. مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن، ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى ءۇشىن ءبىرىڭعاي امال ويلاپ تاۋىپ، بارلىعىمىز دا سول ىسكە قاتىسۋىمىز قاجەت، - دەپ اتاپ ءوتتى. «ەكسپو» حالىقارالىق كورمەسى اياسىندا 15-18 تامىز كۇندەرى ارالىعىندا استانا قالاسىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ كۇندەرى وتەدى.

شىنايى شەنەۋنىك

ەرالى لۇقپان ۇلى جۋرناليستەردەن قاشپايتىن شەندى. قانداي قىزمەتتە جۇرسە دە مەملەكەتتىك ب ا ق بەتىندە تالاي رەت اشىق سۇحباتتار بەردى. الايدا ول وزگە شەنەۋنىكتەر سياقتى جاسالعان ءىستىڭ ەسەبىن عانا ەمەس، ەلدەگى بولىپ جاتقان ساياسي جاعدايلارعا تالداۋ جاساپ، اسەر ەتۋشى فاكتورلاردى سارالايدى. بۇنداي اشىقتىعىن ول ءبىر سۇحباتىندا «ءبىر ورتاعا بارىپ، بالالاردىڭ وزدەرىمەن كەزدەسىپ وتىرىپ، ءوزىڭنىڭ ايتقان سوزىڭە ءوزىڭ سەنبەيتىن بولساڭ، ونى جاس تا، كارى دە سەزەدى. شىنايى ىشكى دۇنيەلەرىڭمەن، شىن نيەتىڭمەن ايتپايتىن دۇنيەلەر بولاتىن بولسا، ونى تىڭداۋشى دا تۇسىنەدى، حالىق تا تۇسىنەدى. ەشكىمدى الداي المايسىز» دەپ سيپاتتاعان.

ول اسسامبلەيادا جۇرگەن كەزىندە قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق دياسپورالاردىڭ جەر يەسى قازاق حالقىنا العىس ايتۋى كەرەك ەكەنىن ەستەرىنە ءجيى سالدى. سونداي-اق، قازاقستانداعى ۇلت پەن ەتنوستاردىڭ عانا ەمەس،  شەكارا شەتىندە جۇرگەن 5 ميلليونعا جۋىق قانداستىڭ تاعدىرى ءۇشىن دە تالاي الاڭداپ، سۇحباتتار بەردى.

ەرالى توعجانوۆ اسسامبلەيادا قىزمەت ەتكەن قحا-نىڭ حالىق اراسىنداعى ءيميدجى ايقىن قالىپتاستى دەۋگە بولادى. ول سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە اسسامبلەيا تۋرالى «باسقا ۇلتتاردىڭ عانا جوعىن جوقتايتىن، قازاققا قارسى ۇيىم ەمەس. اسسامبلەيا دەگەن سۇراق كەلىسىم مەن بىرلىكتىڭ سۇراعى. ءتىپتى ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ كەلىسىمى. قازاقتىڭ كەلىسىمى بولماي قازاقستاندا كەلىسىم بولۋى مۇمكىن دە ەمەس. اسسامبلەيانىڭ نەگىزگى ماقساتى مەن باعدارى قازاقتىڭ بىرلىگىن ساقتاي وتىرىپ، باسقا ەتنوستاردى ونىڭ اينالاسىنا توپتاستىرۋ» دەدى.

ءتىل جاناشىرى

ەرالى لۇقپان ۇلىنىڭ ءتىل جاناشىرى ەكەنىن بىلايعى جۇرت جاقسى بىلەدى. ماڭعىستاۋعا بارعالى بەرى ەرالى توعجانوۆ جينالىستارىندا تەك قازاق تىلىندە سويلەپ ءجۇر. ول اسسامبلەيادا جۇرگەن كەزىندە دە ءتىل جاناشىرى ەكەنىن كورسەتىپ، ىسپەن دالەلدەگەن. مىسالى «مىڭ بالا» جوباسى. اتالعان جوبا ءتۇرلى ەتنيكالىق توپتاردىڭ مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارعا جانە مەكتەپ وقۋشىلارىنا قازاق ءتىلى مەن مادەني ورتاسىنا بوي ۇيرەتىپ، مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىنە، قازاقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن، سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىن بويىنا ءسىڭىرۋ مۇمكىندىكتەرىن كوزدەگەن ەدى. «مىڭ بالا» جوباسىنىڭ باعدارلاماسى «مادەني-تىلدىك بوي ۇيرەتۋ» حالىقارالىق تاجىريبەسىنىڭ ناتيجەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ قۇرىلعاندىقتان، بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ مادەني جانە تىلدىك ورتاعا تولىعىمەن ۇيىسۋىنا مۇمكىندىك بەرىلدى. رەسپۋبليكا كولەمىندە بارلىق دەرلىك وڭىرلەردە مەملەكەتتىك تىلدە ءتۇرلى كونكۋرستار مەن سايىستار جۇزەگە اسقان.

2015 جىلى وتكەن جوبا اياسىندا استانا جانە الماتى قالالارى، وبلىس اكىمدىكتەرىمەن ۇيىمداستىرىلعان شارالار بويىنشا 235 مىڭ 71 بالا قاتىسقان. قازاق تىلىنە ۇيرەتۋدىڭ اۆتورلىق كۋرستارى بويىنشا 7 مىڭ 863 ءىس شارا جۇزەگە استى. تۇتاستاي العاندا، «مىڭ بالا» جوباسى اياسىندا 44 مىڭ 497 بالا مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن ءارى ساپالى مەڭگەرۋگە قول جەتكىزدى.

الماتى تەلەارناسىنا «وتكىر ءتىل» باعدارلاماسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ول وسى جوبا تۋرالى:

مىڭ بالا جوباسى قحا 20 جىلدىعىنا سايكەس كوتەرىلدى. ەڭ ۇلكەن سۇراقتىڭ ءبىرى ءتىل سۇراعى. «مىڭ بالا» جوباسى تەك مىڭ بالاعا ءتىل ۇيرەتۋدى كوزدەگەن جوق. وعان 240 مىڭعا جۋىق بالا قاتىسىپ، ونىڭ ىشىندە 240 بالا قازاق ءتىلىن شەشەندىك دەڭگەيدە سويلەيتىن دەڭگەيگە جەتتى.

قازاقستاندا قازاق ءتىلىن بىلمەي بىرلىك بولادى دەگەن سۇراقتان اۋلاق بولۋ كەرەك. ءتىلدىڭ سۇراعى بىرلىكتىڭ ۇلكەن فاكتورى. مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەي وبەكتيۆتىك تۇردە قوعامدا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ ءبارىن تەرەڭ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقستاندا تۇراتىن ۇلتتاردىڭ ءبارى قازاق ءتىلىن بىلۋگە مىندەتتى»، - دەپ اشىق ايتقان بولاتىن.

***

ءسوز سوڭىندا، «امال كۇنى» كيەلى ماڭعىستاۋعا اكىم بولىپ بارعان توعجانوۆتىڭ تابىستى قىزمەتىمەن حالىقتى قۋانتاتىن كۇنى ءالى الدا ەكەنى راس. توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇرعان ءوڭىر ماڭعىستاۋ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان قارىشتاۋىنا تىرەك بولار ءوڭىر. ال ءوڭىردىڭ جاندانا تۇسۋىنە اكىم ەرالى لۇقپان ۇلىنىڭ قاجىرى مەن قايراتى دا، تاعىلىم مەن تاجىريبەسى دە جەتەرى ءسوزسىز.

نۇرعالي نۇرتاي