ەكونوميكالىق ساراپتاما 

«رەسۋرستار قارعىسى» - تابيعي قازبا بايلىقتارى مول بولا تۇرا، ەكونوميكالىق دامۋى تەجەلىپ قالعان ەلدەرگە (نەگىزىنەن ازيا جانە افريكا ايماعىنداعى ءبىرقاتار مەملەكەتتەر، تمد  ەلدەرى) قاتىستى قولدانىلاتىن ەكونوميكالىق قۇبىلىس بولىپ تابىلادى. الەمدىك تاجىريبەدە تابيعي رەسۋرستارى از نەمەسە مۇلدەم تاپشى كەيبىر ەلدەر (سينگاپۋر، وڭتۇستىك كورەيا، جاپونيا) ەكونوميكالىق دامۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتۋدە. سول سياقتى، جەر قويناۋى كەنگە تولى، ەكونوميكاسى جان-جاقتى دامىعان، حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى ارتقان ەلدەر دە جەتەرلىك (اقش، كانادا، اۆستراليا، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى، برۋنەي، ليۆيا، نورۆەگيا ت.ب.). سوندا، «رەسۋرستاردىڭ قارعىسى» قانداي ەلدەردى اتادى؟ بۇل ۇعىمدى عىلىمي اينالىسقا ەندىرۋشى ريچارد ءاۋتيدىڭ ايتۋىنشا، قونىستانىپ وتىرعان اتا جۇرتىنىڭ استى مەن ءۇستى  تابيعاتىنان كەن-بايلىققا تولى بولعانىمەن، بيلەۋشىلەرى قولدا باردى ۇقساتىپ يگەرە الماسا، «رەسۋرستاردىڭ قارعىسىنا» ۇشىرايدى ەكەن. ر.اۋتي «رەسۋرسقا تاۋەلدى ەلدەردەگى تۇراقتى دامۋ: رەسۋرستىق قارعىستىڭ پروبلەماسى» اتى ەڭبەك جازىپ، ەكونوميكاسى مينەرالدى رەسۋرتارعا تاۋەلدى مەملەكەتتەردى سالىستىرىپ زەرتتەگەن. ول برازيليا، مەكسيكا، جۇڭگو سياقتى تەرريتورياسى ۇلكەن، تاۋ-كەن بايلىقتارى مول، حالقىنىڭ سانى دا كوپ ەلدەردى تايۆان، وڭتۇستىك كورەيا، سينگاپۋر سياقتى تابيعي رەسۋرستارى از ەلدەرمەن سالىستىرىپ، دامۋىنداعى ايىرماشىلىقتارىن كورسەتۋگە تىرىسقان. ءسويتىپ، تاۋار ءوندىرىسى، جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ، تۋريزم مەن ەركىن ساۋدا جاساۋدى دۇرىس جولعا قويۋ، ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدى، قۇرىلىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭاشا وركەندەتۋدەن تۇسەتىن تابىس تابيعي قازبا بايلىقتاردى شيكىزات كۇيىندە ساتۋمەن سالىستىرعاندا الەقايدا كوپ بولاتىنىنا كوزى جەتەدى. تىپتەن، شيكىزات ساتۋشى ەلدەر وزدەرى ساتقان شيكىزاتتان وندىرىلگەن تاۋارلاردى بىرنەشە ەسە قىمبات باعامەن قايتا ساتىپ الىپ تۇتىناتىنىن كورسەتەدى. بۇدان كىمنىڭ ۇتىپ، كىمنىڭ ۇتىلاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

اتالعان زەرتتەۋشى «رەسۋرستار قارعىسىنىڭ» باستى سەبەپتەرىن: تابيعي شيكىزاتتاردى ەكسپورتقا شىعارىپ ساتۋدان ەل ىشىنە قىرۋار قارجىنىڭ كىرىس بولىپ ەنۋى ناتيجەسىندە ىشكى نارىقتا تاۋارمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن اقشا اينالىمىنىڭ كۇرت ءوسۋى؛ الەمدىك نارىقتاعى شيكىزاتقا دەگەن باعانىڭ تۇراقسىز بولۋى؛ رەسۋرستاردى ءبولۋ مەن قايتا بولۋدەگى مەملەكەتىك رەتتەۋدىڭ دۇرىس بولماۋى؛ شيكىزات ساتۋدان تۇسكەن «وڭاي اقشا» سىبايلاس  جەمقورلىقتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋى؛ شيكىزات رەسۋراستارىن ەكسپورتتاۋدان تۇسكەن مول قارجى تۇراقتىلىق پەن دامۋدىڭ يلليۋزياسىن تۋىنداتىپ، ونىڭ اقىرى توقىراۋ مەن ەكونوميكالىق ستاگناسياعا ۇلاسۋى؛ تابيعي بايلىقتاردى شەتەلگە ساتۋدان تۇسكەن وڭاي ولجانىڭ بۋى باس اينالدىرۋىنان مەملەكەتتە نەمقۇرايدىلىق پەن جالقاۋلىق تۋىنداپ،  ەكونوميكانىڭ شىنايى سەكتورلارىن، ونەركاسىپ پەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا دەگەن ىنتا-جىگەردىڭ، موتيۆاسيا مەن قاجەتتىلىكتىڭ بولماۋى جانە ت.ب. دەپ كورسەتەدى.

«رەسۋرستار قارعىسىنىڭ» كەلەسى زاردابى – تابيعي رەسۋرستاردى ءبولۋ مەن قايتا ءبولۋ بارىسىندا قوعامداعى ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار اراسىندا تالاس-تارتىس تۋىنداپ، ونىڭ اياعى جانجالدارعا ۇلاسىپ كەتۋى. اسىرەسە، رەسۋرس قارعىسىنا ۇشىراعان ەلدىڭ ىشىندەگى قازبا بايلىقتارى مول  ايماقتىڭ حالقىندا سەپراتيستىك كوڭىل كۇي باسىم بولادى. مۇنداي جەرى باي ايماقتا تۇراتىن ادامدار ءۇشىن تابيعي رەسۋرستار ادىلەتسىز ءبولىنىپ جاتقان سياقتى كورىنىپ، ولاردىڭ تۋىپ وسكەن ايماعى بۇكىل ەلدى اسىراپ وتىرعان سياقتى كورىنەدى. ر. اۋتي بۇعان افريكالىق تايپالار اراسىنداعى قىرقىسۋدى مىسالعا كەلتىرەدى (اسىرەسە، انگولانىڭ كابيندا پروۆينسياسىندا، نيگەريادا ورىن العان جانجالدار).  بۇدان بولەك، رەسۋرستارعا تالاسۋدىڭ كوزگە كورىنبەيتىن استىرتىن تۇرلەرى دە جەتىپ ارتىلادى: كلاندار (ۇيىمداسقان سىبايلاس توپتار)  مەن قارجى-وندىرىستىك توپتار اراسىنداعى، قىلىمىستىق ورتانىڭ ۇلەسكەر بولۋعا ۇمتىلۋى، مەملەكەتتتىك ورگاندار مەن ءىرى شەنەۋنىكتەردىڭ تابيعي رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋ نيەتى ت.ب. مۇنىڭ بارلىعى تۇپتەپ كەلگەندە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتىپ جىبەرەدى.

«رەسۋرستار قارعىسىنىڭ» تاعى ءبىر زاردابى – تابيعي بايلىقتارعا سءۇيەنگەن مەملەكەتتىك بيلىك ازاماتتاردىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنبەي، حالىقپەن ەسەپتەسپەي، شيكىزات ساتۋدان تءۇسكەن مول قارجىمەن بىلگەنىن ىستەيدى. رەسۋرستاردان پايداعا كەنەلىپ وتىرعان اۋقاتتىلار بولسا قوعامنان بارىنشا جابىق بولۋعا  تىرىسىپ، تابىس كوزدەرىن جاريا ەتۋدەن قورقادى. ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنان سەكەمدەنىپ، سالىقتان جالتارىپ، تابيعي رەسۋرستاردى ساۋدالاۋ ارقىلى جيعان-تەرگەن كاپيتالدارىن ساقتاۋعا جان-تاندەرىمەن كىرىسەدى. اسىلى، قولدان كەلسە، ەلدىڭ اۋزىنان جىرىپ الىپ جيناقتاعان بار بايلىقتارىن شەتەلدىك سالىقتان تازا ايماقتارعا (وففشورلىق ايماقتارعا) الىپ قاشۋعا تىرىسادى. كاپيتالدىڭ «سىرتقا قاشۋى» وسىدان كەلىپ شىعادى.

«رەسۋرستار قارعىسىمەن» بايلانىستى قۇبىلىستىڭ ءبىرى – «گوللاند اۋرۋى». گوللاند اۋرۋى دا سول، تابيعي رەسۋرستاردى ەكسپورتتاۋدان تۇسكەن مول تابىس ەكونوميكانىڭ وزگە سالالارىنىڭ، اسىرەسە، ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا جاعىمسىز اسەر ەتۋىمەن سيپاتتالادى. بۇل اتاۋدىڭ تۋىنداۋى 1959 جىلى گوللاندياداعى گرونينگەن تابيعي گاز كەنىنىڭ اشىلۋىمەن تىعىز بايلانىستى. گوللانديا گازدى ەكسپورتتاۋعا باسىمدىق بەرىپ، ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنا اسا ءمان بەرمەيدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 1970 جىلدارى گوللانديادا قاتتى ينفلياسيا ءجۇرىپ، جۇمىسسىزداردىڭ سانى كۇرت وسەدى. كەيىنىرەك، بۇل قاتەلىكتەن ساباق العان گوللاندىقتار وڭدەۋ مەن اگرارلىق سەكتورلاردى دامىتۋعا كۇش سالادى. 1980 جىلداردىڭ باسىندا مۇناي باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنەن ساۋد اراۆياسى، نيگەريا، مەكسيكا سياقتى ەلدەر ءدال وسىنداي «گوللاند اۋرۋىنا» ۇشىرايدى.

پارادوكستى جاعداي: ەكونوميكادا اقشا تاپشى بولسا دا، شامادان تىس كوپ بولسا دا جامان ەكەن. ياعني، ناقتى ەڭبەكپەن جانە وندىرىلگەن تاۋارمەن قامتىلماعان اقشا كولەمى ارتۋىنان ۇلتتىق ۆاليۋتا ديەۆالۆاسياعا ۇرىنىپ، ەل ىشىندە ينفلياسيا تۋىندايدى. ءبىر قاراعاندا ايلىق جالاقىنىڭ دەڭگەيى وسكەن سياقتى كورىنگەنىمەن، شىن مانىسىندە ول تۇتىنۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋشىلىق قابىلەتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتە المايدى.

دجەففري ساكس جانە ەندريۋ ۆەرنەر دەگەن باتىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ «تابيعى رەسۋرستار مولشىلىعى جانە ەكونوميكالىق ءوسۋ» اتتى بىرىگىپ جازعان ەڭبەگىندە شيكىزات ساتۋ ارقىلى قول جەتكىزگەن ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تۇراقسىز بولاتىنى، تابيعي رەسۋرستار سارقىلىپ، ورنى تولمايتىن بولعاندىقتان باعى دا بايانسىز ەكەندىگى ايتىلادى. الەمدە شيكىزاتقا قاراعاندا، ودان وندىرىلگەن ونىمدەرگە دەگەن سۇرانىس قاشاندا جوعارى. بۇل ەكى اۆتور تەرريتوريالارىندا تابيعي قازبا بايلىقتارى جۇتاڭ بولسا دا، وزدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن وڭدەۋ، ءوندىرۋ، ونەركاسىپ باعىتىندا دامىتقان ەلدەردىڭ تابيعي رەسۋرستار تاپشىلىعىنان ارىلا الاتىنىن كورەيا رەسپۋبليكاسى مەن جاپونيانى مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ كورسەتەدى. جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بارلىعى دا الەمدىك تاجىريبەدە شىنايى ورىن العان جاعدايلار.

ەندى، وسى قيىن ماسەلەنىڭ قازاق ەلىنە قاتىسى بار ما دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك. قازاق جەرىندە تابيعي قازبا بايلىقتارىنىڭ مول قورى  بار، ءبىز دە «رەسۋرستار قارعىسىنا» نەمەسە «گوللاند اۋرۋىنا» دۋشار بولىپ قالمايمىز با؟ بۇل ماسەلەگە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەرەكشە ءمان بەردى. ەلباسىمىزدىڭ ءاربىر جولداۋىندا ۇلتتىق ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى، ءبىرجاقتى شيكىزات ساتۋدان ارىلۋ، كلاستەرلەردى دامىتۋ، الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك قۇرۋ، يندۋستريالدىق يننوۆاسيالىق دامۋ، اۋىل جارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ، كاسىپكەرلىكتى قولداۋ سياقتى يگى باستامالار ۇنەمى كوتەرىلىپ كەلە جاتىر.

2012 جىلى «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ەلباسى الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ساياساتىنىڭ نەگىزىنە شىنايى وندىرىستىك ەڭبەكتى قويۋعا ءتيىسپىز دەپ اتاپ كورسەتتى. پرەزيدەنتىمىز 1990-شى جىلدارداعى «جابايى كاپيتاليزمنىڭ» وتپەلى باستاپ­قى كەزەڭىندە «جابىسقان» ەڭبەككە ءوڭى اينالدىرىلعان، «از جۇمىس ىستەپ، كوپ تابىس تابۋ»، «اۋادان اقشا جاساۋ» سياقتى تەرىس كوزقاراستاردان ارىلۋ، ادال ەڭبەككە ىنتالاندىرۋدىڭ جولىن تابۋ، ەڭبەك تابىستارىن قوعامدىق ىنتالاندىرۋدىڭ جۇيەسىن قۇرۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ، قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك ساياساتى باسەكەگە قابىلەتتى جانە كۇشتى جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس دەپ ايقىندادى، ۇكىمەتكە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋدىڭ 2016 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان جالپىۇلتتىق جوسپارىن ازىرلەۋگە تاپسىرما بەردى. نەگىزى، پرەزيدەنتىمىزدىڭ قازاقستاندا جالپىحالىقتىق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ باستاماسى ءومىر تالابىنان تۋىنداعان بولاتىن. «رەسۋرستاردىڭ قارعىسى» مەن «گوللاند اۋرۋىنا»، ءتۇرلى داعدارىستارعا ۇرىنباۋ ءۇشىن بۇكىل قوعام ەڭبەك ەتۋى كەرەك. بۇعان قول جەتكىزۋىمىز ءۇشىن ميلليونداعان جۇمىسشى ەڭبەك ەتەتىن الىپ ءوندىرىس وشاقتارى، وڭىرلەردەگى تۇرعىلىقتى حالىقتى جاپپاي جۇمىسپەن قامتيتىن اۋىل شارۋاشىلىق كەشەندەرى، مىڭداعان شاعىن كاسىپورىندار، ورتا جانە شاعىن بيزنەس شىنايى جۇمىس ىستەپ، ەكونوميكامىز جان-جاقتى دامۋى قاجەت. ازىرگە، قازاقستاندىق ءومىردىڭ شىنايلىعى ارمانداعىداي ەمەس. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسى شيكىزات تاۋەلدىلىگىنەن ارىلا الماي كەلەدى، ەكونوميكانىڭ شىنايى سەكتورلارى ءتيىستى دەڭگەيدە دامي الماۋدا. ونىڭ سەبەپتەرى تۋرالى كوپ ايتىلىپ، قانشاما جازىلىپ تا جاتىر، ءبىراق، وبالى نە كەرەك، ناتيجە از.

ەلباسىمىز قازاق ەلىندەگى قوعامدىق پروبلەمانى ءدوپ باسىپ، «از جۇمىس ىستەپ، كوپ تابىس تابۋ»، «اۋادان اقشا جاساۋ»سياقتى تەرىس كوزقاراستار قازاقستاندىقتاردىڭ سانا-سەزىمىن جاۋلاپ العانىن اشىنا ايتۋى تەگىن ەمەس. ۇلت كوشباسشىسى ءححى عاسىرداعى قازاق جالقاۋلىعىنىڭ سىن-سيپاتىن ءدال ايقىنداپ وتىر. جاسىرارى جوق، قازاقستاندا «اۋادان اقشا جاساۋدىڭ» نەبىر ادىس-تاسىلدەرى بار. كەيبىر جۇمىسسىز وتانداستارىمىز اۋىل-ايماقتىڭ كوركى بولعان تابيعاتتى جىرتقىشتىقپەن توناۋدا (ورمانداردى وتاپ، اعاش ساتادى، وزەن-كولدى ءسۇزىپ بالىق پەن ۋىلدىرىق الادى، جابايى اڭ-قۇستاردى براكونەرلىكپەن جاپپاي قىرۋدا ت.ب.). قولىنان كەلگەندەر كەڭەستىك داۋىردەن قالعان زاۋىت-فابريكالاردى جەكەشەلەندىردى، بىرەۋلەرى عيماراتتار مەن ءتۇرلى نىسانداردى بۇزىپ ساتتى. قۇرىلىس كومپانيالارى ۇلەسكەرلەردى الداپ، تەز بايۋدىڭ جولىن تاپتى. فەرمەردىڭ مالىن ۇپتەپ كەتەتىن بارىمتاشىلار پايدا بولدى. دايىن بيزنەسكە يە بولعىسى كەلەتىن رەيدەرلەر شىقتى. پاراقورلار مەن بالەقورلار، جەزوكشە مەن ۇرى-قارى كوبەيدى. قايسى ءبىرىن ايتامىز، بيزنەس پەن كاسىپكەرلىككە قاراعاندا، «اۋادان اقشا جاساپ»، كولدەنەڭ تابىس تابۋدى ءبىزدىڭ «جالقاۋ» قوعام تەز-اق مەڭگەردى. ال، بيلىككە جاقىن جۇرگەندەر سىبايلاس جەمقورلىققا بەلشەدەن باتىپ، دانىككەن بىلاي تۇرسىن، «وڭاي اقشاعا» ابدەن قۇنىقتى. ءدال وسى سىبايلاسۋ ارقىلى جەمقورلىق جاساۋ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەن باستاپ، ەكونوميكانىڭ بارلىق تارماقتارىن، قوعام ءومىرىنىڭ كەيبىر سالاسىن دەندەگەن دەرتكە اينالىپ وتىر. اسىرەسە، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى كەلەڭسىزدىكتەر تۋرالى، تەندەر مەن «وتكات» جايلى بىلمەيتىن قازاقستاندىق جوق شىعار. ۇلتتىق مۇددەدەن جەكە باستىڭ مۇددەسىن جوعارى قوياتىن شەنەۋنىكتەردىڭ كەسىرىنەن بولاتىن سىبايلاس جەمقورلىقتان ەلىمىزدىڭ كەيبىر تۇستارداعى دامۋى اقساپ جاتىر. قانشا جىل بولدى، قازاقستاندىق مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ولقى تۇستارى مەن تەندەر وتكىزۋدەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى بۇكىل قوعام بىلگەنىمەن، وسى سالاداعى جاعداي تۇزەلمەي كەلە جاتىر. قاشانعى ۇلتتىق قازىنانىڭ قارجى-قاراجاتى بارماق باستى، كوز قىستى جولمەن وتەتىن تەندەرلەر ارقىلى تالان-تاراجعا تۇسە بەرمەك؟ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى اشىق ءارى تازا ەتىپ وتكىزۋدىڭ جولدارى جوق پا؟ مۇمكىن، قازىرگى قولدانىستاعىدان مۇلدەم بولەك، بالاما جول تابىلىپ قالار؟ قازاقستانداعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ مەن تاپسىرىس، تەندەرلەر مەن كونكۋرستار «اۋادان اقشا جاساۋدىڭ» ۇلگىسى بولىپ، جۇمىس ىستەمەي اقشا تابۋدى كوزدەيتىن، «اق جاعالى قازاق جالقاۋلىعىنىڭ» اسقاق ارمانى بولىپ قالا بەرمەك پە؟ وسىنىڭ كەسىرىنەن قارجى-قاراجاتتى جىمقىرۋدان بولەك، ساپاسىز اتقارىلعان جۇمىستار مەن قاۋىپسىزدىككە تونگەن قاتەرلەر سياقتى مەملەكەتىمىزگە كەلتىرىلگەن زيانكەستىكتى تىزسەك، كوپ كەلەڭسىزدىككە كۋا بولامىز.

«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: بەيبىتشىلىك، رۋحانيات جانە كەلىسىم مادەنيەتى» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسىندا پرەزيدەنتىمىز جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قالىپاستىرۋ – قازاقستاندىقتاردى جۇمىسپەن قامتۋ، ءبىزدىڭ بۇكىل ەڭبەكشىلەرىمىزدىڭ ءومىر ساپاسى ءۇشىن باستى شارت ەكەنىنە، ەڭبەك، جاۋاپكەرشىلىك جانە ءتارتىپ ارقىلى عانا بۇكىل قازاقستان دامي الاتىنىنا تاعى دا باسا نازار اۋداردى. مۇنىڭ بارلىعىنا ۇلتتىق ەكونوميكانى ديۆەرسيفيكاسيالاپ، ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى عانا قول جەتكىزەرىمىز انىق. ءبىراق، وكىنىشكە وراي، قازاقستان جاعدايىندا ءسوز بەن ءىستىڭ اراسىنداعى الشاقتىق قىسقارماي وتىر. پرەزيدەنتىمىز قازاقستان ۇكىمەتىن ءتيىمسىز قىزمەتى ءۇشىن تالاي رەت سىنادى. ەكس-پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆ باستاعان مينيسترلەردىڭ ەل ەكونوميكاسىن جانداندىرۋعا شەتەل ينۆەستيسياسىن ءتيىستى كولەمدە تارتا الماعانى جانە وندىرىستىك-يننوۆاسيالىق باعدارلامانىڭ العاشقى بەسجىلدىعىن ءساتسىز اياقتاعانى ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنان سوگىس العانى دا ەسىمىزدە.

شيكىزات ساتۋدىڭ تاپتاۋرىن سۇرلەۋىندە وگىز اياڭمەن ىلبىگەن ەلدىڭ ەكونوميكاسىن «رەسۋرستاردىڭ قارعىسى» اتىپ، «گوللاند اۋرۋىنا» شالدىعاتىنىن الەمدىك تاجىريبە دالەلدەدى. سوندىقتان، قازاقستان ودان ساباق الىپ، ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق باعىتىن شەكتەۋگە، يندۋستريالانۋعا تىرىسۋدا. قازاقستاننىڭ وندىرىستىك دامۋعا قاراي بەتبۇرىسى 2003-2007 جىلدارى پرەمەر-مينيستر بولعان دانيال احمەتوۆ تۇسىندا باستالعان ەدى. 2004 جىلى ۇكىمەت قۇرامىندا جاڭا مينيسترلىك - يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى قۇرىلدى (2004 جىلعى 26 قاراشاداعى № 1237 ۇكىمەت قاۋلىسىمەن). ەلباسىنىڭ 2004 جىلعى 19 اقپانداعى ەل حالقىنا ارناعان «باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستان، باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا، باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت» اتتى جولداۋىنا سايكەس ۇلتتىق ەكونوميكامىزدى كلاستەرلىك جۇيەمەن دامىتۋ قولعا الىندى. ونىڭ ماقساتى – ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورلارىن جەكە بيزنەس قۇرىلىمدارى ارقىلى دامىتۋ، مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ارتىقشىلىقتارىن بارىنشا پايدالانۋ، وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2005 جىلعى 25 ماۋسىمدا بەكىتكەن № 633 قاۋلىسىنا سايكەس، كلاستەردى دامىتۋ جوسپارى بويىنشا، جەتى سىناق كلاستەرىن قۇرۋ بەلگىلەندى:

1. «توقىما ونەركاسىبى» كلاستەرى (اعىلشىنشا: 1. جينالۋ، توپتالۋ؛ 2. جينالعان توپ) . الايدا، توقىما جانە تىگىن ونەركاسىبىن دامىتۋدى كوزدەگەن، نەگىزگى ورتالىعى «وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى بولۋعا ءتيىس «توقىما ونەركاسىبى» كلاستەرىنىڭ نەگىزگى ماقساتى ازىرگە ورىندالا قويعان جوق.
2. «مەتاللۋرگيا» كلاستەرى. بۇل كلاستەردىڭ دە مەتاللۋرگيالىق ونىمدەردى جوعارى دەڭگەيدە قايتا وڭدەۋ، وسى سالاعا كاسىپورىنداردى كوپتەپ تارتۋ ماقساتى تولىققاندى ورىندالمادى.
3. «تۋريزم» كلاستەرى. ءبىراز جوبالار ىسكە اسىرىلدى، ءبىراق، ەلىمىزدەگى ينفراقۇرىلىم مەن سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ جەتىلمەۋىنەن ۇلتتىق تۋريزم سالاسى الەمدىك دەڭگەيدەگى باسەكەلەستىككە ساي ەمەس. قازاقستاندىقتار شەتەلدەرگە ساياحاتتاۋدى ءجون كورەدى، شەتەلدىك ساياحاتشىلار دا ەلىمىزگە كەلىپ قىدىرۋعا ازىرگە ونشا ىنتىق ەمەس.
4. «ترانسپورتتىق لوگيستيكا» كلاستەرى. بۇل كلاستەر ەلىمىزدە ءبىرشاما دامىعان، قازاقستاننىڭ ماڭىزدى گەوساياسي ايماقتا ورنالاسۋى، ترانزيتتىك الەۋەتىنىڭ مول بولۋى بۇل كلاستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا يگى ىقپال ەتىپ وتىر.
5. «ازىق-تۇلىك ونەركاسىبى» كلاستەرى. ونىڭ ىشىندە، استىق وڭدەۋ – سولتۇستىك ايماقتا (اقمولا، قوستاناي جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى)؛ جەمىس-كوكونىس – وڭتۇستىك ايماقتا (الماتى، جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى)؛ ءسۇت – قوستاناي وبلىسىندا. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ماي، ءسۇت، ەت جانە استىق باعىتتارىنان تۇرادى. بۇل كلاستەرلىك باعىتتىڭ الەۋەتى زور، ءبىراق، تولىق جۇزەگە اسا قويعان جوق. قازاقستان ءالى كۇنگە دەيىن ازىق-تۇلىك يمپورتىنىڭ تاۋەلدىلىگىنەن ارىلا الماي كەلەدى.
6. «قۇرىلىس ماتەريالدارى» كلاستەرى. بۇل كلاستەردىڭ ماقساتى وتاندىق قۇرىلىس سالاسىن قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزۋ بولاتىن. ءبىرقاتار جەتىستىكتەر بار، سەمەنت، بەتون، كىرپىش، قوسپالار، قاپتامالار، تۇربا جاساۋ زاۋىتتارى سالىندى. ءبىراق، ولاردىڭ الەۋەتى شەكتەۋلى، بۇكىل ەلدىڭ قاجەتتىلىگىن وتەي المايدى. دىتتەگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءالى تالاي ىستەر اتقارىلۋى ءتيىس، قۇرىلىس زاتتارىن ءوندىرۋ كاسىپورىندارىن كەشەندى دامىتۋ وزەكتى ماسەلەلەر قاتارىندا.
7. «مۇناي-گاز ماشينا قۇرىلىسى» كلاستەرى. كلاستەردىڭ ماقساتى مۇناي-گاز ماشينا قۇرىلىسى سالاسىن دامىتۋ، وسى سالاعا قاجەتتى باسەكەگە قابىلەتتى تاۋار ءوندىرۋ. اتقارىلعان ىستەر كوپ، دەگەنمەن، وتاندىق ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارى مۇناي كومپانيالارىنىڭ سۇرانىستارىن تولىقتاي وتەۋگە ءالى دايىن ەمەس. ەگەر دە، وسى اتالعان جەتى باعىتتى كلاستەرلىك دامۋ قازاقستاندا شىنداپ جۇزەگە اسار بولسا، وندا «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا مەجەلەنگەن الەمدەگى دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋىمىز عاجاپ ەمەس. بار ماسەلە كلاستەرلىك دامۋدى قاعاز جۇزىندە ەمەس، ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرا بىلۋىمىزدە.

كلاستەرلىك دامۋمەن قاتار، قازاقستان رەسپۋبليكاسىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامىتۋ (ءۇييد) جونىندەگى 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانىپ، جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ەلباسى جاساعان مالىمدەمەگە سۇيەنسەك، ءۇييد ءبىرىنشى بەسجىلدىعىندا قازاقستاندا 800 كاسىپورىن ىسكە قوسىلىپ، جوباعا بيۋدجەتتەن 700 ملرد. تەڭگە قارجى بولىنگەن، 150 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. بۇعان قوسا، ءۇييد وڭتايلى جۇرگىزۋ، ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2008 جىلعى 13 قازانداعى № 669 جارلىعىنا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2008 جىلعى 17 قازانداعى № 962 قاۋلىسىنا سايكەس «قازىنا» ورنىقتى دامۋ قورى» اكسيونەرلىك قوعامى مەن «سامۇرىق» مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى قازاقستاندىق حولدينگى اكسيونەرلىك قوعامىن بىرىكتىرۋ جولىمەن «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى، 2013 جىلعى 22 مامىرداعى № 571 پرەزيدەنت جارلىعىمەن «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى اكسيونەرلىك قوعامدارى قۇرىلعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.

ءۇييد ءبىرىنشى بەسجىلدىعىن قورىتىندىلاي كەلە، قازاقستان پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆ ونىڭ اۋقىمىندا اتقارىلعان ىستەر از ەمەس، ءبىراق، كەمشىلىكتەر دە كوپ، جۇزەگە اسىرا الماعان مۇمكىندىكتەرىمىز دە جەتىپ ارتىلادى دەپ اتاپ كورسەتتى. تالاي سىنعا ۇشىراعان بۇل باعدارلاما بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوستى. الايدا، ىسكە اسىرا الماعان مۇمكىندىكتەردىڭ كوپتىگى قىنجىلتادى. ەلباسىمىز بۇل باعدارلامانىڭ كەمشىلىكتەرىن وتكىر سىناۋى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. اسىرەسە، قارجى-قاراجاتتىڭ ماقساتسىز جۇمسالۋى؛ قاعاز جۇزىندە عانا بار، ءونىم شىعارماي جاتىپ بانكروت بولاتىن زاۋىت-فابريكالار؛ تاعى دا سول، سىبايلاس جەمقورلىق؛ جوبالاۋ-قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ ساپاسىز اتقارىلۋى؛ ينۆەستيسيانىڭ دۇرىس يگەرىلمەي، وففشورلىق ايماقتارعا ۇلتتىق كاپيتالدىڭ «قاشۋى» سياقتى كەلەڭسىزدىكتەر ورىن الىپ كەلەدى.

2013 جىلدىڭ قازان ايىندا ەلباسى تاپسىرماسىمەن 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان ءۇييد ەكىنشى بەسجىلدىعىنىڭ تۇجىرىمداماسىن دايىندايتىن جۇمىس توبى قۇرىلىپ، ونىڭ قۇرامىنا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى، كاسىپكەرلەردىڭ ۇلتتىق پالاتاسى، «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى، «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى اق ەندى. جاڭا تۇجىرىمداما جاقىندا بەكىتىلىپ، ەلىمىزدە يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى باستالماق. سونىمەن قاتار، قازاقستاننىڭ پەرسپەكتيۆالى ۇلتتىق كلاستەرلەرىن قالىپتاستىرۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى بويىنشا (2013 جىلعى 11 قازانداعى № 1092 ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن) ەندى، ءبىزدىڭ كلاستەرلىك ساياساتىمىز ەكى باعىتتا شوعىرلاناتىن بولادى: ءداستۇرلى ەكونوميكا جانە «بولاشاق ەكونوميكاسى» سەكتورلارى.

1. ءداستۇرلى ەكونوميكا سەكتورلارىنداعى ۇلتتىق كلاستەرلەر. پەرسپەكتيۆالى ۇلتتىق كلاستەرلەر، نەگىزىنەن تەحنولوگيالىق تىزبەكتەردى وڭتايلاندىرۋ جانە ۇزارتۋ، ولاردى وقشاۋلاۋ، كووپەراسيانى دامىتۋ ەسەبىنەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ الەۋەتىن قولداناتىن قولدانىستاعى جانە پايدا بولاتىن كلاستەرلەر بازاسىندا داميتىن بولادى. ءداستۇرلى ەكونوميكا سەكتورىنداعى الەۋەتتى كلاستەرلەرگە: 1) مۇناي مەن گازدى ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ تەحنولوگيالارىنىڭ كلاستەرلەرى؛ 2) مەتاللۋرگيا كلاستەرلەرى؛3) ماشينا جاساۋ كلاستەرلەرى؛ 4) حيميا ونەركاسىبى كلاستەرلەرى؛ 5) تۋريستىك كلاستەرلەر؛ 6) جەڭىل ونەركاسىپ كلاستەرلەرى؛ 7) اگروونەركاسىپتىك كەشەن كلاستەرلەرى؛ 8) كولىكتىك-لوگيستيكالىق كلاستەر؛ 9) بالاما ەنەرگەتيكا كلاستەرلەرى جاتقىزىلعان.
2. «بولاشاق ەكونوميكاسى» سەكتورىنداعى كلاستەرلەر. «بولاشاق ەكونوميكاسى» كلاستەرلەرىنىڭ ماقساتى - ەلدە بۇرىن بولماعان عىلىمدى كوپ قاجەت ەتەتىن وندىرىستەردى جانە ەكونوميكا سەكتورلارىن، جاڭا تەحنولوگيالىق قۇزىرەتتەر قۇرۋ، يننوۆاسيالىق سەرپىندى قامتاماسىز ەتۋ نەگىزىندە الەمدىك نارىقتا ەلدىڭ جاڭا باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن (ءبىلىم كلاستەرى، الەمدىك تەحنولوگيالىق اۋتسورسينگ) قالىپتاستىرۋ. ونىڭ الەۋەتتى كلاستەرلەرى: 1) «نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» دبۇ كلاستەرى، ءومىر تۋرالى عىلىم، مەديسينا، جاڭا ماتەريالدار وندىرىسىندە ماماندانۋمەن ماتەريالتانۋ، پەرسپەكتيۆالى تەحنولوگيالار جانە ديزاين، 3-د پرينتينگ، ەنەرگيا ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالاردىڭ، بيوتەحنولوگيالاردىڭ كىشى كلاستەرلەرى؛ 2) «يننوۆاسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» كلاستەرى، اقپاراتتىق-كوممۋنيكاسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ، پەرسپەكتيۆالى تەحنولوگيالار مەن ديزايننىڭ كىشى كلاستەرلەرى. بۇل كلاستەر استانا ەحرو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋمەن تىعىز بايلانىستى.

كورىپ وتىرعانىمىزداي، قازاقستان ءوزىنىڭ ەكونوميكاسىن شيكىزاتتىق باعىتتان وندىرىسكە قاراي بۇرۋعا تالپىنۋدا. زاڭنامالىق نەگىزى، مەملەكەتتىك باعدارلامالارى ساقاداي ساي، تەك ۇلتتتىق جوسپاردى جۇزەگە اسىرارلىق ناتيجەلى ءىس-قيمىل كەرەك. پروبلەما مەن قيىندىقتار ناتيجەلى ءىس-قيمىلدىڭ ازدىعىندا بولىپ وتىر. وسى جەردە قازاقستاننىڭ ءۇييد باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا نەگىزىنەن ءىرى ۇلتتىق كومپانيالارعا كوڭىل ءبولىنىپ، الەۋەتى زور قوسىمشا وندىرگىش كۇشتەردى، ياعني، بۇكىل قوعامدى، بارلىق الەۋمەتتىك توپتاردى، اتاپ ايتساق، كاسىپكەرلەر مەن بيزنەس قۇرىلىمداردى، اگروشارۋاشىلىقپەن اينالىساتىن اۋىل حالقىن تارتۋعا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەي جاتقانى بايقالادى. كورشى جۇڭگو ەلى 1980 جىلدارى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قاراپايىم عانا ماقساتتارمەن باستاعانىن بۇكىل الەم بىلەدى، دەن سياوپين بۇكىل ەلدىڭ الدىنا «جۇڭگو ەڭ الدىمەن ءوزىن-وزى ىشەتىن تاماقپەن جانە كيەتىن كيىممەن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس» دەگەن قاراپايىم عانا ماقسات قويدى. ءوزىن-وزى قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزگەندە، جۇڭگو حالقى ءوز ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتكەندەرىن ءتۇسىندى. الىسقا بارماي-اق، يندۋستريا مەن ننوۆاسيانى دامىتۋدا قىتايلاردان ۇيرەنەرىمىز كوپ. جۇڭگو بيلىگى «اشىققان ادامعا بالىق بەرمە، قولىنا بالىق ۇستايتىن قارماق بەر» دەيتىن شىعىس دانالىعىن باسشىلىققا الا وتىرىپ، ءاربىر قىتايلىق ازاماتقا ەركىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا، شاعىن ونەركاسىپ، وندىرىستىك سەحتار اشۋعا كەڭ مۇمكىندىكتەر بەرىپ، ماونىڭ مادەني توڭكەرىسىنەن تيتىقتاعان ەكونوميكانى جاڭعىرتا الدى. سالىق ساياساتىن، نەسيەلەۋدى ءتيىمدى جولعا قويدى، شەتەلدىك تەحنولوگيالاردى بارىنشا ەلگە ەندىرۋگە كۇش سالدى، ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرىپ قانا قويماي، دامىعان ەلدەرمەن بىرىككەن كاسىپورىنداردى ءاربىر جۇڭگو پروۆينسياسىنان اشۋعا قاجەتتى بارلىق جاعدايلاردى جاسادى. تابيعي رەسۋرستارى تاپشى ەلدەردىڭ كوپشىلىگى وسى سياقتى ەكونوميكالىق ساياساتتى ۇستانىپ، دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا ىلىككەن. وسى سياقتى الەمدىك تاجىريبەدەگى ءوندىرىستى دامىتۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىنەن ءبىزدىڭ ەلىمىز نەگە ونەگە الماسقا؟

قازاقتار اراسىندا قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەر كوپ، ماسەلەن، ءوز كۇشتەرىنە دەگەن سەنىمسىزدىگى، ىنتا-جىگەردىڭ ازدىعى ت.ب. شارۋعا قىرى جوق كەيبىر قازەكەمنىڭ ايتاتىنى – «قازاق جالقاۋ عوي»، وزگەگە قاراپ ايتاتىنى «بىزگە ونداي بولۋ قايدا»،  ودان قالدى، «بىرەۋدەن ىلگەرى، بىرەۋدەن كەيىن، شۇكىر جاعدايىمىز». ءوز زامانىندا اباي اتامىز «قارا سوزىندە» قوزعاپ كوتەرگەن قازاق قوعامىنىڭ پروبلەمالارى سول كۇيى، قاز-قالپىندا تۇرعانداي. سوندىقتان، رەسۋرستار قارعىسىنا ۇشىراماي، قازاق جالقاۋلىعىن وڭتايلى ەڭسەرۋ ءۇشىن ەرەكشە مەملەكەتتىك ساياسات قاجەت سياقتى. بۇل ەكونوميكانىڭ بىرنەشە سالاسىن قامتيتىن كەشەندى ماسەلە. ءۇييد ەكىنشى بەسجىلدىعىندا وسىعان باسا نازار اۋدارىپ، وندىرىستىك-يننوۆاسيالىق دامۋعا ەل ازاماتتارىنىڭ دا وزىندىك ۇلەسىن قوسۋىنا بيلىك تاراپىنان قاجەتتى جاعدايلار جاسالسا جاقسى بولار ەدى.

مىسالى، ەلىمىزدە ءوندىرىس ورىندارىن كوپتەپ اشۋعا، اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قۇرىلىس سالالارىن دامىتۋعا يگى ىقپال ەتۋ ماقساتىندا الداعى ءۇييد بەسجىلدىعى ىشىندە قازاقستانعا شەتەلدەردەن يمپورتتالاتىن مىناداي نەگىزگى زاتتارعا كەدەندىك باج سالىعى بارىنشا جەڭىلدەتىلسە (مۇنداي ەرەكشە يمپورتتى تەك قازاقستاندا عانا پايدالانۋعا رۇقسات ەتىپ، كەدەندىك وداق اۋقىمىندا الىپ-ساتۋعا تيىم سالا وتىرىپ)، تىپتەن، مۇمكىن بولسا، كەيبىر ماڭىزدى تۇرلەرى كەدەندىك سالىقتان مۇلدەم بوساتىلسا:

• شيكىزات وڭدەۋ مەن ءتۇرلى تاۋارلار وندىرۋگە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار: ستانوكتار، تەحنولوگيالىق جەلىلەر (تەرى، ءجۇن، ەت، ءسۇت، ماقتا، ماتا، اعاش، تەمىر، پلاستيك، تۇرمىس قالدىقتارىن ت.ب. وڭدەۋ-وندىرۋگە ارنالعان)، مينيزاۋىتتار، جىلىجايلار، قۇرال-سايماندار ت.ب. بۇعان قوسىمشا وسى باعىتتا نەسيەلەۋ، ليزينگكە بەرۋ، مەملەكەتتىك قولداۋ جاسالسا. ەگەر، بۇعان قول جەتكىزسەك، قالادا دا، اۋىل-ايماقتا دا قانشاما ازاماتتار جەرگىلىكتى جەردىڭ ەرەكشەلىگىنە ساي كەلەتىن شاعىن ونەركاسىپ سەحتارىن اشىپ، قولدا باردى ۇقساتىپ، شارۋالارىن دوڭگەلەتىپ اكەتەر ەدى؛
• قازاقستاندا ءوندىرىسى جولعا قويىلماعان قۇرىلىس ماتەريالدار. بۇل ىسكە قوسىلاتىن ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ، عيماراتتار مەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ شىعىندارىن ازايتىپ، وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە وڭ اسەرىن تيگىزەر ەدى. وسى ارقىلى قانشاما الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەما وڭ شەشىمىن تابار ەدى؛
• اۋىل شارۋاشىلىق ماشينالارىمەن ارنايى تەحنيكا. تراكتور، كومباين، سوقا-سايمان، تۇقىم سەبۋشى، ءشوپ شابۋشى، بەتون تاسىمالداۋشى، جول جوندەۋشى، كراندار، ەكسكاۆاتورلار، جۇك ماشينالارى، ەنەرگيا ءوندىرۋشى ت.ب. جۇمىستىڭ ساپالى ورىندالۋى قۇرالعا تاۋەلدى، ارنايى تەحنيكاسىز شارۋا بىتپەسى انىق. باستاپقىدا شارۋاشىلىققا قاجەتتى دايىن تەحنيكانى يمپورتتاپ، كەيىنىرەك، وسى اتالعان تەحنيكا تۇرلەرىن ءوز ەلىمىزدە جاساپ شىعارۋعا قاراي اقىرىنداپ ويىسۋعا بولار ەدى؛
• گيبريدتى اۆتوكولىكتەر مەن ەلەكتروموبيلدەر، بالاما ەنەرگيا ءوندىرۋشى قۇرىلعىلار. قازاقستان جاسىل ەكونوميكا قۇرۋعا، «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» دەگەن ۇرانمەن ەحرو-2017 كورمەسىن وتكىزۋگە دايىندالىپ جاتىر. وسىنداي جاعدايدا ەكولوگيالىق تازا اۆتوكولىكتەر مەن بالاما (جەل، سۋ گەنەراتورلارى، كۇن باتارەيالارى ت.ب.) كوزدەردەن ەنەرگيا الاتىن قۇرىلعىلاردىڭ سانىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋ ءۇشىن ازاماتتاردى قىزىقتىراتىنداي، ىنتالاندىراتىنداي شارتتار قاجەت. ءارى تازا، ءارى ۇنەمدى اۆتوكولىكتەر مەن ءتۇرلى قۇرىلعىلار كوبەيگەن سايىن، ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا دا، ەكولوگياسىنا دا پايدالى بولارى داۋسىز.

جوعارىدا اتالعانداردىڭ بارلىعى وندىرىستىك-يننوۆاسيالىق دامۋعا ارقاۋ بولاتىن، كومەكشى قۇرال-جابدىقتار بولىپ تابىلادى. ولاردى ساتىپ الۋ مەن ورناتۋعا كەتكەن شىعىندار وندىرىستە پايدالانۋ بارىسىندا تولىق اقتالىپ، پايدا اكەلەدى. ءبىر ساتتىك كەدەندىك باج سالىعىنان بوساتۋدان بيۋدجەتكە كىرىس بولىپ تۇسپەي قالعان قارجىنىڭ وتەمى تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتار مەن ماتەريالداردى كەلەشەكتە ۇزاق پايدالانۋ ارقىلى، تاۋار ءوندىرۋ، قوسالقى جۇمىس ورىندارىن اشۋ، تابىس سالىعى مەن قوسىمشا قۇن سالىعىن تولەۋ سياقتى ت.ب. مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرلەر ارقىلى الدەنەشە ەسە وتەلەدى.

بۇدان كەيىنگى ماڭىزدى ماسەلە – ليسەنزيالاۋ، پاتەنتتەۋ، ۇزاق مەرزىمدىك جالعا جەر بەرۋ سياقتى تولىپ جاتقان مەملەكەتتىك-اكىمشىلىك رەتتەۋ جۇمىستارىن قاعازباستىلىقتان تازارتىپ، شارۋاشىلىقتىڭ تەز ءارى كەدەرگىسىز جۇرۋىنە جاعداي جاساۋ. ەلباسىمىز بيىل ورتا جانە شاعىن بيزنەستى مەملەكەتتىك تەكسەرۋگە ءبىر جىلدىق ماراتوريي جاريالادى. بۇل باستامانى وتاندىق كاسىپكەرلەر قىزۋ قولداپ، شارۋاعا كەدەرگى جاساۋشى، جەمقور شولاق بەلسەندىلەردەن جىل سوڭىنا دەيىن قۇتىلعاندارىنا قۋانۋدا. ءبىراق، مۇنداي يگى ءىس-شارانىڭ ۋاقىتشا بولعانى بيزنەس قاۋىمداستىقتى قىنجىلتادى. ءوز زامانىندا اعىلشىن ليبەراليزمىنىڭ اتاسى دجون لوكك مەملەكەت ەكونوميكاعا شەكتەن تىس ارالاسىپ، كەدەرگى جاساي بەرگەنشە، قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى، ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن، مەنشىك پەن مۇلىكتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتىپ، ەكونوميكانىڭ «تۇنگى قاراۋىلى» قىزمەتىن اتقارعانى ءجون دەپ بەكەر ايتپاعان. دامىعان وتىز ەلدىڭ ءبىرى بولامىز دەسەك، قوعامداعى ارامتاماقتىققا جول بەرمەۋىمىز قاجەت، ەڭبەك ەتىپ قينالماي-اق، كاسىپكەر مەن ەڭبەككەرلەردى بوپسالاپ، وڭاي ولجا تابۋعا داندەگەن تەكسەرۋشى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىن تەزگە سالىپ، قوعامدا قۇقىقتىق قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن دۇرىس جولعا قويۋىمىز قاجەت. كاسىپكەر ءوز بيزنەسىنىڭ كەلەشەگىنە سەنىمدى بولاتىنداي جاعداي قالىپتاستىرۋ اسا ماڭىزدى. جابايى نارىقتىق قاتىناستاردى ارتقا تاستاپ، تاريحتىڭ ەنشىسىنە قالدىراتىن كەز كەلدى. وسى ماسەلەنى دۇرىس شەشسەك، ەلىمىزدەگى بيزنەس تە، كاسىپورىندار دا جاڭاشا دامي باستايدى، بۇل الەمدىك تاجىريبەدە دالەلدەنگەن جاعداي.

وسىدان كەيىنگى ماڭىزدى مەملەكەتتىك قولداۋ شاراسى - يمپورتتىق وزىق تەحنولوگيالار مەن وندىرىستىك قۇرال-جابدىقتارعا قول جەتكىزگەن قازاقستاندىق ءىرىلى-ۇساقتى كاسىپكەرلەرگە سالىق جانە نەسيە جاعىنان قولداۋ جاساۋ. ءۇييد ەكىنشى بەسجىلدىعىندا تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ بارلىق ساناتىنا جەڭىلدەتىلگەن سالىق ساياساتىن ۇستانىپ، ارزان ءارى ۇزاق مەرزىمدى نەسيەلەۋدى جولعا قويا بىلسەك وتاندىق ونەركاسىپتىڭ اياعىنا تۇرىپ كەتۋىنە وڭ ىقپال ەتەر ەدى. ماسەلەن، وندىرىستىك جەلىنى جاڭا عانا قۇرىپ، تاۋاردى العاش وندىرگەن كاسىپكەرگە باس سالىپ سالىق تولەتپەي، بىر-ەكى جىل كاسىپورىننىڭ اياعىنا تۇرۋىنا، تۇتىنۋ نارىعىن قالىپتاستىرۋىنا مۇرسات بەرىلسە. جاڭا كاسىپكەر سودان كەيىن عانا، بىرتە-بىرتە سالىق تولەۋشىگە اينالسا، بۇل قازاقستاندىق وندىرگىش كۇشتەردىڭ دامۋىن قوسىمشا ىنتالاندىراتىن فاكتورعا اينالار ەدى. سونىمەن قاتار، وڭدەۋ مەن ءوندىرۋ ىسىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەرگە تومەن پايىزدىق سىياقىلى «ارزان» نەسيەلەر   بەرۋ شەشىمىن تاپسا. مىسالى، زەينەتاقى قورىنداعى قىرۋار قارجىنى ءالى كۇنگە دەيىن دۇرىس ينۆەستيسيالاي الماۋدامىز. نەگە وسى قارجىنى شاعىن جانە ورتاشا دەڭگەيدەگى تاۋار وندىرۋشىلەردى نەسيەلەۋ ارقىلى ينۆەستيسيالاماسقا؟ كاسىپكەرلەرگە دە پايدالى، زەينەتاقى قورىنداعى اقشا دا اقىرىنداپ وسە بەرەر ەدى.

جوعارىدا تۇجىرىمدالعان ويلار ارينە، سۋبەكتيۆتى پىكىر. پاتريوت رەتىندە، «قايتسەك قازاقستاندى دامىتۋعا بولادى؟» دەگەن اسقاق ارماننىڭ جەتەگىندە ولاردىڭ كەيبىرى ۋتوپيالىق بولۋى دا مۇمكىن. ماقالانىڭ باستى ماقساتى – قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى-يندۋستريالدىق دامۋىنا، ەلدەگى وندىرگىش كۇشتەردىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ، ۇلتتىق ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتاندىرۋعا يگى ىقپال ەتەتىن عىلىمي ىزدەنىستەرگە ويتۇرتكى بولۋ. ەل بولىپ اقىل قوسساق، ءۇييد جوسپارىنا راسيونالدى قاراساق ونىڭ جۇزەگە اسۋى ءتيىمدى ءارى ناتيجەلى بولارى ءسوزسىز. «تەز بايۋ»، «وڭاي اقشا جاساۋ»، «ەڭبەكسىز تابىس تابۋ» جەتەگىندە كەتكەن «قازاق جالقاۋلىعىنان» ارىلۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – قوعامداعى وندىرگىش كۇشتەردى جان-جاقتى دامىتۋ. ءىرىلى-ۇساقتى ءوندىرىس سەحتارى، اۋىل شارۋاشىلىق كەشەندەرى، ءتۇرلى كاسىپورىنداردىڭ سانىن ارتتىرۋ ارقىلى حالقىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس قاجەتتىلىكتەرىن (ازىق-تۇلىك، كيىم-كەشەك، ءتۇرلى تەحنيكا، باسپانا ت.ب.) قامتاماسىز ەتە الساق قانا ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزە باستايمىز. سول كەزدە عانا ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى نىعايتىپ، «رەسۋرستاردىڭ قارعىسىنا» ۇشىرامايمىز، «گوللاند اۋرۋىنا» دا شالدىقپايمىز. ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتىپ، دايىن ءونىم ءوندىرۋدى دۇرىس جولعا قويساق، كەدەندىك وداق اياسىندا دا ۇتىلمايمىز، دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا دا تايسالماي كىرە الامىز.

مۇساتايەۆ سەيىلبەك،

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ساياساتتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى، ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى