سوڭعى ۋاقىتتا جۇڭگو ەلشىلىگىنىڭ الدىنان امالسىز تابىلاتىن ازاماتتار كوبەيدى. ولاردىڭ ەلشىلىك الدىنا ايتا باراتىن نەگىزگى ماسەلەسى جۇڭگو جەرگىلىكتى بيلىگىنىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن العان زەينەتكەرلەردىن زەينەت اقىسىن توقتاتۋى جانە قىتايدان اتاجۇرتقا كەلىپ، قازاقستاننىڭ ىقتيارحاتىن العان ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ قازاقستان بەرگەن قۇجاتىن جيناپ الۋ ماسەلەسى.
قامشى اقپاراتتىق اگەنتتىگى وتكەن اپتادا بىرنەشە ونداعان ادامنىڭ وسىنداي ماسەلەنى ايتىپ، جۇڭگو بيلىگىنە وكىلدىك ەتىپ كەلگەن دەلەگاسيامەن كەزدەسكەنى تۋرالى جازعان ەدى. وندا ازاماتتاردىڭ جۇڭگو بيلىگىنە ايتقان شاعىمى، تالاپ-ارىزدارى جيناقتالعان حات تا قوسا جاريالانعان. كوپ وتپەي اتالعان ماسەلەگە قازاق بيلىگىنىڭ ارالاسۋىن تالاپ ەتكەن، قىتايدان رەسمي تۇسىنىكتەمە سۇراۋدىڭ قاجەتتىگىن كوتەرگەن اشىق حات تا جاريالاندى.
قامشى ءتىلشىسى وسى ورايدا قازاق كوشى-قونى ماسەلەسىن كوتەرىپ جۇرگەن، قىتايدان كەلگەن دەلەگاسيامەن كەزدەسكەن «جەبەۋ» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى ءومارالى ادىلبەكۇلىمەن ارنايى سۇحباتتاستى.
«سوتتالمادى» دەگەن انىقتاما تالاپ ەتۋ كوشى-قوندى توقتاتتى
اڭگىمەنى اتاجۇرتقا ورالعان قازاقتاردىڭ پروبلەماسىنان باستاساق؟
ەلگە ورالعان قازاقتاردىڭ ماسەلەسى تۋرالى ايتار بولساق ءسوز كوپ، جان-جاقتى قامتۋعا بولادى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، 2009 جىلى ساناقتا قازاقتىڭ ۇلەس سالماعىن قازاقستان حالقىنىڭ 68 پايىزى دەپ ايتىپ الىپ، سوڭىنان 65-كە، ءتىپتى 63-كە ءتۇسىردى. سودان باستاپ قازاققا قارسى ناۋقان باستالدى. ونىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ دەموگرافيالىق كورسەتكىشىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان ورالماندارعا دا قارسى قاڭقۋ ءسوز كوبەيدى. «ورالماندار ءۇي سۇرايدى، جەر سۇرايدى»، «اشتىق كەزىندە، سوعىس كەزىندە ەلدى تاستاپ قاشىپ كەتكەن» دەدى. ءتىپتى بيلىك مىنبەرىنەن «ورالماندار ءبىلىمسىز» دەگەن اڭگىمەلەر ايتىلدى. وسىنىڭ سوڭى 2013 جىلى ەتنيكالىق قازاقتاردان «سوتتىلىعى»، «كوشى-قون پاراعىنان شىعۋ» تۋرالى انىقتاما تالاپ ەتەتىن ۇكىمەت قاۋلىسىنا اكەلىپ سوقتى. بۇل قاۋلى وسىدان كەيىنگى كوشى-قون زاڭىنا كىردى. وسىدان باستاپ بىزدە قىتايدان كەلەتىن كوشى-قون توقتادى دەپ ايتۋعا بولادى.
2013-2016 جىلدارى قىتايدان ەشكىم كوشىپ كەلمەدى دەسە دە بولادى. ويتكەنى، قىتايدىڭ جاعدايىن بىلەسىزدەر، كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىندا پاسپورت بولمايدى. شەتەلگە شىققىسى كەلسە، شەتەلدەن شاقىرتۋ الدىرادى. سودان كەيىن پاسپورتقا ءوتىنىش بەرەدى. ونىڭ وزىندە، ءدىن ىستەرى مەكەمەسى، پروكۋراتۋرا، ءوزى جۇمىس ىستەيتىن مەكەمە، بانك سياقتى 8 ءتۇرلى مەكەمەنىڭ قاراۋىنان وتەدى. قىلمىسى، قارىزى جوق ەكەنىنە قاتاڭ قارايدى. ال شەتەلگە شىققان جۇڭگو ازاماتتارىنا «سوتتالمادى» دەگەن انىقتاما بەرىلمەيدى. سەبەبى سوتتالعان ادامدى شەتەلگە شىعارمايتىنى تۇسىنىكتى نارسە. ونىڭ ۇستىنە 2014 جىلى قىتايدا جاڭا زاڭ شىقتى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ءوتىنىش جاساپ، پرەمەر-مينيسترلەرىنىڭ قول قويۋىمەن 18 ءتۇرلى ستاتۋستاعى ادامدارعا، ونىن ىشىندە جەكە تۇلعالارعا انىقتاما بەرمەيتىن بولدى.
ال، ءبىزدىڭ بيلىك وسىنى تۇسىنگىسى كەلمەي پارادوكس زاڭ شىعارىپ وتىر. 2015 جىلى اقپان ايىندا پارلامەنتتە جاڭا كوشى-قون زاڭى تۇرالى جۇمىس توبى قۇرىلعان. جۇمىس توبىنىڭ باسشىسى گۇلنار سەيتماعانبەتوۆا حانىمنىڭ ۇسىنىسىمەن ءبىزدىڭ «جەبەۋدىڭ» اتىنان راحىم ايىپ ۇلى مەن اۋىت مۇقيبەك جۇمىس توبىنىڭ 18 وتىرىسىنا قاتىستى. ءبىز «كوشى-قون پاراعىنان شىعۋ»، «سوتتىلىعى تۋرالى» انىقتاما دەگەن ەكى تارماقتى الىپ تاستاۋدى ۇسىنعان ەدىك. ءبىرىنشى ۇسىنىسىمىز قابىلدانىپ، «سوتتىلىعى» تۋرالى انىقتامانى الىپ تاستاۋ ۇسىنىسىمىز قابىلدانبادى. سەبەپ رەتىندە بىزگە تەرروريستتەر كىرىپ كەتۋ ءقاۋپىن ايتتى. ول كەزدە ءىىم دە، دەپۋتاتتار دا قىتايدىڭ ىشكى جاعدايىن بىلمەدى. ونى ءبىز تۇسىندىرە دە الماعان شىعارمىز. سونىمەن كوشى-قون باسەڭدەپ قالدى.
2000 جىلدان 2009 جىلعا دەيىن كوشى-قوننىڭ التىن ءداۋىرى بولدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلباسىنىڭ ساياساتىمەن ميلليونعا تارتا ەتنيكالىق قازاق ەلگە كەلىپ قونىستاندى. ولار ءار سالادا ەڭبەك ەتىپ، ەلگە ۇلەس قوسىپ جاتىر. 2014 جىلى ەلباسىنىڭ دەم بەرۋىمەن جاڭا كوشى-قون زاڭى شىقسا دا، انىقتاما تالاپ ەتۋ قالىپ قالدى. سوندا دا توڭ ءجىبىپ، كوش جانداندى. ءبىراق، 2016 جىلى قاراشادان باستاپ جۇڭگو تارابىنان «پاسپورت جيىپ الۋ» تۋرالى اڭگىمە شىعا باستادى.
پاسپورت جيناپ الۋ – تەرروريزم قاتەرىنەن تۋىنداعان
وسى «پاسپورت جيىپ الۋ» تۋرالى كەڭىرەك ايتساڭىز؟ قالاي باستالدى؟
2016 جىلى قازان ايىنىڭ 30 كۇنى قحر كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى، ۇگىت-ناسيحات دەپارتامەنتىڭ باسشىسى باستاعان، قۇرامىندا جۇڭگو قوعامدىق عىلىم اكادەمياسى، شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ عالىمدارى بار دەلەگاسيا استانا، الماتى قالالارىندا ساپاردا بولدى. ولار ءدىن مەن مادەنيەت جونىندە ۇگىتتەۋدى ماقسات ەتكەن. الماتىدا «جەبەۋ» قاتىسقان ءماسليحات ءوتىپ، ول كىسىگە ەتنيكالىق قازاق تىعىز قونىستانعان شىڭجاڭداعى «پاسپورت جيناپ الۋ ماسەلەسىن» ءتۇسىندىرىپ بەرۋىن سۇرادىم. ول كىسى «سيرياداعى جاعدايدى بىلەسىزدەر. الەمدە تەرروريزم ءقاۋپى ءورشىپ تۇر. وسى بارىستا ءبىزدىڭ شىڭجاڭنان ءوز اتىن ەمەس، باسقانىڭ اتىن پايدالانىپ پاسپورت جاساپ الۋ ءىسى كوبەيىپ كەتتى. ازىرگى ماقسات وسىنداي جاعدايلاردى انىقتاپ، شارا قولدانۋ»، - دەپ ءتۇسىندىردى. العاشىندا پاسپورتتار تەكسەرىلىپ، زاڭعا ساي بولسا قايتارىلىپ وتىرعان.
پاسپورت جيناپ الاتىندار نە قازاقستانعا بارماۋدى، نە زەينەتاقى الماۋدى سۇرايدى
الايدا، ش ۇ ا ر بويىنشا قولدانىلعان ساياسات ىلە قازاق وبلىسىنا كەلگەندە وزگەرىپ كەتكەن. جەرگىلىكتى بيلىك «اسىرا سىلتەۋگە» جول بەرىپ، زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىلارىن توقتاتىپ تاستاعان. ولارعا «زەينەتاقى الام دەسەڭدەر» قازاقستان ازاماتتىعىنان شىعىڭدار دەپ تالاپ قويعان. قىتايدا «مادەنيەت توڭكەرىسى» اياقتاپ رەفورما جانە سىرتقى ەسىك اشۋ ساياساتى باستالعاندا شەتەلدەن ينۆەستور شاقىرۋ ءۇشىن 1982 جىلعى شىققان ۇلكەن مۇعاجىرلىق زاڭ بار. وسى مۇعاجىرلىق ساياساتتىڭ ارقاسىندا جۇڭگو ءتىپتى گۇلدەندى دەسە دە بولادى. وعان ساي زەينەت جاسىنا جەتكەن جۇڭگو ازاماتى قاي ەلگە بارىپ قونىستانسا دا، ازاماتتىق السا دا وعان زەينەتاقىسى تولەنەدى. ىلەدەگى جەرگىلىكتى بيلىك وسىنى تۇسىنبەي زەينەتكەرلەردەن «نە قازاقستانعا بارماۋدى، نە زەينەتاقى الماۋدى» تاڭداۋدى تالاپ ەتكەن. سونداي-اق ىقتيارحات العاندارعا دا سونداي تالاپ قويىپ، ءبىراز ادامنىڭ ىقتيارحاتىن الىپ قويعان.
شىڭجاڭ ولكەلىك بيلىك جىلدىڭ باسىندا شەتەلدەگى ازاماتتاردى تۇگەل قايتىپ «پاسپورتتارىن تاپسىرۋعا» شاقىرعان. سونىڭ سالدارىنان شەكارا بەكەتتەرىندە قاڭتاردىڭ 14-15ء-ى كۇندەرى ادام تولىپ كەتكەن. بۇنداي جاعدايدى ەستىگەن سوڭ ءبىز قۇجاتتار جيناپ، 16 قاڭتاردا الماتىداعى جۇڭگو كونسۋلىمەن سويلەسىپ، رەسمي حات تاپسىردىق. كونسۋل باس ەلشىگە دە جازۋعا كەڭەس بەردى.
«جەبەۋ» رەسپۋبليكالىق بىرلەستىگى 2017 جىلى قاڭتاردىڭ 25ء-ى قحر-نىڭ قازاقستانداعى باس ەلشىسى چجان حانحوي مىرزاعا، قحر-نىڭ الماتىداعى باس كونسۋلى چجان ۆەي مىرزاعا، شىڭجاڭ اۆتونوميالىق ۇكىمەتتىڭ سىرتقى ىستەر دەپارتامەنتىنە، جۇڭگو مۇعاجىرلار قوعامىنا(قاۋىمداستىق سياقتى ميگراسيالىق ىسكە ارالاساتىن، مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن قوعامدىق ۇيىم) رەسمي حاتتار جونەلتتى.
ءبىر اپتادان كەيىن ءبىزدى قابىلداعان الماتى قالالىق كونسۋلدىڭ ورىنباسارىنىڭ ءتۇسىندىرۋى بويىنشا، ولار دا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ىس-ارەكەتى دۇرىس ەمەستىگىن قۋاتتادى. 2017 ناۋرىز ايىنىڭ 16 كۇنى ناۋرىز مەرەكەسىنە بايلانىستى باس ەلشى تالعات مامىر ۇلى ەكەۋمىزدى استاناعا شاقىردى. مەرەكەلىك داستارحاندا دا باس ەلشىگە تىكەلەي ماسەلەنىڭ ۋشىعىپ تۇرعانىن جەتكىزدىم. ناقتى جاعدايلار بويىنشا قۇجاتتار بەردىم. وسىدان كەيىن الماتىداعى كونسۋلدىڭ ورىنباسارى ءبىزدى ەكىنشى رەت قابىلدادى. قابىلداۋعا «جەبەۋدەن» 4 ادام جانە زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىلەرىنە ۇشىراعان بىرنەشە كەيىپكەر بىرگە كىردىك. ولاردىڭ ءبىرى شەشەسى قىتايعا كەتىپ، قۇجاتىن جەرگىلىكتى بيلىك الىپ قويعان 14 جاستاعى اققانات جاقان قىزى، ەكىنشىسى تارباعاتاي ايماعى، ءدۇربىلجىن اۋدانىڭ زەينەتكە شىققان ءمۇعالىمى الديارحان تۇركىستان ۇلى.
بەيجىڭدەگى «ءبىر جول-ءبىر بەلدەۋ» فورۋمىنان كەيىن، 2017 جىلى 19 مامىردا باس ەلشى چجان حان حوي مىرزا استاناعا تالقى جيىنعا شاقىردى. سول كەزدە باس ەلشىگە تاعى دا ءبىراز قۇجاتتار تاپسىردىق. ونىڭ ىشىندە ىلە وبلىستىق كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ ءبىر ازاماتقا «قازاقستانعا بارىپ ىقتيارحاتىڭدى تاپسىرىپ كەل نەمەسە زەينەتاقى الا المايسىڭ» دەگەن رەسمي قۇجاتىن كورگەن ەلشىنىڭ ءوزى قاتتى اشۋلاندى. ول بىزگە سابىر ەتۋدى ايتىپ، وسى ىستەرمەن اينالىساتىنىن جەتكىزدى. ءبىز دە مۇمكىندىك تۋا قالسا اۋىق-اۋىق باس ەلشىگە، باس كونسۋلعا جاعدايدىڭ كۇردەلىلىگىن جەتكىزىپ وتىردىق. بۇل ماسەلەلەر تۋرالى باسپاسوزدە دە شىعا باستادى.
سودان سوڭ وتكەن اپتادا جۇڭگو بيلىگى وكىلدەرىنەن دەلەگاسيا كەلدى. الدىمەن استاناعا كەلگەن ولار بىزگە الدىن الا حابارلاسىپ «تالاپ-ارىزدارىمىزدى قايمىقپاي ايتۋدى» سۇرادى.
دەلەگاسيانىڭ قۇرامىندا كىمدەر بار؟
دەلەگاسيانىڭ باسشىسى ش ۇ ا ر ۇكىمەتى، سىرتقى ىستەر دەپارتمەنتىنىڭ سەكرەتارى. ونىڭ قۇرامىندا ىشكى ىستەر مەكەمەسىنەن، كادرلار مەكەمەسىنەن، ءتارتىپ تەكسەرۋ كوميتەتىنەن، ادىلەت دەپارتامەنتىنەن، ىلە قازاق وبلىستىق ءتارتىپ تەكسەرۋ كوميتەتىنەن جالپى سەگىز ادام كەلدى. ولار وزدەرىنىڭ ماسەلەنى تولىقتاي شەشىپ كەتە المايتىنىن، «تالاپ-ارىزدارمەن» تانىسۋعا كەلگەنىن، شەشىلۋىنە ىقپال ەتەتىندەرىن ايتتى.
«جەبەۋ» ۇيىمىنان 5 ادام، زارداپ شەككەندەردەن وكىل رەتىندە 9 ادام
(قىزمەت گرۋپپاسىمەن كەزدەسۋگە قاتىناسقان ادامدار ءتىزىمى
1. مۇقان مامىقتان
2. ءتاۋقيدىن
3. ەرتاي نۇرمۇحاممەد
4. الديارحان تۇركىستان
5. تۇرسىنحان وشان
6. نۇرتۋعان نۇردامبەك
7. داۋلەتبەك تۇرسىنبەك
8. مۇرات ءجۇنجۇما
9. اققانات جاقان
10. اينۇر مۇسابەك) كەزدەسۋگە كىردىك. ءوز اتىمىزدان جازباشا حاتىمىزدى وتكىزىپ، 30-عا تاياۋ قۇجات تاپسىردىق. سونداي-اق، 6 ۇسىنىسىمىزدى ايتتىق.
ءبىرىنشى، كەيبىر مەكەمەلەر زەينەتكەرلەردىڭ پاسپورتىن، ىقتيار حاتىن جيناپ الىپ، ەشقانداي تۇسىنىكتەمە بەرمەي كۇتتىرىپ وتىر ؛
ەكىنشى، ولارعا قازاقستان ازاماتىنان شىعۋدى بۇيىرعان. ولاي بولماعاندا زەينەتاقىنى توقتاتامىز دەگەن؛
ءۇشىنشى، ەكى اي ىشىندە قازاقستاننان العان ىقتيار حاتىن قايتارۋىن مىندەتتەگەن، سويتپەگەندە زەينەتاقىنى توقتاتىپ، پاسپورتىن جيىپ الاتىنىن ايتقان.
ءتورتىنشى، قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن العان ادامداردىڭ ىشىندە ۋاقىتىندا پروپيسكاسىن وشىرمەگەندەردى قوس ازاماتتىق دەپ تانىپ، زەينەتاقىسىن توقتاتقان، ەش سەبەپسىز پروپيسكاسىن وشىرۋگە كەدەرگى كەلتىرگەن.
بەسىنشى، ۋاعىندا مەكەمەسىنە بارىپ ءتىزىم بەرگەندەردىڭ (دەنساۋلىعىنا بايلانىستى) زەينەتاقىسىن توقتاتقان.
التىنشى، قايتىپ بارعان ءبىراز كىسىلەردىڭ جاسى ۇلعايعان، دەنساۋلىقتارى جاقسى ەمەس، بالا-شاعالارى قاسىندا جوق، تۇراتىن جايلارىن ساتىپ جىبەرگەن. وسى كىسىلەر قاتتى قينالىپ جاتىر. وسىنداي جاعدايلارعا ءمان بەرۋلەرىن سۇرادىق.
دەلەگاسيامەن اڭگىمەدەن كەيىن ماسەلە شەشىلە باستادى
ءتورتىنشى تالاپتى اشىپ ءتۇسىندىرىپ كەتسەڭىز؟
قىتايدان كەلگەن ەتنيكالىق قازاقتار قازاقستان ازاماتتىعىن العاندا جۇڭگو ءتولقۇجاتىن وتكىزىپ بەرەدى. وعان سايكەس ول ادام قازاقستان ازاماتى اتانعاننان كەيىن قىتايدا تىركەۋدەن ءوشىرىلىپ، ازاماتتىعى جويىلۋى ءتيىس. جۇڭگو سوسياليستىك جۇيەدەن شىققان ەل بولعاندىقتان پروپيسكا تۇزەۋ ماسەلەسى جۇيەگە ءالى تولىق تۇسپەگەن. باتىس ءوڭىر شىڭجاڭدا جۇمىس مەحانيزمى دۇرىس قويىلماعاندىقتان قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ كەتكەن ادامداردىڭ كوبى ولاردا پروپيسكادان وشىرىلمەگەن. وعان ازاماتتىڭ ەش كىناسى جوق.
ەرتەسى ءاليا ءجانابىل قىزىنىڭ قوناقاسى داستارحانىندا وسى دەلەگاسيامەن تاعى بىرگە بولدىق. ولار ءبىزدىڭ تالاپتارىمىز ورىندى ەكەنىن، بارا سالىپ باسشىلىق ورىندارىنا جەتكىزەتىنىن، جەرگىلىكتى باسقارۋ ورىندارىنا ءتۇسىندىرۋ توپتارىن جىبەرەتىنىن ايتتى.
كەشەدەن بەرى بىزگە زەينەتكەرلەردىڭ تولەمى جاسالا باستاعانى تۋرالى حابار كەلىپ جاتىر. ال، ىقتيارحات العانداردىڭ ىقتيارحاتتارى دا قايتارىلعان، الايدا ءتولقۇجاتتارى بەرىلمەي جاتىر ەكەن. سەبەپ رەتىندە ءالى جۇڭگو ازاماتى ەكەنى ايتىلعان.
قۇقىق بۇزۋشىلىققا 17 مىڭداي ادام ۇشىراعان
ءبىزدىڭ ەسەبىمىزدە 2 قالا، 8 اۋداننان 17 مىڭداي ادام وسىنداي ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىققا ۇشىراعان. وسىلاردىڭ كوبى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر جانە پارتيا مۇشەلەرى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، قىتايدا قاراپايىم مالشى، ەگىنشى مەملەكەتتەن جالاقى المايدى. ال، مەملەكەتتىك كادر جۇيەسى باسقاشا. ولاردىڭ زەينەتاقىسى بار، باسقا مەديسينالىق قامسىزداندىرۋ قىزمەتتەرى بار. سونداي-اق زەينەتكە شىعۋدىڭ دا بولەك ەرەجەسى بار. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ كوبى پارتيا مۇشەسى.
جۇڭگو پارتيا مۇشەلەرىنە تالاپتى كۇشەيتىپ جاتىر، زەينەتكە شىقسا دا ۇيىمنان قول ۇزبەۋ كەرەك دەپ قارايدى. ىقتيارحات العانىمەن جۇڭگو پاسپورتىن قولدانعاندىقتان ءبىزدىڭ باقىلاۋىمىزدا بولۋ كەرەك دەپ ءتۇسىندىردى.
ال، باسپاسوزدە شىعىپ جاتقان قاماۋ تۋرالى ماسەلەنىڭ ناقتى فاكتىسىنە كەزىكپەدىم.
جۇڭگو «تەرروريزم ءقاۋپى» دەگەن اتتى جامىلىپ، ءدىني سەنىمدى جويىپ جاتقان جوق پا؟
قىتايلار اراب ەلدەرى مەن تۇركياعا بارعاندارعا «قىرىن» قاراي باستادى. شەكارالىق باقىلاۋدا قاتاڭ تەكسەرەدى. ونىڭ ءبارى تەرروريزم قاۋپىمەن بايلانىستى.
جاقىندا جۇڭگو ورتالىق ۇلتتار كوميتەتى ۇلتتىق ىستەر كوميتەتى سەكرەتارى بەرگەن سۇحباتىندا «ءدىن ءار ۇلتتىڭ عاسىرلاردان جالعاسىپ كەلە جاتقان سەنىم بوستاندىعى ەكەنىن، ءدىن ۇستانۋشىلاردىڭ ءبارىن تەرروريستەردىڭ قاتارىنا قوسپاۋ قاجەت ەكەنىن، ادامدارىڭ ءدىني نانىما قۇرمەت ەتۋ قاجەتتىگىن» ايتتى. مىنە بۇدان جۇڭگو ورتالىق ۇكىمەتىنىڭ دىنگە دەگەن، مۇسىلمانعا دەگەن ايقىن پوزيسياسى كورىنەدى.
جۇڭگو پرەزيدەنتى سي سزينپەن بيلىككە كەلگەن سوڭ زاڭدى ەلگە اينالامىز دەگەن. ولار كوررۋپسيامەن كۇرەسىپ كەلەدى. قىتايدا رەفورماشىلدار مەن كونسەرۆاتورلار اراسىندا ۇلكەن كۇرەس ءسۇرىپ جاتىر.
جالپى جاعىنان قىتايدىڭ ساياساتى دۇرىس ءجۇرىپ كەلە جاتىر. ال، شىڭجاڭنىڭ جاعدايى كۇردەلى. ونىڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرى بار. ىشكى قىتايدا جۇرگەن كەيبىر رەفورما شىڭجاڭدا جۇرگەن جوق، اقپاراتتان الىستاۋ قالدى. جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ تانىم-تۇسىنىگى تومەندەۋ بولىپ جاتىر.
قازاق-قىتاي اراسىنداعى بايلانىستى قالاي باعالايسىز؟
ەلباسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز قىتايمەن سىرتقى ساياساتىمىزدى وتە تابىستى جۇرگىزىپ وتىرمىز دەۋگە بولادى. قىتايدىڭ كوپتەگەن ەلمەن جاساماي قويعان «تۇتقىن الماسۋ» كەلىسىمىنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك. ودان سىرت ءبىزدىڭ تاعى ءبىر تابىسىمىز ۇرىمجىدە كونسۋلدىق قىزمەتتىڭ ءرولىن اتقاراتىن مەكەمە اشۋىمىز. جۇڭگو بيلىگىنە كومپارتيا كەلگەننەن كەيىن ەشقاشان ۇرىمجىدە بىردە-بىر ەلگە كونسۋلدىق اشۋعا رۇقسات بەرمەدى. 1949 جىلدان بۇرىن ۇرىمجىدە رەسەيدىڭ، انگليانىڭ، امەريكانىڭ كونسۋلدىقتارى بولدى. قازاقستان 1995 جىلدان باستاپ ۇرىمجىدە «ۆيزالىق قىزمەت» جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل بارلىق ەلدە تەك باس ەلشىلىكتە بەرىلەتىن قىزمەت. نەگىزىنەن شىڭجاڭدا قونىستانعان قازاقتار ءۇشىن بۇل وتە پايدالى بولدى. باسقا الپاۋىت ەلدەر دە شىڭجاڭنان ءوز كونسۋلدىقتارىن اشقىسى كەلەدى، ءبىراق جۇڭگو رۇقسات بەرمەي وتىر.
الماتىعا كەلگەن كونسۋل جاڭ ۆەي بۇرىن ورتا ازيادا تۇرعان، ورىس ءتىلىن جەتىك بىلەتىن، باس ەلشى دە قازاقستاننىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىن ادامدار. ەلشى رەتىندە ولار قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناسىن، مادەني بايلانىسىن جاقسارتۋعا كۇش سالىپ جاتىر دەۋگە بولادى. قازاق ستۋدەنتتەرگە گرانت بولە باستادى. ماتەريالدىق جاعدايى تومەن وتباسىلارعا كومەك كورسەتىپ جاتادى. ءبىزدىڭ ۇسىنىس حاتتارىمىزدىڭ ءبارىن قابىلدادى. وسى رەتكى قىزمەت گرۋپپاسىنىڭ كەلۋى وسى ەكى كىسىنىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسى.
جۇڭگو وقۋ-اعارتۋ جاعىنان دا بىزگە ءمان بەرە باستادى. بۇرىن ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتى مەن ىلە پەدوگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە عانا قازاق ءتىلى كافەدراسى بولسا بىلتىر بەيجىڭدەگى شەت تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە، بيىل شانحايداعى شەت تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە، شي ان قالاسىنداعى ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق ءتىلى كافەدرالارى اشىلدى. ءبىزدى ورتالىق ازياداعى ءىرى ستراتەگيالىق ارىپتەس رەتىندە قاتتى زەرتتەي باستادى.
«جولبارىستىڭ ۇياسىنا بارماساڭ، كۇشىگىن قايتىپ اۋلايسىڭ؟»
ال، ءبىز قىتايلاردى زەرتتەي الدىق پا؟
ءبىزدىڭ قىتايدى تانۋىمىز جەتىسپەي جاتىر. بىزدەگى جۇڭگو جونىندەگى تۇسىنىك قاساڭداۋ. ءبىز قىتايدان قورقامىز ءھام كوزگە ىلمەيمىز. الىمسىنبايتىن تۇسىمىز باسىم. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىندا ءبىزدىڭ الماتىداعى، استاناداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جۇڭگو ءتىلى كافەدرالارى جۇمىس ىستەپ تۇرسا دا ءالى كۇنگە دەيىن مىقتى جۇڭگو ءتىلى مامانى شىقتى دەپ ايتا المايمىن. مۇرات اۋەزوۆتىڭ، قاپەزوۆانىڭ دەڭگەيىندە قىتايتانۋشى جوق. ال، قىتايدان كەلگەن ماماندار ءنابيجان مۇحامەدقان ۇلى، دۇكەن ءماسىمحان، باقىت ەجەنحان، ساعىنتاي سۇڭعاتاي سىندى ازاماتتار جاقسى ەڭبەك ەتىپ جاتىر.
«جۇڭگو فوبياسىن» بىزگە العاشقى بولىپ سوۆەت وداعى قالىپتاستىردى. 1960 جىلدان سوۆەت وداعى ىدىراعانعا دەيىن 30 جىلداي ەكى ەل يدەولوگيالىق سوعىس جاسادى. قىتايلار سوۆەت ەلدەرىن جەكسۇرىن كورسەتسە، سوۆەت وداعى دا حالىققا قىتايدى جاۋ دەپ ۇعىندىردى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە ورىس ءتىلدى باسىلىمدار «قارا جۇڭگو قاپتاسا سارى ورىس اكەڭدەي كورىنەدى» دەگەن سارىندا ماقالالار جاريالانىپ، جۇڭگو قورقىنىشىن ۇمىتتىرمادى. قازاقتا ءسوز بار، «بارماساڭ كەلمەسەڭ جات بولاسىڭ، الماساڭ بەرمەسەڭ سارت بولاسىڭ» دەگەن. قىتايدا دا «جولبارىستىڭ ۇياسىنا بارماساڭ، كۇشىگىن قايتىپ اۋلايسىڭ؟» دەيتىن ماتەل بار. ءبىز قىتايدان قورقىپ، بارىس-كەلىس جاساماساق وندا قالاي داميمىز. كورشىنى قۇداي تاڭدايدى دەيدى. بۇل اللا تاعالانىڭ بەرگەن كورشىسى. كورشىمەن قالاي تۇرۋ وزىڭە بايلانىستى. كورشىنى تۇسىنۋگە، بىلۋگە مىندەتتىمىز. بىزدەن جاقسى قىتايتانۋشىلار شىعۋى كەرەك، ءىرى قىتايتانۋ ينستيتۋتىمىز بولۋى كەرەك. جۋرناليستەر ماقالاسىندا كوبىندە قىتايدى زەرتتەمەي جاتادى. قىتايدا 1990 جىلداردان باستاپ ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان قازاقستاندى، ورتا ازيانى زەرتتەيتىن ونداعان ينستيتۋت بار. ونىڭ ءوز مەكتەپتەرى بار. ءتىپتى بىرنەشە بۋىن عالىمدار قالىپتاسىپ كەتتى دەپ ايتۋعا بولادى.
«جۇڭگو ەكسپانسياسى» تۋرالى ايتىلادى. بىزگە قىتايدان ءقاۋىپ بار ما؟
ەكسپانسيا تۋرالى كوپ ايتىلادى. بىزگە ارابتان، پارسىدان، ورىستان كوپتەگەن ەلدەن ەكسپانسيا بولدى. جاقىن كورشىلەردەن دە بولدى. ءقازىر دە بار. ءبىراق ءبىزدىڭ قىتايمەن ارامىزدا 751 جىلعى تاراز ماڭىنداعى اتلاح شايقاسىنان كەيىن سوعىس بولعان ەمەس. ونىڭ ءوزى اراب-قىتاي سوعىسى. ودان بەرگى زامانداردا بەيبىت قارىم-قاتىناس جاساپ كەلە جاتىرمىز. جۇڭگو سوڭعى كەزدە قارقىندى دامىدى. ونىڭ ۇستىنە قىتايدا گۋمانيزم قاتتى جەتىلگەن. جۇڭگو رەسپۋبليكا بولىپ قۇرىلعان سوڭ، سىرتقى ساياساتتا «ەشكىمنىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپاۋ» دەگەن پرينسيپ ۇستاندى. ارينە ينديامەن، ۆەتناممەن جاڭجالداستى. قازىردە مۇحيتتا شەكارالاس ەلدەرمەن تالاس تارتىسقا ءتۇسىپ وتىر. 1917 جىلعى توڭكەرىستە، 1933 جىلداعى اشتىقتا كوپتەگەن قانداستارىمىز قىتايعا بارىپ، پانا تاپتى.
وزىمىزگە مىقتى بولساق ءبىزدى جاۋ المايدى
تۇپتەپ كەلگەندە جاۋ سىرتتان كەلمەيدى. وزىمىزگە مىقتى بولساق، ەكونوميكامىز، عىلىمىمىز ىلگەرى بولسا ءبىزدى ەشكىم الا المايدى. تاريحتان عۇنداردىڭ، تۇرىكتەردىڭ، بابالارىمىز قۇرعان مەملەكەتتەردىڭ بارىندە ءبىز ىشتەن شىققان جاۋلاردىڭ كەسىرىنەن قۇرىدىق. ىشتەن ىدىرادىق. يزرايلدى الىپ قارايىق، قۋ دالادان مەملەكەت قۇردى. الەمنەن قانداستارىن شاقىردى. 5-6 ميلليون عانا حالىق اينالاسىنداعى 100 ميلليونداعان حالقى بار مەملەكەتتەرگە توتەپ بەرىپ وتىر. بىزدە كوشى-قون ساياساتىن جاقسى قولعا الدىق. ءبىراق تۇرالاپ قالدى. ويتكەنى قازاقتىڭ كوبەيگەنىن، كوركەيگەنىن كورە المايتىن كومەسكى كۇشتەر كوپ. جاعامىزعا جاۋ جارماسپاس ءۇشىن حالىقتىڭ پوتەنسيالىن كوتەرۋ كەرەك. ءبىلىم دەڭگەيىمىز، سانامىز جوعارى بولۋى ءتيىس.
قىتايدا جەكە كۋالىككە ازاماتتاردىڭ ۇلتى جازىلاتىن، 2020 جىلعا قاراي وسى جويىلادى دەگەن ءسوز بار...
بۇل ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ بارىندە بار ءۇردىس. فرانسيا، امەريكا، تۇركيا سياقتى ەلدەر پايدالانىپ كەلەدى. جۇڭگو حالىق سانى جاعىنان ونسىز دا ۇلتتىق مەملەكەت. ولارعا بۇنداي زاڭ قابىلداۋدىڭ دا قاجەتى جوق. بۇل جونىندە مەن ەشقانداي اقپارات ەستىمەدىم.
قازاق بيلىگى قىتايداعى ەتنيكالىق قازاقتار تاعدىرىنا قالاي ارالاسا الادى؟
ارينە، ونىڭ شەكتەۋلى مۇمكىندىكتەرى بار. ءبىزدىڭ قىتايمەن ارامىزداعى سىرتقى ساياسات ەلباسىنىڭ ارقاسىندا جاقسى قالىپتاسقان. قىتايمەن ارامىزداعى شەكارالىق ماسەلەلەردىڭ ءبارى شەشىلگەن. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ديپلوماتيالىق تابىس. نەگە دەسەڭىز جۇڭگو وڭتۇستىك تەڭىزدەرىندە ءالى شەكارالىق كەلىسىمگە كەلمەدى. قىتايداعى قانداستارىمىزدىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق ورلەۋى وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان قالىپتاستى دەۋگە بولادى. حالىق سانى ميلليوننان استى. مىندەتتى وقۋ-اعارتۋدى جولعا قويدى. وسىنىڭ بارىنە الاش زيالىلارىنىڭ ىقپالى بولدى. وتكەن عاسىردىڭ 30 جىلدارىندا ءبىر توپ الاش زيالىلارى كوشىپ باردى. مەكتەپ سالدى، ومارتا اشتى. گازەت-جۋرنالدارى شىعاردى. شاكارىم قاجىنىڭ بالاسى زيات شاكارىم، اعايىندى مارسەكوۆتەر، اقىن كودەك مارالباي ۇلى، جۇسىپبەك شايحىسلام، ت.ب. زيالىلاردىڭ بارىس-كەلىسى ۇزىلمەدى. جۇڭگو قازاقتارىنىڭ وزىندىك جۇيەسى قالىپتاستى. ىلە قازاق وبلىسى بار. ىلەدە ۇلكەن قازاق ۋنيۆەرسيتەتى بار، ونىڭ 50 پايىزدايى قازاق ستۋدەنتتەردەن تۇرادى. قىتايداعى بىردەن ءبىر قازاق ۋنيۆەرسيتەتى دەپ ايتۋعا بولادى. 24 ساعات قازاق تىلىندە تولقىنعا شىعاتىن راديو-تەلەارنالار بار. قازاقشا ادەبي كىتاپتار باسىپ شىعاراتىن باسپالار بار. دەگەنمەن كوپتىڭ اتى كوپ. بىرتە-بىرتە تابيعي تۇردە قازاق ءتىلى وتباسىلىق قانا تىلگە اينالىپ بارا جاتىر. جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن، ءوسىپ دامۋ ءۇشىن ءبىر كەزدە قازاقستاندا ورىس ءتىلى قالاي جالپىلاسسا، ول جەردە سولاي جۇڭگو ءتىلى دەندەپ كىردى. ويتكەنى الىپ مەملەكەتتىڭ 94 پايىز حالقى جۇڭگو. سولاي بولسا دا قازاقستان ارعى بەتتەگى ەتنيكالىق قازاقتارعا مۇمكىندىگىنشە كومەك بەرىپ جاتىر. 2004 جىلدان باستاپ قازاقتارعا ۆيزا تەگىن بەرىلە باستادى. ەكونوميكالىق بايلانىس تا شەكارانىڭ تۇبىندەگى، ۇرىمجىدەگى قازاقتاردىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنىڭ وسۋىنە وڭ ىقپال ەتتى. قىتايداعى قازاقتاردىڭ ونەر جاعى دا كەمشىن قالمادى. ەڭ العاشقى كينو «قاسەن-جاميلا» 1954 جىلى ءتۇسىرىلدى. «تيان شان قىزىل گ ۇلى» دەگەن سياقتى قازاق فيلمدەر قىتايدىڭ العاشقى 10 جىلدىعىنداعى ۇزدىك تۋىندىلار بولدى. ۇلكەن تومدىق قازاق-قىتاي سوزدىگى باسىلدى. ابايدىڭ ەسكەرتكىشى بەيجىڭدە تۇرعىزىلدى.
ال، قازاقستاننان قاۋىمداستىق جۇمىس ىستەپ جاتىر. وقۋ-اعارتۋ سالاسىنان 2 پايىز گرانت ەتنيكالىق قازاقتارعا بەرىلىپ كەلەدى. ال، ىشكى ىسىنە ارالاسۋ ەشبىر ەلدە جوق. ءبىراق، ءبىز قالايىق، قالامايىق قىتايلىق سيۆيليزاسياعا توتەپ بەرە المايمىز. وتە-موتە جاستار جۇتىلىپ بارادى. شىن مانىندە ءبىزدىڭ قىتايمەن بايلانىسىمىز جاقسى. مۇناي-گاز سالاسىندا قىتايدىڭ ۇلەسى 20 پايىزعا جەتتى. تاۋ كەن وندىرىسىندە، قۇرىلىس تا، ءتىپتى اۋىل-شارۋاشىلىعىندا دا جۇڭگو كومپانيالارى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءبىز وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، كەلەتىن جۇمىسشىلار اراسىنان ەتنيكالىق قازاقتاردى تالاپ ەتە بىلسەك، ءسىم وسىنداي شاتتار قويسا وتە پايدالى بولار ەدى. مىسالى 2 جىل بۇرىن اقتوعايدا اشىلعان ءبىر كەندە ينجەنەرىنەن شوپىرىنا، اسپازشىسىنا دەيىن قىتايدان كەلگەن ورالماندار ەڭبەك ەتتى. وسىنى ءبىز دۇرىس پايدالانا الساق ءارى ەڭبەك كۇش رەتىندە، ءارى ميگراسيالىق جاعىنان ۇتىمدى بولار ەدى.
سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
سۇحباتتاسقان نۇرعالي نۇرتاي
