نايمان - ەرتە داۋىرلەردەن بەرى ولار 20 دان استاپ يمپەريا مەن قاعاناتتاردى بيلەسە، بۇگىندە قازاقستانداعى ەڭ سانى كوپ رۋلاردىڭ ءبىرى. بولجامدار بويىنشا، دۇنيە جۇزىندە نايمانداردىڭ بىرنەشە ميلليون وكىلى بار كورىنەدى، دەپ جازادى قامشى اقپاراتتق اگەنتتىگى Caravan.kz سايتىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ.

نايمانداردىڭ تولىق تاريحىن جازۋ ءۇشىن گازەتتىڭ ءبىر بەتى جەتپەيدى، سوندىقتان نەگىزگىلەرىنە عانا توقتالايىق دەيدى، ساراپشى راحىمعازى قابدىكارىم. ول بىلتىر عانا “ۆەليكيە كاگاناتى ي يمپەريي نايمانوۆ” اتتى كىباتىن جارىققا شىعارعان بولاتىن.

اتالعان كىتاپتا وتە قىزىقتى كوپتەگەن اقپاراتتار بار بولىپ شىقتى.

وعىزدار مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى - وعىزحان بولدى (وكىرەش نايمان) بۇل مەملەكەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋى ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى 1764 جىلعا سايكەس كەلەدى. ياعني 4 مىڭ جىل بۇرىن.

بۇل نايمانداردىڭ اتا-بابالارى تۋرالى العاشقى جازباشا دەرەك.

اراب تاريحشىسى ءارى گەوگرافى مۇحاممەد يبن مۇسا «سكيفيا – بۇل تۇركىلەر ەلى» دەسە، رەسەي تاريحشىسى ت. كالينينا ءوز ەڭبەكتەرىندە «سكيفيا – بۇل توعىز-وعىز تۇركىلەرىنىڭ ەلى» دەپ جازدى. ال توعىز-وعىز بەن توعىز-تاڭبالى نايمانداردىڭ ءبىر ەتنوس ەكەنىن جانە ونىڭ قازاق تايپالارىنا جاتاتىنىن بۇگىندە بۇكىل الەم بىلەدى.

ال «نايمان» اتاۋىنىڭ شىعۋى تۋرالى تاريحي ادەبيەتتە 20 دان استام بولجام بار. ال راحىمعازى قابدىكارىم «نايمان» ءسوزىنىڭ شىعۋى تۋرالى 14 ءتۇرلى جورامال كەلتىرەدى.

ورىس ەتنوگرافى اريستوۆ «نايمان» اتاۋىن سولتۇستىك التايداعى كاتۋن وزەنىنىڭ ساعاسى بولىپ تابىلاتىن ءارى كەيبىر نايمان رۋلارى تۇراتىن مايمى وزەنىمەن بايلانىستىرادى.

ال ي.سامويلوۆيچ بىلاي دەپ جازىپتى: «قىسقاسى شۋ القابىنىڭ باعانالى-نايمان، بۋرا-نايمان، قاراتاي-نايماندارىنا جاتاتىن نايماندارى ارعىنداردىڭ قاراعاندى، پاۆلودار جانە سەمەي اينالاسىنداعى جەرلەرگە قونىس تەبە باستاۋىنا بايلانىستى XVIII عاسىردىڭ سوڭى مەن XIX عاسىر باسىندا تۋىستاس كاتۋن نايماندارىنا قاراي كوشتى».

840 جىلى ورتالىق ازيادا ماڭىزدى وقيعا بولدى. ۇيعىر قاعاناتىن قىرعىزدار مەن نايماندار تالقاندادى. ۇيعىرلار استاناسى وردابۇلاقتى باسىپ الدى.

847 جىلى توعىز-وعىز نايماندارى قاعاناتتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسقان ۇيعىرلاردىڭ سوڭعى حانى يۋكۋكتى ولتىرەدى.

نايماندار ءوز حانىن سايلاپ، ءوز مەملەكەتىن جاساقتاي باستايدى. وسى كەزەڭنەن (840 جىل) باستاپ نايمان قاعاناتىنىڭ قۇرىلعان كەزى بولىپ ەسەپتەلەدى.

موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحى مەن جاعراپيا بويىنشا مەكتەپ باعدارلاماسىندا تۇرىك قاعاناتى مەن ۇيعىر قاعاناتى كەزىندەگى توعىز-وعىزداردىڭ تۇرعان جەرى شىڭعىسحاننىڭ نايمانداردى جاۋلاپ العانعا دەيىنگى تەرريتورياسىمەن تولىق سايكەس كەلەدى. سونداي-اق وندا نايماندار – بۇرىنعى توعىز-وعىزدار دەپ كورسەتىلگەن.

نايماندار مەملەكەتىنىڭ دارۋىرلەۋ كەزەڭدەرى مەن كۇيرەگەن تۇستارى كوپ بولدى. نايمان حالقى ۇنەمى ءوز مەملەكەتىن قۇرۋ تۋرالى ارماندادى. تۇركى قاعاناتىنا كورسەتكەن عاسىرلار بويعى قارسىلىعى مەن شىڭعىسحان ورداسىمەن 25 جىلعى سوعىسى وسىنىڭ دالەلى.

شىڭعىسحاننان جەڭىلسە دە نايماندار موڭعولدار يمپەرياسىندا وزدەرىن تاۋەلسىز ۇستادى.

كوك وردا ىدىراعان كەزدە نايمانداردىڭ ءبىر بولىگى قازاق حاندىعى قۇرامىنا ەنسە، ءبىر بولىگى شەيبانيتتەر حاندىعىنا كەتتى. قازاق حاندىعى كەزىندە نايماندار ويراتتار تاراپىنان ەڭ كوپ شابۋلىعا ۇشىرادى. ورتاق شەكارانىڭ كوپ بولۋى سەبەپتى كوپ ادام سوعىستارعا قاتىسىپ وتىردى. نايمان باتىرلارىنىڭ سانى بارلىق قازاق رۋلارىن قوسقانداعى باتىرلاردان كوپ بولۋى دا وسىمەن تۇسىندىرىلەدى.

نايماندار بۇگىندە وزگە رۋلارعا قاراعاندا شەتەلدەردە ەڭ كوپ تۇراتىن رۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. ەتنوس بۇكىل ازيا مەن ەۋروپاعا تاراعان. ولار رەسەي، سولتۇستىك كاۆكاز، التاي، ياكۋتيا، جۇڭگو، مونعوليا، اۋعانستان مەن يران، تۇركيا، وزبەكستان سياقتى تاعى باسقا كوپتەگەن ەلدەردە تۇرادى.

تاريحشىلاردىڭ كورسەتۋىنشە، موڭعولدار داۋىرىنە دەيىن نايمانداردىڭ سانى ءبىر عانا نايمان قاعاناتىندا ءبىر ميلليوننان ارتىق بولعان، دەيدى راحىمعازى قابدىكارىم

ءسوز سوڭىندا “ۆەليكيە كاگاناتى ي يمپەريي نايمانوۆ” كىتابىنىڭ اۆتورى نايمانداردى حالىق فولكلورىندا نەلىكتەن «قازاقتىڭ ەۆرەيلەرى» دەيتىن سوزگە تۇسىنىكتەمە بەردى:

-   مۇنداي انىقتامانى مەندە ينتەرنەتتە كەزىكتىردىم. بىلەسىز بە نەلىكتەن؟ ۇلى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ ءبىر بولىگى ۇزاق ۋاقىت قوقان حاندىعىنىڭ ەزگىسىندە بولدى. قازاقتار جەتىسۋدى قايتارعانعا دەيىن بۇل ايماق ۇمىت قالعان ولكە بولدى. ال نايماندار شىعىس پەن سولتۇستىك، ۇلىتاۋ مەن التايعا دەيىنگى جەردى جايلادى. ۇزاق ۋاقىت ورىستارمەن ارالاستى، ساۋاتتىراق، بىلىمدىرەك، الىستان بولجاي بىلەتىن كورەگەن بولدى، دەدى راحىمعازى قابدىكارىم