(“قازاق ەلى – 550 جىل” شىعارماشىلىق بايگەسىنە)

(جالعاسى، باسى مۇنا)

9) VII ع. يران ەلى مۇسىلماندىققا ءوتتى جانە مۇسىلمان اسكەرى زاكاۆكازەگە جەتتى، حازار قاعاناتى  ىعىسۋعا ءماجبۇر بولدى. حازار قاعاناتى مەن حاليفات شەكاراسى كازىرگى كاۆكاز جوتاسى بولدى (وسى جەردەن ازوۆ تەڭىزىنە دەيىن حازار قاعاناتىندا قالدى، استاناسى امال قالاسىنا كوشىرىلدى كۋبان (قۇمان) وزەنى بويىنداعى امال قالاسىنا كوشىرىلدى (كازىرگى حانسكايا ستانسياسى)). حازار تايپالارى نەگىزىنەن ورنىندا قالدى، ولار ازاربايجان حالقىن قالىپتاستىرا باستادى (حاجاري نەمەسە حازاري).

زاكاۆكازەدەگى قازاقتار ۇشكە ءبولىنىپ قالدى: 1) تبيليسي ايماعىنداعى باسكيىم تۇسىنە بايلانىستى قاراپاپاح دەلىنگەندەرى مۇسىلماندىققا ءوتىپ، جۋرزان (گرۋزين) مەن ابحاز ەلدەرىن بيلەدى (ءبىر توبى XI ع. كييەۆ كنيازدىگىنە قونىس اۋدارىپ تاريحتا چەرنوكلوبۋكي دەپ جازىلدى، ال ەكىنشى توبى XII ع. ورتا ازياعا ورالىپ قاراقالپاق حالقىن قالىپتاستىردى). 2) قازاقتاردىڭ مۇسىلمان ءدىندى ەكىنشى بولىگى، X ع. استاناسى قازاق قالاسى بولعان جەكە مەملەكەت ورناتتى (كورشىلەرى جيدان پاتشالىعى مەن حريستيان ءدىندى قۇمىق حالقى). وسى قازاقتار XII ع. داعىستان اۋماعىنا ىعىسىپ، ونداعى كاتوليك ءدىندى اۆار نۋسالدىگى ورنىنا  مۇسىلمان ءدىندى قازاق-قۇمىق حاندىعىن ورناتتى. داعىستان مەن ۇلكەن كاۆكازعا يسلام ءدىنىن وسى مۇسىلمان قازاقتار جەتكىزگەن. ستالين ساياساتى قازاق-قۇمىق اتاۋىن قازىقۇمىق دەپ، ال «قازاق قۇمىقلارى» اتاۋىن «قايداق قۇمىقلارى» ەتىپ وزگەرتىپ قالىپتاستىردى. 3) قازاقتاردىڭ ەسكى سەنىمدەگى نەگىزگى ءۇشىنشى بولىگى كولحيدا جازىعىندا وتىردى. X ع. مۇسىلمان قازاقتار مەن وسى قازاقتار اراسىندا ءدىنسىز الاندار (ۇرپاقتارى بالقار، قاراشاي مەن وسەتيندەردىڭ ديگور بولىگى) مەن ءتۇبى اراب شەمار حريستياندارى وتىردى. شەمارلاردىڭ سوزگە جۇيرىگىن شەشەن (چەچەن)، تاۋدى ۇڭگىپ ءۇي سالاتىنىن  ۇڭگۇش (ينگۋش)، اسا ايلالىسىن اككى (اككينسى) دەگەن سول قازاقتار بولار. قازاقتاردىڭ قارا تەڭىز جاعىندا يرون (وسەتيندەردىڭ يرون بولىگى) مەن سىباندار وتىرعان.

زاكاۆكازەلىك قازاق حالقى نايمان، جالايىر، قوڭىرات، ءۇيسۇن، ارعىن تايپالارىنان قۇرالعانىن XIV ع.  ليتۆا كازاكتارى جايلى دەرەك كورسەتەدى. كاۆكاز-قاراتەڭىز ايماعىنداعى البان-سىبان-بەرىش-شەركەش-اداي-تاما-ماڭعى-تاتار-ارىس-سىيبور تايپالارى وزدەرىن قازاق دەمەگەن. ويتكەنى ولار بۇل ايماققا قۇڭزاق پەن قازاق اتاۋلارى جوق زامانداردا ورنىقتى. ساق حالقىنىڭ البان مەن سىبان تايپالارى ساكالبان (ساكاليبا) جانە ساكسىبان (شاحسيەۆان) دەلىنگەن (كازىرگى البانيا ەلى بەلگىلى جانە سۆان كولى ارمەنيادا، گرۋزياداعى سۆان ۇلتى مەن ازاربايجاندىق  شاحسيەۆان توبى).

ءجۇندى حالقىنىڭ ارعى ءتۇبى ارىس حالقىنان بولعاندىقتان، ولاردىڭ جاناما اتاۋىنىڭ ءبىرى ارىس بولعانداي. قىرىم ايماعىنا ورنىققان وسى ارىس حالقى اتاۋى گرەكتەر ىقپالىمەن اورس بولىپ تاريحقا ەندى (نەگىزى ارىن، گەراي، وشاق، شەك، تابان نەمەسە كەيىن ارعىن، كەرەي، وشاقتى، شەكتى، تابىن دەپ اتالعان تايپالار ءتارىزدى). وسى ايماققا كەيىنىرەك كەلگەن قازاقتار ىقپالىمەن اورس اتاۋى ورىس بولىپ وزگەردى، ۇزدەرشە (گۋز) ول ۋرۋس بولعاندىقتان تاريحقا رۋس اتاۋىمەن ەندى.

اداي تايپاسى اتاۋى وڭتۇستىك وسەتيادا ساقتالعان (جۋجاندار زامانىندا كەلگەن). تاما تايپاسى ۆيزانتيا دەرەكتەرىندە تاما تارحا دەلىنگەن پاتشالىق ورناتتى (تمۋتاراكان كنيازدىگى). قاراپاپاح قۇرامىنداعى كوپۇي توبىندا ماڭعى مەن تاتار تايپالارى بولدى، تاتار تايپاسى كازىرگى تاتارلار، ماڭعى تايپاسى نوعايلار جانە قاراقالپاقتىڭ باسىم بولىگى. ءسىيبور تايپاسى جۋجان اتاۋىمەن گرۋزيندەردى قالىپتاستىردى، قالعانى سياۆۋر اتاۋىمەن ارمياندارعا سىڭگەن.

قۇڭ حالقىنىڭ ۇلان-قۇمان-قابار تايپالارى قۇڭزاق اتاۋى جوق زاماندا كاۆكازعا ورنىققاندىقتان بالقار-قاراشاي-قۇمىق-قاباردان جانە وسەتين ۇلتتارىن قالىپتاستىردى. قۇڭزاق اتاۋى زامانىندا كاۆكازعا ورنىققان ابار تايپاسى قۇنزاق اتاۋىن ساقتاپ قالدى.

ساق (سكيف) حالقى سەبەبىمەن ازوۆ تەڭىزى ساكسى تەڭىزى دەپ اتالعان، ساكس تايپالارى (گەرمان، گوت) ەۆروپا حالىقتارى قالىپتاسۋىندا شەشۋشى ورىن الدى («گەرمان» اتاۋى ريمشە «ناعىز»، ال «گوت» اتاۋى ريمشە «جابايى» دەگەندى بىلدىرەدى). قىرىمدا  ساكس اۋدانى مەن سكيف كۋرگاندارى بار، وندا وزدەرىن ساق دەيتىندەردە بار. ساق حالقىنىڭ ۇزىك (يازىگ) تايپاسى ۇرپاعى گاگاۋز ۇلتى (سلاۆيانداردىڭ تۇركىشە سويلەيتىن حريستيان ۇزدەردى جاقتىرماي «كاكا ۋز» دەپ اتاۋىنان). ساق حالقىنىڭ بۇلعار تايپاسىنان بولگار مەن ورىس حالقى قالىپتاستى.

10) VII ع. شىعىس تۇركى قاعاناتى جۇڭگو يمپەرياسىنا باعىنعان، تۇركىاش دەپ اتالعان ولار كوپ ۇزاماي بوستاندىق الىپ  كوك تۇركى قاعاناتىن ورناتتى. وسى تۇركى اشينا توبى VIII ع. باسىندا «ون اق ءتۇتىن قاعاناتىندا» باسىپ الىپ تۇرگەش قاعاناتى ورنادى، تۇركىاش اتاۋى قازاق ءتىلى ىقپالىمەن تۇركىاس بولدى. ولار مەن حاليفات اراسىندا سوعىستار بولدى، 732ء-شى جىلى مۇسىلمان اسكەرى قازاق دالاسىنادا ەنگەنى كورسەتىلگەن. وسىلايشا تۇرگەش قاعاناتىندا يسلام ءدىنى ورنىقتى. ال 750ء-شى جىلى جۇڭگو اسكەرى تاشكەنت قالاسىن الىپ، اكىمدى ءولتىردى، اكىمنىڭ بالاسى حاليفتەن كومەك سۇرادى. وسى سەبەپتى جانە تارازداعى مۇسىلمان گارنيزونىنا كومەكتەسۋگە حاليف اسكەر جىبەردى. كومەككە كەلگەن اراب اسكەرىمەن كۇشەيگەن تۇرگەش قاعاناتى جۇڭگو اسكەرىن جەڭدى (تالاس شايقاسى). وسى جەڭىس ناتيجەسىمەن يسلام ءدىنى شىڭجانعادا ورنىقتى. كەلگەن مۇسىلمان ارابتار دۋلات پەن البان تايپالارىنان قىز الىپ رامادان مەن نوكىس تايپالارىن قالىپتاستىردى. وسى اسىل مۇسىلماندار اقىلشىسى بولعان قازاقتار بۇكىل قازاقستان مەن ءسىبىر (ءسىيبور تايپاسى اتاۋىنان) ايماعىنا IX ع. دەيىن يسلام ءدىنىن تاراتىپ ۇلگەردى. اسىلجىك مالىك ءال-قازاق (سەلجۋك ماليك ال-گازي) باستاعان قازاقتار كورشى ءاقۇز (وعىز) حالقىنا X ع.  يسلام ءدىنىن ورنىقتىردى. يسلام ءدىنى تەك كازىرگى ماڭعوليا مەن جۇڭگو دالاسىنداعى قازاقتارعا جەتپەدى، ولار التىن وردا زامانىنا دەيىن ەسكى سەنىمدە قالدى.

تۇركى قاعاناتىندا بيلىككە جاقىن تايپالار «اق تۇتىندەر» دەپ، ال جالپى حالىق «قارا تۇتىندەر» دەپ سانالعان، بۇل قۇڭ يمپەرياسىنان كەلە جاتقان ءداستۇر ەدى. قاراپايىم تايپالار مەن ۇلتتار قارالىق توبىنان دەپ تانىلعان، اراب دەرەكتەرىندەگى وسى «قارالىق» اتاۋىن رەسەي يمپەرياسى مەن ستالين ساياساتى قارلىق (كارلۋك) تايپاسى دەپ بۇرمالادى. يسلام ءدىنى حالىقتى «اق» پەن «قارا» دەپ ءبولۋدى جويدى، تۇركىاس اتاۋى «تۇرك» بولىگىنسىز قىسقاشا «ىس» بولىپ ورنىقتى، مەملەكەت قازاق قاعاناتى دەپ اتالدى (قارلىق قاعاناتى جانە قيماق قاعاناتى دەپ كورسەتكەن ستالين تاريحشىلارى). وسى مەملەكەتتىڭ وڭتۇستىك ايماعى IX ع. قاراق حاندىعى (قاراححانيدى) جانە گازنيەۆي پاتشالىعى دەپ ەكىگە بولىنگەن دەيدى. وسى قيماق-قاراق-گاز اتاۋلارى ءتۇپنۇسقا جازبالاردا «قازاق» دەلىنگەنىن ولاردىڭ ارابشا جازىلۋلارى دالەلدەيدى. «اق ءتۇتىنبىز» دەپ بىلگەن شاپىراش-ىس-دۋلا تايپالارى يسلام ءدىنى ىقپالىمەن قۇڭ حالقىنان ەكەنىن ۇمىتىپ، وزدەرىن ءۇيسۇن توبىنان دەپ ساناپ كەتتى (ەجەلگى «ءۇيسۇن جەرىندە» وتىرعاندىقتان، كورشىلەرى ولاردىدا «ۇيسۇندەر» دەپ اتاعاندىقتان). بارلىق قازاق رۋلارى تاڭبالارىنداعى اڭ-قۇس بەينەسى يسلام ءدىنى تالابىمەن جانسىز بەينەلەرگە اۋىستى (رۋنيكالىق جازبالاردى تۇسىنبەۋىمىز وسى جايعا بايلانىستى). وشاق جانە شاپىراش تايپالارى «تاز قارا» (سامۇرىق) تاڭباسىن «تۇمارعا» اۋىستىردى.

نەگىزگى كۇشى قىرعى تايپاسى بولعان VIII ع. مەملەكەت ءۇيقىر قاعاناتى دەپ اتالدى («ءۇيقىر» - «قىرعى ەلى» ماعىناسىندا). بيلەگەن اشينا تۇركىلەرى بولار، ولاردىڭ تىرەگى قىرعى تايپاسى بولعاندىقتان جۇڭگو جازبالارى قىرعى ەلى دەپتە كورسەتكەن. ءۇيقىر مەن قىرعى ءبىر تايپانى بىلدىرەتىنىن تۇسىنبەۋ، ءۇيقىر قاعاناتىن IX ع. قىرعىز قاعاناتى ىدىراتتى دەگىزدى. IX ع. ءۇيقىر قاعاناتىن ىدىراتقان ءشيبوراشتىق ەلبورى رۋى بيلەگەن قىپشاق ەلى (امۋر ايماعىنان كەلدى). قىرعىلاردىڭ  شىڭجان ايماعىنا ىعىسقاندارى وندا ءۇيقىر دەپ اتالدى، ول ايماقتا ءۇيسۇن مەن ۇزىك  تايپالارىنان قالىپتاسقان ۇزبەكتىلدى مۇسىلمان حالىق وتىرعان ەدى. وسى حالىق ءۇيقىر دەپ اتاعان قىرعىلار بيلىكتى ءوز قولدارىنا الدى، «ءۇيقىر» ولاردىڭ بارشاسىنا ورتاق حالىقتىق اتاۋعا اينالدى (سالتى مەن ءتىلى ۇزبەككە تۋىس ۇيعىر حالقى وسىلاي قالىپتاستى).

قىرعىلاردىڭ بايكالعا ىعىسقانى كەيىن قىرعىز دەپ اتالدى، ولار تۇركى اشينا ۇرپاعى ماناستىڭ باستاۋىمەن الاتاۋعا كەلىپ قىرعىز ۇلتىن قالىپتاستىردى. سىبىرگە كەتكەن قىرعىلاردان باشقىر ۇلتى قالىپتاسقان بولار (قازاق تايپالارىدا بار قۇرامىندا). حاكاس اتاۋى «ناعىز اس»، نە بولماسا جامان دەگەن ماعىناداعى ورىستىق «كاكا اس» ءتارىزدى، دەمەك ولار ءۇيقىر قاعاناتىن بيلەگەن تۇركى اشينا توبىنان قالىپتاسقان حالىق.

11) حازار قاعاناتى بيلىگى IX ع. ورتاسىندا ەۆرەي قىزىنان تاراعان يۋدايزم ءدىندى اۋلەتكە ءوتتى. مەملەكەتتى ەۆرەيلىك پاتشا بيلەدى، قاعان وعان تولىق تاۋەلدى بولدى. جالدامالى اسكەرى حورەزمدىك مۇسىلمان ارسلار  تايپاسى بولۋى، حاليفاتپەن بەيبىت قاتىناس تۋدىردى. رەسمي «حازار قاعاناتى تاريحى» تۇگەلگە جۋىق جالعان ەكەنىنە ءال-ماسۋديدىڭ «شيرۆان مەن ءال-باب تاريحى» دالەل. بۇل مەملەكەت داعىستان مەن ۆولگا ايماعىندا بولماعان، استاناسى دەربەنت قالاسى ەمەس جانە قۇرامىنا باتىس قازاقستان كىرمەگەن (دەمەك باتىس قازاقستان ايماعىن وعىزدار (ءاقۇز) مەكەندەگەنى جالعان). ماڭعىستاۋ ايماعىندا ۇلان (الان) تايپاسىنىڭ اققويلى مەن قاراقويلى رۋلارى وتىرعان، ولار تۇركى اسىلجىكتەرمەن (سەلدجۋك) بىرگە XII ع. قونىس اۋدارعان (يران مەن ازاربايجان ايماعىندا اققويلى مەن قاراقويلى مەملەكەتتەرى بولعانى ءمالىم). بۇل ەكى رۋ كازىر دۋلات تايپاسى قۇرامىندا بار، ال دۋلات تايپاسى اتاۋى تاڭداۋلى ۇلان تايپاسىنىڭ كوسەمى دۋلا ەسىمىنەن ەكەنى بەلگىلى.

X ع. حازار قاعاناتىنا كورشى ۇلى بۋلگاريا، ۇزىندىعى ۆولگادان ۆيزانتيا شەكاراسىنا دەيىن، ەنى قارا تەڭىزدەن چۋكوتكاعا دەيىن سوزىلعان الىپ مەملەكەت دەيدى ءال-ماسۋدي جازباسى. بيلەۋشى ادامداردىڭ «حان ءاسۇي بەگى» اتاۋى، ولاردىڭ ءاسىلۇي ۇرپاقتارى ەكەنىنە كۋا (بولگاريا پاتشالارى رۋىنىڭ اسەن دەپ اتالۋىدا سوزىمىزگە دالەل). ۇلى بۋلگاريادا X ع.  يسلام ءدىنى ورنادى، حان بالاسى حاجىلىققا بارىپ كەلدى دەيدى ءال-ماسۋدي (دەمەك، «ۆولجسكايا بۋلگاريا» مەملەكەتى مەن «فادلان ساياحاتى» دەگەندەرى جالعان).

X ع. سوڭىندا قيداندار (قۇمان نەمەسە نايمان) ىعىستىرعان قىپشاق ەلى قازاق حاندىعىن (كاراحانيد) جاۋلاپ الدى، ولار يران مەن وعىزدى (ءاقۇز) شابۋىلداي باستادى (قاراقشىعا جانازا وقىتپايتىن يسلام ءدىنى قازاقتاردى توناۋ-جورىقتارىنان تىيعان بولاتىن، ال ەسكى سەنىمدەگى قىپشاق ەلى سول توناۋدى توقتاتپاعاندار ەدى). جاڭا كەلگەندەر قازاق حاندىعىنان ارى جاتقان دالا حالقى  دەپ تۇسىنگەن يراندىقتار سول دالانى XI ع. «دەشتى قىپشاق» دەپ جازباسىنا ەندىردى (ۆولگادان دنەپرگە دەيىن سوزىلعان دالا ەشقاشان دەشتى قىپشاق دەپ اتالماعان، ونى XIV ع. دەيىن قۇمانيا دەپ اتادى).

12) تبيليسيي ايماعىنداعى قاراپاپاحتار XI ع. گرۋزين پاتشاسىنان جەڭىلدى، ءسىيبوراستىق اۋلەتتەر بيلەگەن رۋس-گرۋزين-ارميان وداعى اشيندىك اۋلەتتەر بيلەگەن حازار قاعاناتى مەن ۇلى بۋلگاريانى جويدى. قاراپاپاح، ارسلار مەن ادايلاردىڭ ۇلكەن بولىگى XII ع. ۆولگا ارقىلى قازاقستانعا جەتىپ قازاق حاندىعىنىڭ باتىسىن باسىپ الدى (كيماق قاعاناتى دەگەن ايماق). ادايلاردىڭ مۇسىلمان توبىن ەرتكەن قاراپاپاحتار ورتا ازياعا ورنىعىپ قىپشاقتاردىڭ باتىسقا جىلجۋىن توقتاتتى، ادايلاردىڭ نەگىزگى بولىگى ماڭعىستاۋعا (تەڭىزدەن قاراتاۋعا دەيىنگى ايماق) ورنىقتى، ارسلار بولسا ادايلار مەن قاراپاپاحتار ورتاسىنا جايعاستى. وسىندا وتىرعان تۇركى اسىلجىكتەر (تۇركى سەلجىك) قول استارىنداعى قازاق رۋلارىن جانە كەيبىر وعىز رۋلارىن ەرتىپ انوتوليا ايماعىنا كەتتى. قازاقتاردى وندا تۇركى اسىلجىكتەر سەبەپتى تۇرك دەپ اتاپ كەتتى، وعىزداردا  وزدەرىن تۇركىمىن دەگەندىكتەن تۇركىمەن اتاۋىمەن حالىق بولىپ قالىپتاستى. ءوعىزتىلدى ارسلار تايپاسى كەيىنەن ماڭعىستاۋدان تۇركىمەنستانعا كەتتى (تبيليسيدەگى قاراپاپاحتار قازاق حالقىنان ەكەنىن ايتتىق، قاراقالپاق ءتىلى قازاق ءتىلىنىڭ ديالەكتىسى دەپ تانىلاتىنى سونىڭ دالەلى).

قاراپاپاحتاردىڭ ەكىنشى ءبىر توپتارى مەن حازار قاعاناتى ادامدارى كييەۆ كنيازدىگىنە ورنىقتى.  ۇلى بۋلگاريانىڭ كازىرگى بولگاريا ايماعىن XI ع. ۆيزانتيا باسىپ الدى، ۆيزانتيادا تاربيەلەنگەن «حان ءاسۇي بەكتەرى» كومەگىمەن جاڭا ەپارحيا (ورحيد ەپارحياسى) ورنىقتى. ونىڭ شىركەۋ ءتىلى ۆيزانتيا مەن بۋلگار تىلدەرىنىڭ قوسپاسى بولدى جانە گرەك ءارپى قولدانىلدى (ول باستاپقىدا پاتشا سارايىنىڭ ءتىلى بولدى دەيدى). ۆيزانتيا قۇرامىندا بولعان 170 جىلدا ونداعى تۇركىتىلدى بۋلگار تايپالارى حريستياندىققا كىرگىزىلدى، ولار وسى شىركەۋ تىلىندەگى بولگار حالقى بولىپ قالىپتاستى. العاشقى سلاۆيان حالقى وسىلاي پايدا بولدى. بارلىق سلاۆيان حالىقتارىندا «ەسكى بولگار» ءتىلىن «شىركەۋلىك-سلاۆيان ءتىلى» دەپ اتايدى، ويتكەنى ولاردا وسى شىركەۋ ءتىلى كومەگىمەن تۇركىتىلدى تايپالاردان ءسلاۆيانتىلدى حالىقتارعا اينالعاندار بولاتىن (ونىڭ ءبىرى ورىس حالقى).

وسى XI ع. ءسىيبوراس اۋلەتتەرى بيلەگەن رۋس-گرۋزين-ارميان وداعى ۆيزانتيالىق دىندەگى سارير مەملەكەتى ورنىنا كاتوليك ءدىندى اۆار نۋسالدىگىن ورناتتى.

13) كولحيدا دالاسىنداعى قازاقتاردى گرۋزين پاتشاسى XII ع. قۋعىنعا ۇشىراتتى. ولاردىڭ ءبىر توبى  مۇسىلمان قازاق پاتشالىعىنا قوسىلدى، ەكىنشى توبى الاندارعا قۇلدىققا ءتۇستى، ءۇشىنشى توبى ارمەنيا تاۋلارىنا بارىپ ارميان حالقىنا ءسىڭدى، قالعان قازاقتاردىڭ نەگىزگى بولىگى كازىرگى وڭتۇستىك رەسەي دالاسىنا كەتتى. ولار ونداعى بۋلگار، بۋرتاس تايپالارىن ىشكى رەسەيگە ىعىسۋعا ءماجبۇر ەتتى. وسى قازاقتار كييەۆ كنيازدىگىن XII ع. جويدى، ونداعى بيلەۋشى بورىك (ريۋريك) اۋلەتى ىشكى رەسەي ايماعىندا جەكە كنيازدىكتەر ورناتتى.

زاكاۆكازەدەن داعىستانعا ىعىسقان مۇسىلمان قازاق پاتشاسى XII ع. حريستيان قۇمىقتار مەن اۆار نۋسالدىگىن باعىندىرىپ، وندا يسلام ءدىندى قازاق-قۇمىق حاندىعىن ورناتتى.

14) شىڭعىسحان ءوزى شىققان بورىجىگى رۋى ءشيبوراشتىق ەكەنىن جاقسى ءبىلدى، اناسى مەن ايەلى اسىلۇيلىك قوڭىرات تايپاسىنان بولۋىدا ونىڭ حاندىق حۇقىن كۇشەيتتى. ونىڭ ەسىمى تەمىرشىڭ (تيمۋشين)، نەگە شىڭعىسحان اتاۋىن تاڭداعانى بەلگىسىز دەيدى. قۇڭ يمپەرياسىن بيلەگەن اۋلەت ءشىڭۇي دەپ اتالدى جانە ول تەك ءاسىلۇي تايپاسىنان سايلانعان. شىڭعىسحان اتاۋى دۇرىسىندا شىڭاسحان، ماعىناسى «شىڭ دارەجەلى جانە اس تايپاسىنان شىققان حان». شىڭعىسحانعا قاتتى قارسىلاسقان XI عاسىردان قازاق حاندىعىن (كاراحانيد) بيلەگەن قىپشاقتار. ولاردىڭ باسشى رۋى ەلبورى مەن بورىجىگى رۋى ءشيبوراشتىق ەدى. وندا نەگە ولار جاۋعا اينالدى؟ ويتكەنى XIII ع. قازاق قاعاناتىن (كاراحانيد) حورەزم ايماعىنان شىققان تۇركى اشينا اۋلەتى بيلەدى، ولاردىڭ انالارى قىپشاق ەلىنەن ەدى. قىپشاق حالقى كۇيەۋبالدارىن قولداعانىمەن، اراسىندا شىڭعىسحانعا تۋىس ەكەنىن ۇمىتپاعاندارى بولدى (وتىرار قاقپاسىن جاسىرىن اشقاندار). شاپىراش تايپاسى «تاز قارا» تاڭباسىن «تۇمار» ەتكەنىمەن، شىڭعىسحان رۋىندا «تاز قارا» تاڭباسى ساقتالدى (شىڭعىسحان تاڭباسى «قارعا» دەۋ، ءۇيسۇن ەلى تاڭباسى «قارعا» دەپ بۇرمالاعانداي جاعداي بولاتىن).

شىڭعىسحان قازاق-قۇمىق حاندىعىن اۆار نۋسالدىگىن بيلەگەن اۋلەتكە باعىندىردى. ويتكەنى، اۆار نۋسالدىگىن بيلەگەن اۋلەت قىرىمداعى ساك البان مەن رۋس تايپالارىن باسقارعان بورىك (ريۋريك) رۋىنان ەدى. شىڭعىسحان ءسىيبوراستىق (ءشيبوراش) رۋلاردى ەلتاڭبادان تانىعان. شىڭعىسحان ىشكى رەسەيدەگى ريۋريك (بورىك) اۋلەتى بيلەگەن كنيازدىكتەرگەدە تيگەن جوق (وسىلاي ەكەنىن رەسەي تاريحشىلارىدا مويىنداي باستادى).

شىڭعىسحان يمپەرياسىنىڭ نەگىزگى كۇشى اللا دەپ ۇرانداپ سوعىسقان مۇسىلمان قازاق حالقى ەدى (قاراح حاندىعى نەمەسە قاراحانيدى مەملەكەتى حالقى)، وسى سەبەپتى سلاۆياندار (بولگارلار) ولاردى الاچي دەپ اتادى جانە ول قازاق حالقىنىڭ بالاما اتاۋىنا اينالدى. شىڭعىسحان يمپەرياسىن كورشىلەرى الاش وردا دەپ اتاعان. ارابتىق جازبالارداعى وسى اتاۋدى التىن وردا ەتكەن رەسەي يمپەرياسى مەن ستالين زامانى («الاش» پەن «التىن» ارابشا جازىلۋىندا وتە جاقىن). ونى وزگەرتپەسە، الاش بالاسىمىز دەيتىن قازاقتىڭ  شىڭعىسحان يمپەرياسىنىڭ نەگىزگى حالقى ەكەنى جانە قازاقتىڭ ەرتەدەن مۇسىلمان ەكەندىگى انىقتالاتىنىن ولار جاقسى ءتۇسىندى.

قازاقستانعا شىڭعىسحان زامانىندا كەلگەن تايپالار ءتاڭىرى سەنىمىندە بولاتىن. ولار قالىڭ قازاق ىقپالىمەن يسلام دىنىنە كوشتى، الايدا كەيبىر ەسكى داستۇرلەرى مۇسىلمان قازاق حالقىنا ەنىپ ۇلگەردى. بيلىك العان تەمىرلان التىن وردانى جويدى، ونىڭ مۇسىلمانداردى اياۋسىز قىرىپ-جويعانى بەلگىلى (اس توبىنان بولماعاندىقتان، ول مەملەكەت بيلىگىنە «قۋىرشاق حان» ەتىپ شىڭعىسحان ۇرپاعىن وتىرعىزعان، ءوزى ونىڭ سىرتىنان بيلەپ توستەگەن). ءتۇسىن سىلتاۋ ەتىپ (يسلامداعى تۇسكە بايلانىستى تالاپتى ەسكەرمەي) حوجا احمەت جانە ارىستانباب كەسەنەلەرىن تۇرعىزىپ، ولاردى تابىنۋ ورنى ەتتى. بۇل ءداستۇر جاقىندا كەلىپ يسلام ءدىنىن قابىلداعان تايپالار اراسىندا تەز ورنىقتى (قوڭىرات تايپاسى ورنىققان ايماق). قازاقتاردا اللاعا سەرىك قوسۋ وسىلاي داستۇرگە اينالدى، ول اللانىڭ حالقىمىزعا دەگەن اشۋىن كەلتىرگەنىن كورەمىز. وسى سەبەپتى ءبىر عاسىردان سوڭ قازاق حالقىن جوڭعار شاپتى، سوسىن بىرنەشە عاسىر رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارى بولدى، اشتان قىرىلدى، اقىرى ءدىنى مەن تىلىنەن ايرىلار شاقتا اللانىڭ قالاۋىمەن سوعىسسىز بوستاندىق الدى.

15) قازاق قاعاناتى (قيماق پەن قاراحانيد دەلىنەتىن) بولعان ايماقتا قازاق حاندىعىن قايتا ورناتقان كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار. قازاق حالقىندا وسىعان دەيىن «جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ» ءداستۇرى بولماعان. ولار تەك ءوز تايپاسى اراسىنان قىز الىسۋعا ۇمتىلعان، قازاقتىڭ ءاربىر تايپاسى اقىرىنداپ تايپا اتاۋىمەن جەكە ۇلتقا اينالۋ ءقاۋپى بولدى. وسىنى تۇسىنگەن حاندار مەن كەمەڭگەر بيلەر تايپالاردى بىر-بىرىنە ءجىپسىز بايلايتىن، شاريعاتقا ساي زاڭ ەنگىزدى. ول «جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋ» زاڭى ەدى، ونى ورنىقتىرۋ ءۇشىن شەجىرە جازۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. وسى ءداستۇردىڭ قازاقتا عانا بولۋى، ونىڭ حالىقتى ىدىراۋدان  ساقتاۋ قۇرالى ەكەنىن كورسەتەدى. بارلىق ءتۇبى تۇركىلىك ۇلتتار جەكە تايپادان نەمەسە بىرنەشە تايپا قوسىلۋىنان قالىپتاستى، ال قازاق حالقى ەرتەدەگى ءساق-جۇن-قۇڭ حالىقتارىنىڭ ءبىرتۇتاس جيىنتىعى بولعان «التىن تامىر» بولىپ تابىلادى.

جۇزگە ءبولىنۋ قازاق حاندىعى ايماعىن بيلەۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەن (ايماقتى جۇزگە ءبولىپ، ونى بيلەگەن اكىمدى ءجۇزشى دەپ اتاۋ قۇڭ يمپەرياسىندا بولعان (قىتايشا جيچشي) جانە شىڭعىسحاندا وسىنداي ءجۇزباسى لاۋازىمىن اسكەرىندە قولدانعان). تۇرمىسقا جايلى وڭتۇستىك ايماقتا حالىق كوپ بولعاندىقتان ول ايماقتى ۇلى ءجۇز دەپ اتادى (قوڭىرات تايپاسى جاڭا كەلگەندىكتەن ورتا جۇزگە جاتقىزىلدى). وڭتۇستىك ايماق قازاقتارى اقتابان شۇبىرىندى زامانىندا «وننان جەتىسىنەن» ايرىلعاندىقتان، كازىر سانى اسا مول ەمەس.

باتىس ايماقتاعى قازاقتار كوپ جەرىنەن ايرىلدى (نوعاي ورداسى مەن رەسەي پاتشالىعى يەلەندى)، سول جوعالتقان جەرلەرىندەگى قازاقتارى حريستيان ءدىندى كازاكتارعا اينالدى. وسىنداي سەبەپتەرمەن باتىس ايماق قازاقتارى ازشىلىققا اينالىپ، ول ايماق كىشى ءجۇز دەپ اتالدى. قالعان ايماق ورتا ءجۇز دەگەن اتاۋدى يەلەندى جانە ەل استاناسى وسى ايماقتا بولعان ءتارىزدى (اقمولا اتاۋى «اق» نەمەسە بيلەۋشى توپ جەرلەنگەن ايماق دەگەن ماعىنادا بولار. ال شىڭعىسحاننىڭ العاشقى استاناسى دەپ جۇرگەن قاراقورىم اتاۋلى جەردىڭ ماعىناسى «قارالار» نەمەسە قارپايىم ادامدار جەرلەنگەن دەگەن ماعىنا بەرەر). مەملەكەتتى ەرتەدەن اسىلۇيا نەمەسە اس (كەيىنگى قىسقاشا اتاۋى) توبى بيلەگەندىكتەن، قازاق حالقى بيلەۋشىلەر تۇراعىن «اس ستانى» دەپ اتاعان، وسى اتاۋ كەيىن مەملەكەت ورتالىعى دەگەن ماعىناعا يە استانا ءسوزى بولىپ قالىپتاسقان. اقمولا قالاسىنىڭ استانا اتالۋىدا قازاق مەملەكەتىلىگىنىڭ ۇزىلمەي جالعاسۋىنىڭ ءبىر بەلگىسى.

جۇزگە ءبولىنۋ مەن تايپالار تۋىستىعى ءوزارا بايلانىستى ەمەس. تۋىستىعى جاعىنان شاپىراشتى-قوڭىرات-بەرش-ىستى-ىسىق-دۋلات-شەركەش-قىپشاق-نايمان-جالايىر-تاما-تانا-تورە-قورالاس-جاپپاس-تولەڭگىت، ارعىن-وشاقتى-شەكتى-تابىن-كەرەي، قاڭلى-سىرگەلى-اداي-الىم-البان-سىبان-تاز جاقىن ەكەنىنە تاريحي دەرەكتەر كۋا. ياعني، ءارتۇرلى ءجۇز قۇرامىنداعى  تايپالار ءوزارا تۋىس ەكەنىن كورەمىز. قۇڭ يمپەرياسىندا ءجۇزشى حانزادا لاۋازىمى بولعان (جيچجو-كنياز)، ال يۋەچجي اتاۋىن جۇڭگو تاريحشىسى ايتتى دەپ «ءجۇز» تايپاسى دەپ ءتۇسىنۋ جانە ونى ەرتەدەن جۇزگە ءبولىنۋدىڭ دالەلى دەگەنىمىز ورىنسىز. جۇڭگو تاريحشىسىنا وسىلاي جازدىرعان، الىستى ويلاعان جۇڭگو يمپەرياسىنىڭ زىميان ساياساتى ەمەسىنە كىم كەپىل؟ يۋەچجي اتاۋى قىتايشا بۇرمالانعان وشاق ەكەنىن ايتتىق جانە يۋەچجي مەن ءۇيسۇن ءبىر ايماقتا وتىرعانى تاريحشىلاردى تىعىرىققا تىرەگەنى بەلگىلى (رەسيلىكتەر وسى يۋەچجي تايپاسى ءيرانتىلدى، ال ۇيسۇندەر تۇركىتىلدى دەيتىنى بەلگىلى، وسىلايشا ولار ەكى بولەك حالىق دەپ بۇرمالادى). شىنىندا ءۇيسۇن دەگەن يۋەچجي (وشاق) تايپاسىنىڭ مەملەكەتى اتاۋى، ءۇيسۇن مەملەكەتىن بيلەگەندەر قۇڭر (قۇڭ) حالقىنان بولعاندىقتان وزدەرىن قۇڭرمىن دەپ اتاعان (قىتايشادا گۋنمو). كازىرگى وشاقتى تايپاسىنىڭ ءتورت رۋىنىڭ ءبىرى قوڭىر ەكەنىدە سوزىمىزگە كۋا.

16) چەركەش تايپاسىنىڭ بيلەۋشىسى ماماي گلينسكيي جايلى دەرەكتەر XV ع. سوڭىنان بەلگىلى. وسى ادام ليتوۆ كنيازدارىنىڭ اتاسى سانالادى جانە ول يۆان گروزنىيدىڭ ناعاشى اتاسى. دەرەكتەر ونىڭ زاكاۆكازەدەن شىققان قازاق حالقىنان ەكەنىن جانە مۇسىلمان بولعانىن بايقاتادى. ورىس حالقىندا تىپ-تيپىل قيراۋدى «كاك بۋدتو ماماي پروشەل» دەگەن بالاما سوزبەن جەتكىزۋ ساقتالعان.  رەسەي ايماعىن ماماي باستاعان قازاقتار باسىپ الدى جانە ول موسكۆا پاتشالىعى تاعىنا كۇيەۋبالاسىن وتىرعىزدى دەۋ ورىندى. ويتكەنى يۆان گروزنىي ونىڭ تۋعان جيەنى ەكەنى انىق،  جىلدارىدا وسى تۇجىرىمعا سايكەس. يۆان گروزنىيدىڭ ءوز ەسىمى «تيت» ەكەن، ماعىناسى «كىشكەنە» سوزىمەن ماعىنالاس («كيشەنتاي» مەن «تيتتاي» ماعىنالاس). 8 رەت ۇيلەنۋى ونىڭ حريستيان ەمەستىگىن كورسەتەدى (پراۆوسلاۆيادا قاتارىنان 3 رەت قانا ۇيلەنۋ رۇقسات)، ونىڭ شىركەۋلەردى تالقانداپ ونداعى حريستيان ءدىنباسىلارى مەن موناحتارىن ولتىرتكەنى بەلگىلى. يۆان گروزنىي قۇرعان سترەلسى اسكەرلەرى قازاقتاردان (كازاك دەپ كورسەتكەن) جيناقتالعان، ونى اسكەري كۇشپەن قولداپ وتىرعان قاسىم حاندىعى تۇرعىندارى مۇسىلمان قازاقتار (تاتار-كازاكي دەپ كورسەتكەن، ياعني تاتار تايپاسى ول زاماندا قازاق حالقىنان ەكەنىن ۇمىتپاعان). يۆان گروزنىيدىڭ  رەسەي جەرىن كازىرگى ايماعىنا كەڭەيتكەنى جانە ونى كەڭەيتۋشى ءدوڭ قازاقتارى (دونسكيە كازاكي دەپ كورسەتەدى) ەكەنىدە مويىندالادى.

ۋكراين تاريحشىسى رەسەي جەرىن XVII ع. دەيىن قازاقتار بيلەگەنىن، XVIII ع. كەيىنگى رەسەي بيلىگى ونى بىلدىرمەۋ ءۇشىن شىڭعىسحاننىڭ قازاق ەكەنىن جاسىردى دەيدى. شىڭعىسحان شىققان ماڭعىل تايپاسىن ويرات ءتىلدى دەپ كورسەتۋ ءۇشىن، ويرات-قالماقتار ايماعىندا «ماڭعوليا» اتاۋىمەن مەملەكەت ورناتتى جانە وسى اتاۋدى حالىقتىڭ اتاۋى ەتە الدى.

يۆان گروزنىي نەگە قازاق (كازاك دەپ كورسەتەدى) حالقى كومەگىنە سۇيەندى؟ ويتكەنى قول استىنداعى حالىق وعىزدىق توپقا جاتاتىن بۇرتاس پەن بۋلگار تايپالارى ەدى، ولار بولگارلىق حريستيان ۋاعىزشىلارى ىقپالىمەن مۇسىلماندىقتان حريستياندىققا جاپپاي كوشە باستاعان (ياعني «ەسكى شىركەۋ ءتىلى» ارقىلى ورىس حالقى قالىپتاسا باستادى). يۆان گروزنىيدىڭ ءوزى ءسىيبوراستىق بورىك (ريۋريك) اۋلەتىنەن بولاتىن، ياعني قۇڭ حالقىنىڭ ءاسىلۇي تايپاسىنان بولعاندىقتان، وعان تۋىستىق جاعىنان قازاقتار جاقىن بولعان. ونىڭ ۇستىنە حريستيان ءدىنباسىلارى قارا حالىقتى يۆان گروزنىي ۇستانعان ءاسىلۇي بيلىگى داستۇرىنە قارسى قويۋعا تىرىسقانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. يۆان گروزنىيدىڭ ءوز بالاسىن ءولتىرۋى دە ۇرپاعىنىڭ ءاسىلۇي داستۇرىنەن باس تارتىپ حريستيان ءدىنىن قابىلداۋىنان بولار. يۆان گروزنىيدىڭ قاسىم حاندىعىنان الدىرتقان سۇيمەن بەكبولاتۇلىن بۇكىل رەسەي پاتشاسى ەتىپ تاعايىنداعانىدا بەلگىلى. ونىڭ رەسەي يمپەرياسى بيلىگىندە ءوز اتا-باباسىنان مۇرا بولعان ءاسىلۇي ءداستۇرىن ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلعانىن كورەمىز. ونى يەزۋيد قوعامى اقىرى ۋلاپ ءولتىردى، ورنىنا گودۋنوۆ وتىردى. وسى الاساپىران زاماننان سوڭ بيلىك رومانوۆ اۋلەتىنە ءتيدى جانە ولاردىڭ ريۋريك اۋلەتىنە قاتىسى جوقتىعى ءمالىم. سول زامانعا دەيىن ءدوڭ قازاقتارى مەن رەسەي يمپەرياسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ارقىلى قاتىناسقان ەكەن، ياعني قازاقتار ەلى دەربەس ەكەندىگى مويىندالعان.

      رومانوۆتار بيلەگەن زامانداردا ءدوڭ قازاقتارى دەربەستىكتەن ايرىلدى، ولار رەسەي يمپەرياسىنىڭ جالدامالى اسكەرىنە اينالدى، ولارعا حريستيان ءدىنىن قابىلداتۋعا رەسەي بارىنشا كۇش سالدى. وسىلايشا جاپپاي حريستيان دىنىنە كوشكەن قازاقتار ءسلاۆيانتىلدى كازاك دەگەن توپقا اينالدى، كەشەگى ءوز حالقىن رەسەيگە وتارلاپ بەردى. ولاردىڭ ەسكى سوزدەرى مەن كيرگيز-قايساق سوزدەرى بىردەي ەكەنى XIX ع. كورسەتىلگەن ەكەن. سول حريستيان دىنىنە كوشكەن قازاقتاردىڭ رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنا كىرمەگەن ۇلكەن بولىگى ۋكراين ۇلتىن قالىپتاستىردى دەۋ ورىندى. رەسەيلىك كازاكتارعا قاراعاندا ۋكراينداردا قازاق سوزدەرى مول ساقتالعان. كازىرگى ءجيى ەستىلەتىن مايدان-بەركۋت-گەت سوزدەرى ونىڭ جارقىن مىسالى.

كازاكتاردىڭ ۇلتتىق كيىمىنىڭ كاۆكازدىق ەكەنى ولاردىڭ زاكاۆكازەدەن شىققاندار ەكەنىنە كۋا. «زاكاۆكازەدەگى كاساح-كاشاك-كازاح دەگەندەر ادىگەي حالقىنىڭ ءبىر توپتارى» دەگەن وتىرىككە سەنەدى. ۆيزانتيا يمپەراتورى زيحيا ەلى IX ع. كازىرگى وڭتۇستىك گرۋزيادا ەكەنىن كورسەتتى. ادىگەيلەر وسى زيحيالىقتار، ولار سولتۇستىك كاۆكازعا  ۆايناحتاردان كەيىن كەلدى (XX ع. باسىنداعى كارتادان ول ايماقتان ەشقانداي «ادىگەي» مەن «چەركەش» اتاۋلارىن كورمەيسىز). وسەتيندەر مەن مەگرەلدەر XVII ع. «قازاق» دەپ اتاعاندار سولتۇستىك كاۆكازدا وتىرعان «تەرىسكەي قازاقتارى»، ولارعا اتاۋ بەرگەن زاكاۆكازە قازاقتارى (سولتۇستىكتەگى تۋىستارىن «تەرىسكەي قازاقتارى» دەگەن). ماسۋدي دەرەگىنەن ابحازدان باسقا زيحيالىق حالىق كورمەيسىز، ال وسەتين مەن ۆايناح حالىقتارى X ع. گرۋزيادا وتىرعانىن كورسەتتى، ياعني ولار سولتۇستىك كاۆكازعا XII ع. گرۋزين پاتشاسى قۋعاندا باردى. تەرىسكەي قازاقتارى (تەرسكيە كازاكي دەپ كورسەتەدى) سول ايماقتا ءالى وتىر، وكىنىشتىسى ءورىستىلدى كازاك بولىپ كىم ەكەنىن ۇمىتقان. قازاقستانعا ورنىققان كازاكتاردى ءبىزدىڭ اتالارىمىزدىڭ «تامىر» دەپ تانۋى بەكەر بولماس، ولار كازاكتاردىڭ ارعى ءتۇبى وزىنەن ەكەنىن بىلگەن ءتارىزدى.

(سوڭى)

بەكجان ادەن ۇلى