(“قازاق ەلى – 550 جىل” شىعارماشىلىق بايگەسىنە)
بۇل شىعارما قازاقتىڭ قايراتكەر ۇلى
بولاتحان تايجاننىڭ رۋحىنا ارنالادى!
تاڭ قۇلانيەكتەنىپ اتقاننان بەسىنگە دەيىن قۇلقىننىڭ قامىمەن دالا كەزەتىن كارى قۇزعىننىڭ دەنەسى بۇگىن دەل-سال. شاۋ تارتقاننىڭ بەلگىسى بولار، تابەتى قايتا باستاپتى. بۇرىندارى توقتى-تورىمنىڭ ولىگىن ءبىر وتىرعاندا قىلعىتا سالاتىن وڭەشى قۇرعىر تارىلىپ قالعان با؟ الگىندە وزەن جاعاسىندا جاتقان ولگەن بۇزاۋدىڭ ەتىنەن اۋىز ءتيدى دە وزگەلەرگە ورىن بوساتىپ، كەيىن شەگىنىپ كەتتى. مەكەنىنە دە بىرنەشە مارتە ايالداما جاساپ، سۇيرەتىلە جەتتى. سولىعىن باسقاسىن قارسى بەتتەگى جارتاسقا بارىپ، جالپ ەتىپ جايعاستى. كۇندە كەشكىلىك وسىلايشا وتىراتىن ەجەلگى داعدىسى. تويىمسىز كوزىن توڭىرەككە قاداپ، قىزارىپ باتاتىن كۇنگە قىزىعا قارايدى. ول ءۇشىن بۇدان جايلى، بۇدان بيىك جەر جوق. ەتەكتەگى قوي تاستار مەن قىرقا-قىرقاداعى سەركە شوقىلار الاقانداعىداي كورىنەدى. بۇرىندارى سونىڭ اراسىندا بالگەردىڭ قۇمالاعىنداي شاشىراپ، ءتورت تۇلىك ءورىپ ءجۇرۋشى ەدى ءقازىر شاندا ءبىرى كەزدەسەدى. ۇنەمى تۇمان تۇنشىقتىرىپ تۇراتىن الىپ شاحاردىڭ ادامدارى كوبەيگەن سايىن مالى ازايىپ كەتتى......
باسىندا بۇل قالا ەمەس، كىشكەنە عانا ەلدى-مەكەن بولاتىن. بىر-ەكى مارتە قۇلاش ۇرعاندا و جاعى مەن بۇ جاعىنا جەتىپ بارۋشى ەدى اناجىلى كۇن شىعا كەتكەننەن ساسكەگە قاراي ءبىراق ورالدى. قاناتى تالعاندا قوناقتاپ سولىعىن باسىپ الاتىن بايتەرەكتەردە ازايىپتى-اۋ. ونىڭ ورنىنا كوككە قاراي كوك ءتۇتىن ۇرلەپ تۇراتىن مۇرجالار كوبەيگەن. قاپتالىندا اياققا تىرەۋ بولارلىق بۇتاعى بولماعاسىن ۇشار باسىنا قونا كەتكەن ەدى ءبىرىنىڭ، قولقانى اتار يىسكە قاقالىپ، ازەر قاشىپ قۇتىلدى. سودان بەرى قۇزعىن ولاي قاراي اتتاپ باسۋدى قويدى، قانشا اشىقسا دا توڭىرەكتى تۇرتپەكتەپ، تالعاجاۋ ىزدەيدى.
قارتايعاندىكى بولار، سوڭعى كەزدەرى ۋايىمشىل بوپ بارادى. قاراپ وتىرىپ قامىعاتىندى شىعاردى. قىزىل اساپ، قىزىق قۋعان كۇندەردى ساعىنادى. ادامداردىڭ ءوزارا قىرىق-پىشاق بوپ سوعىسقان كەزىن ۇمىتار ەمەس. انە ءبىر بەتكەيدەن سايعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان جىپىرلاعان زيراتتار سونداي وقيعادان قالعان جۇرناق. باسىندا سارىتىشقاننىڭ ءىنى سەكىلدى ازعانا تومپەكتەر ەدى، ءقازىر ەكى تاۋدىڭ ورتاسىن الىپ جاتقان شاعىن قالاشىققا اينالدى.
قۇزعىننىڭ كوز الدىندا الىپ شاحار تۇرعىندارىنىڭ ءبىرازى وسىندا جەرلەندى. جەرلەنە بەرسىن-اۋ، بۇل حالىقتىڭ جەرى كوپ، ءبىراق ۋلاپ-شۋلاپ مۇلگىگەن تىنىشتىقتىڭ شىرقىن بۇزاتىنىن ۇناتپايدى-اۋ سولاردىڭ....
سامارقاۋ عانا ادامدار تۇراعىنا كوز سالدى. بۋالدىر تۇمانعا ورانعان قالادان تاۋعا قاراي جىلانشا يرەلەڭدەگەن تاس جول جاتىر. سونىڭ ۇستىندە جالعىز نوقات قاراۋىتادى. قيمىلدايتىن سەكىلدى، بەرى قاراي ىلگەرىلەپ كەلەدى. قيانداعىنى شالاتىن قىراعى جانارى دا سۋالايىن دەگەن اۋ، اڭ با ادام با ايىرا المادى. قاڭعىعان ەسەك پەن جىلقىنىڭ ءبىرى بولار. ادامدار بۇل ماڭدا جەكە-دارا، جاياۋ-جالپى جۇرمەيتىن....
* * *
تالايدى باۋىرىنا باسقان ءقابىرستان مەن قالانىڭ اراسى ون شاقىرىمداي جەر. بەل-بەلەسى، بۇرىلىسى كوپ تاس جولدا كۇزدىڭ قاراسۋىعىنا قاراماستان جەڭىل كيىنگەن جىگىت كەلەدى. دەمىكپەمەن اۋىراتىن، دەمىل-دەمىل اۋا جەتپەي القىنىپ، تالىقسىپ وتىرىپ قالادى. دارەتىن ۇستاي الماي جۇگىرىپ بارىپ، جۇرەلەي كەتكەن ادامشا ىلگەرىلەگەننەن كىدىرگەنى كوپ. ءبىراق قالايدا مەجەلى جەرگە جەتىپ جىعىلۋدى كوزدەگەن ءتۇرى بايقالادى. وكپەسى وشكەنىنە قاراماستان ورشەلەنىپ كەلەدى.
ول بۇل جاققا وسىمەن ەكىنشى رەت كەلە جاتىر. بىرەر جىل بۇرىن قاسكويلەردىڭ قولىنان قازا تاپقان قايراتكەردىڭ جانازاسىنا قاتىسىپ، ەل قاتارلى توپىراق سالعان. تاۋ ورتاسىنا ورنالاسقان زيراتتاردىڭ كوپتىگىنە تاڭعالعان سوندا. قاسىندا تۇرعان تاقيالى قاريانىڭ ايتقان ءسوزى ءالى ەسىندە: «ەكىنشى مۇندا تىرلىگىمدە كەلتىرە كورمە قۇداي» دەپ ەدى، ءتۇر-تۇلعاسى قالانىڭ زيالىسىنان كورى باياعىنىڭ بيلەرىنە كەلىنكىرەيتىن اقساقال. نەگە ەكەنىن بىلمەيدى بۇل دا سول ءسوزدى ىشىنەن ايتتى، تەزىرەك قارالى جيىننان اۋلاعىراق كەتۋگە اسىقتى. ەندى سول جەرگە جەتە الار ەمەس.
ارتىنا قاراپ ەدى، الىپ شاحار الاقانداعىداي كورىنەدى ەكەن، ءبىراق ءبىر ءتۇرلى تۇنجىراپ تۇر. قالا ۇستىنە قويۋ ءتۇتىن تاعى دا ءمىنىپ الىپتى، كۇننىڭ كوزىن كورسەتپەيمىن دەگەندەي كوك كورپەسىن قىمتاي جاۋىپ، تۇمشالاپ تۇنشىقتىرىپ تۇر، كەيبىر تۇمانى سيرەكتەۋ جەرلەردەن كوشە شامدارى ولگەن تاۋىقتىڭ كوزىندەي سىعىرايادى. سولار عانا الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە بەيبىت جاتقان جۇرت بارىن، اسپان الەمىنە حابارلاپ تۇرعانداي.
- قايران حالقىم دەپ كۇبىر ەتتى، الىپ شاحارعا ايانىشتى كوزبەن قاراپ. قاشانعا دەيىن، ىشىڭنەن بۋلىعىپ، توبەڭنەن تونگەن تۇنەكتى كورمەي، وسى قالا قۇساپ تۇنشىعىپ جاتار ەكەنسىڭ. -كوشپەندىلەر» رومانىنداعى گەنەرال گەنس دۇرىس ايتقان ەكەن-اۋ. «قازاق دارىندى حالىق، باتىر حالىق، اتتەڭ باقىتسىز حالىق» دەمەپ پە ەدى. شىنىمەن دە باقىتسىز بولعانىمىز با؟!
قايتا قوزعالدى. قارسى الدىنان ەڭگەزەردەي ءۇش كولىك قۇيعىتىپ وتە شىقتى. ىشىندەگى ادامدارى دا ەڭگەزەردەي بىرەۋلەر سەكىلدى. بەيۋاقىتتا بەيساۋات جۇرگەن بۇ كىم دەگەندەي ەجىرەيىپ قارادى ءبارى. بۇل دا كوزىمەن ۇزاتىپ سالدى. «مەيلى مەن اق جىندى بولايىن سەندەر ساۋسىڭدار، مەن اق ەز بولايىن سەندەر ەرسىڭدەر» دەدى ىشىنەن. ويىنا وسىدان بىرەر جىل بۇرىن دۇنيە سالعان سەلدىر شاشتى عالىمنىڭ گازەت بەتىندە «مەن قورقاقپىن سەندەر باتىرسىڭدار» دەگەن سۇحباتى ورالدى. سول ءبىر شالدىر مىنەزدى شاتاق شالدى جاقسى كورۋشى ەدى بۇل. تۋراشىلدىعىن، ادالدىعىن باعالايتىن. قايتىس بولعاندا بارا المادى سوعان وكىنەدى ءالى.
* * *
تاۋدىڭ جىقپىل-جىقپىلىنا قويۋ قاراڭعىلىق ەركىن ەنىپتى، ازداپ ەلەگىزەيىن دەدى. توپ-توپ شەڭگەل، جىڭعىلداردىڭ اراسىنان الدەبىر جىرتقىش اتىپ شىعىپ، باس سالاتىنداي قورقىنىشتى. بويىن ولاردان اۋلاق سالىپ جولدىڭ تۋرا ورتاسىنا ءتۇسىپ، ىلگەرىلەپ كەلەدى. ەرتەڭگى كۇندى كۇتپەي، بەيۋاقتا جولعا شىققانىنا وسى كەزدە ازداپ وكىندى. باعاناعى كوزىلدىرىكتى شىلميگەن قارانىڭ «ولەتىن بالا مولاعا قاراي قاشادى» دەگەن ءسوزى قامشى بولدى ما؟ الدە ءبىر جارىم ملن تۇرعىنى بار قالادان، ءسوزىن تىڭدار ءبىر ادام تاپپادى ما؟ ايتەۋىر ولىلەر مەكەنىنە ىقىلاسى اۋدى دا تۇردى.
قوڭىر-سالقىن كۇز بولاتىن. وقۋشىلار جاڭادان پارتاسىنا جايعاسىپ، تاعى ءبىر وقۋ جىلىن باستاعان شاق. مەملەكەتتىك ءتىلدى قولداۋ تۋرالى ميتينگ وتەدى دەگەندى ەسىتتى. اسىعا كۇتتى. باردى، قاتىستى. ءوزىنىڭ وسى ءبىر تاريحي وقيعانىڭ ورتاسىندا جۇرگەنىنە ءماز بوپ، ماساتتانىپ مارقايىپ قايتتى. سول كۇننەن باستاپ بۇنىڭ ءوزى دە ءسوزى دە وزگەردى. كەيىننەن مۇنداي باسقوسۋلاردان قالمايتىن بولدى. جاستار اراسىنان كىم سويلەيدى دەگەندە بىردى-ەكىلى ميكروفون ۇستاپ اقتارىلعانى بار. وسىنداي ساتتەردە اتقا مىنگەن ادامداي ايدارلانىپ كەتۋشى ەدى. تالايلاردان ماقتاۋ ەستىدى. ءبىراق سولاردىڭ اراسىندا ارقادان قاعىپ تۇرىپ، اياقتان شالاتىندار بارىن ويلاماپتى...
باستىعى شاقىرعاسىن بارعان. كوزىلدىرىك تاققان ءبىر شىلميگەن قارا وتىر. ۇلتىن ايىرىپ بولمايسىڭ. كوزى كوكپەنبەك. اتاسى «ءوزى سارى كوزى كوك ادامزاتتىڭ سۇڭقارى ءوزى قارا كوزى كوك ادامزاتتىڭ سۇمپايى دەپ» وتىرۋشى ەدى. تۇزداي كوزىنەن مۇزداي ىزعار ەسەدى ەكەن تىكسىنىپ قالدى.
ءبىر جەردەن كورگەن ادامى. تۋرا وسى كوزقاراستى انا جولى تاۋەلسىزدىك كۇنىنە وراي بولعان جينالىستا استانالىق اقىن اعاسىنىڭ «مەن ۇلتشىلمىن با» دەگەن ولەڭىن وقىعان كەزدە بايقاعان سەكىلدى ەدى. سۋىق تەر بۇرق ەتە قالدى. ءبارى بەلگىلى بولدى. باستىقتىڭ اقىلى بويىنشا، ءوز ەركىمەن جۇمىستان شىعۋ تۋرالى ارىزىن جازدى.
* * *
قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلاتىن الىپ شاحاردىڭ اۋا رايى بىردە كول، بىردە ءشول. جاڭا عانا تىنىش سياقتى ەدى، اسپاندى بۇلت تورلاپ، جۇلدىزدار كومىسكىلەنە باستاپتى. ءبىر جۇلدىز قۇبىلا بەتكە قاراي قۇلديلاي اعىپ، قويۋ تۇنەككە ءسىڭىپ كەتتى. «جۇلدىزىم جوعارى» دەپ جارىسا جامىرايتىن مۇنداي كەزدە اۋىل بالالارى.
تالماۋراپ جەتكەن تانىس ءيىس سەزىلدى. توپىراق ءيىسى... جاڭبىر «ءا» دەپ باستالعان كەزدە ورىستە جۇرسەڭ الدىمەن جۋسان ءيىسى ءبىرىنشى بولىپ تاناۋىڭدى قىتىقتايدى، ال تاقىرلاۋ جەردە وسى توپىراق ءيىسى بۇرق ەتە ءتۇسۋشى ەدى. شاماسى تاۋ باسىندا نوسەر باستالعان بولۋ كەرەك، كەلەر ساتتە ەڭىستەپ ەتەكتىڭ شاڭىن قاعىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. تەزدەتپەسە بولماس، ەندى ەنتىكسە دە ەكپىندى ۇدەتە ءتۇسۋ كەرەك.
اۆتوكولىك جولىمەن قاتار جاتقان جالعىز اياق سۇرلەۋمەن سۇيرەتىلە ءبىراز جىلجىدى. ءوز ەسەبىنشە مىنا قولتىقتى اينالسا قورىمداردىڭ دا توبەسى كورىنۋى ءتيىس. جاۋىن سەبەلەي باستادى. تاۋدىڭ ىزعارلى جەلىنەن ەكپىن العان وتكىر تامشىلار تىز-تىز ەتكىزىپ بالعىن دەنەنى بىزبەن تۇيرەگەندەي تۇرشىكتىرەدى. بالا كۇنىندە جاڭبىر جاۋسا الاقايلاپ جۇگىرەتىن، قانشا مالمانداي سۋ بولسا دا جاۋراماۋشى ەدى، مىنانىڭ سۇسى قاتتى. كوكتىڭ كوز جاسى بەلگىلى ەمەس پە؟ اۋەلى سەبەلەپ سوسىن نوسەرلەي قۇيادى. ارقىراپ-كۇركىرەپ، وكىرەدى، نايزاعاي ويناتىپ قاحارلانادى.
جايدىڭ وعى جالعىزعا، اتتىڭ جالى، ادامنىڭ شاشىنا ءۇيىر بولادى دەۋشى ەدى، كۇرتەشەسىن شەشىپ باسىنا جاۋىپ الدى. اياعىنىڭ استىن عانا باعدارلاۋعا شاماسى كەلەدى، سىرت-سىرت سوققان تامشىمەن جارىسا كەۋدەسى دە سىرىلداپ كەلەدى. قوس اياعىنا قۋات بەرسىن قۇداي. ازىرگە ءبارى قالىپتى سەكىلدى، ءبىراق بارا-بارا وكپەسى وشەدى، تالتىرەكتەپ جىعىلادى. ۇيرەنشىكتى جاعداي، تالاي رەت سويتكەن. 9-سىنىپتان باستاپ جولداس بولعان دەمىكپە بۇگىن ءبىر كەڭشىلىك جاساماسا تاپ سولاي بولۋى ءتيىس.
تۋمىسىنان دىمكاس بوپ وسكەنىنە سان مارتە وپىنىپ، سانسىز ءتۇندى «اح» ۇرا، الاسۇرا وتكىزدى ول. اسىرەسە كوشە بالالارى اۋىل شەتىندە الادوپتى قۋالاپ جۇرگەندە، جۇگىرىپ بارىپ ارالاسا كەتكىسى كەلەتىن. بىردى-ەكىلى سويتەمىن دەپ اۋرۋحانادان ءبىراق شىققانى بار. سودان بەرى «اقىرىن ءجۇرىپ، انىق باسۋعا» داعدىلاندى، ءسال تىنىسى تارىلسا بولدى قاي جەردە بولماسىن وتىرا قالىپ، تىنىستايدى.
بۇگىن دە تاي شاپتىرىم جەرگە جەتۋ ءۇشىن تالاي ايالداما جاساپ كەلەدى. السىرەي باستاعان سەكىلدى. جاڭا تۋعان تولدەي بۇتى-بۇتىنا شالىنىسىپ، اياعى ىرقىنا كونەر ەمەس. جاڭبىرعا شىلانىپ، جىلپىلداپ تۇرعان ساز بالشىقتان تايىپ كەتتى، تالتىرەكتەپ قايتا تۇردى، كوز الدى تۇماندانىپ بارادى. ايالداۋعا بولمايدى، نەدە بولسا جەتىپ جىعىلۋ كەرەك. قولىن الدىعا ەربەڭدەتىپ، ۇمسىنا ءتۇستى، ۇمتىلا بەردى. ۇمتىلا بەردى.
تىنىسى تارىلىپ بارادى. بىرەۋ تۇنشىقتىرىپ جاتقانداي،....باعاناعى كوزىلدىرىكتى قارا سەكىلدى، مازاقتاپ كۇلەدى تەكسىز. اۋا جەتپەي بارادى. دۇنيەدە ساتىلمايتىن تەگىن دۇنيە اۋا، ءبىراق قىبىرلاعان ماقۇلىق پەن قىلتيعان وسىمدىك ءۇشىن ەڭ ءزارۋ، ەڭ قىمبات قازىنا دا وسى اۋا ەكەن اۋ... ا، قۇدايىم اۋا بەرشى ماعان دەپ ايقايلاعىسى كەلدى. ءبىراق ءۇنى شىعار ەمەس.
بىرەر مارتە قۇلاپ تۇردى. جىعىلۋعا بولمايدى جاۋمەن جاعالاسقاندا، «مەيلى سەنىڭ ءتانىڭ ءالسىز بولسىن، ءبىراق رۋحىڭدى بيىك ۇستا» دەپ بىرەۋ قۇلاعىنا سىبىرلاعانداي بولادى. بۇل سوزدەن قۋات الىپ، ورنىنان تۇرايىن دەسە كوزىلدىرىكتى قارا جولىن كەس-كەستەيدى. كەڭىردەگىنەن قولىن الار ەمەس، بۋىندىرىپ جاتىر. ساقىلداپ كۇلەدى ناقۇرىس. بۇل ودان سايىن ورشەلەنىپ، ەنتەلەي ءتۇستى. ەتپەتتەي قۇلادى، قايتا تۇردى. وسىلايشا قانشا الىسقانى بەلگىسىز، قانشا جەر جۇرگەنى دە بەيمالىم، ءبىر ءسات قولى قابىرعاعا تىرەلگەنى، سونى جاعالاپ الدە ءۇي، الدە قوراعا كىرگەنى ەمىس-ەمىس ەسىندە.
* * *
- استاپىراللا!!!
وز-وزىنە كەلىپ، كەۋدەدەگى سىرىل سايابىرسىپ، ساناسى سەرگىگەندە كوردى، كورتوپىراقتى قۇشاقتاپ جاتىر ەكەن. اتىپ تۇردى. كۇبىرلەپ دۇعا جاسادى. كىمدىكى بولسا دا بالا-شاعاسى باقۋاتتى بىرەۋدىكى بولۋى كەرەك. بۇل جالداپ تۇراتىن پاتەر مىنانىڭ جانىندا تاۋىق قوراداي بوپ قالادى. اقىرىن شەشىنىپ، كيىمدەرىن سىقتى. جاڭبىر قالاعا قاراي ەڭىستەپ بارادى ەكەن. دالاعا شىقتى. جاۋىندى ەڭىسكە ايداپ سالعان وكپەك جەل ەسىپ تۇر ەكەن، وڭمەنىنەن ءوتىپ بارادى. كوزى قاراڭعىلىققا ۇيرەنگەن. تۋ سىرتىنان وزىنە قادالعان جاناردى بايقادى. جالت قاراپ ەدى جۇرەگى سۋ ەتىپ، جالپاسىنان تۇسە جازدادى.
- ۇيىمە باسا كوكتەپ كىرگەن بۇل قاي تەنتەك، دەگەندەي بىرەۋ قاسقايىپ تۇر. بىرەۋ ەمەس، مەلشيگەن تاس ءمۇسىن. ءمۇسىن بولعاندا دا ءولىسى تۇرماق تىرلىگىندە الدىنا بارۋعا يمەنەتىن، تەك تەلەديداردان كورگەن ايگىلى جازۋشى. ەسكەرتكىشىن اينىتپاي-اق سالعان ەكەن، الدەنەگە اشۋلىداي اينالاسىنا ماڭعاز قالىپ تانىتادى. جۇرەسىنەن وتىرىپ، تاعى دا قۇران وقىدى.
زيرات ماڭايى سارىتوپىراق. جاۋىن سۋىمەن شىلانىپ مي باتپاققا اينالعان. بۇ كىسىنىڭ قابىرستانداعى كورشىسى دە وسال ادام ەمەس. بەلگىلى اقىن. ال اناۋ ينجەنەر-عالىم. تاس مۇسىندەر مەنىڭ جانىمدا سەن كىم ەدىڭ دەگەندەي بىرىمەن-بىرى بوي تالاستىرىپ تۇرعانداي كورىندى. اقىرىنداپ زيراتتاردى ارالاي باستادى. مىنا ەكەۋىن كورگەندە مىرس ەتىپ كۇلىپ جىبەرە جازدادى دا ايىلىن جيىپ الدى. ەكەۋى تىرلىگىندە ويلادى ما ەكەن ولگەندە قاتار جاتامىز دەپ. جەر باسىپ جۇرگەندە بىر-بىرىنە امانداسۋ تۇرماق ءبىرى كەلە جاتسا ەكىنشىسى تەرىس اينالاتىن ەكى قيقار شالعا قاتار توسەك سالىپ بەرگەن حاق-تاعالانىڭ قۇدىرەتى اي دەدى ىشىنەن.
ىزدەگەن ادامىن تابا الار ەمەس. قاپ، سۇراپ الماي باعانا بىرەۋلەردەن، ەشكىمگە ايتپاي تاۋعا قاشا جونەلگەنىنە وكىندى. ۇيالى تەلەفونىن قوسىپ ەدى، تاۋ اراسى بولعان سوڭ با بايلانىس جوق ەكەن. ءوشىرىپ قايتا ءجۇردى. وسىلايشا ءتۇنى بويى ساندالدى. اقىرى الگىندەگى ۇيرەنشىكتى زيراتقا اينالىپ كەلدى.
-قوناعىم كەشىكتىڭ عوي دەگەندەي، تاس ءمۇسىن جىلىشىراي تانىتا قارسى الدى بۇ جولى.
* * *
ابدەن قالجىراپ شارشاپتى، زيراتتىڭ قابىرعاسىنا سۇيكەنىپ وتىرا كەتكەنى سول ەدى، بىردەن كوزى ىلىنگەن. ءتۇس كوردى. دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ باسىندا كوپ ادام ءماجىلىس قۇرىپ وتىر. ءسوزى سالماقتى اقىن-جازۋشى، قايراتكەر، ساياساتكەرلەردىڭ كوبى كەلىپتى. ورتادا بۇگىن ءوزى ىزدەپ جۇرگەن بولات اعاسى.... بارىپ امانداسايىن دەپ ەدى، يىن-تىرەسكەن كوپشىلىكتەن وتە المادى. ءارى اشۋلى ءتارىزدى. قولىن سەرمەپ-سەرمەپ، بىردەڭەلەردى ايتتى دا جينالىستى تاستاپ شىعىپ كەتتى. بۇل تۇرا سالا ارتىنان جۇگىردى. بۇرىلىپ قارار ەمەس. «اعا» دەپ ايقايلاسا، ءسال كىدىرگەندەي بولادى دا قايتا جەتكىزبەي ءجۇرىپ كەتەدى.
اعالاپ جاتىپ ويانىپ كەتتى. باستىرىلىپ قالىپتى. تالاي جىلدان بەرى جولداس قىلعان كوكجوتەل مەنى ۇمىتايىن دەدىڭ بە دەگەندەي قايتا-قايتا كەلىپ، كومەيىن جىبىرلاتىپ تۇر. اۋناقشىپ جاتىپ، كوز ءىلىندىردى. تاعى ءتۇس كوردى. بۇل جولى بولات اعاسى اتقا ءمىنىپ الىپتى. قاسىندا اق ساقالدى ءۇش قاريا بار. ۇشەۋىنىڭ استىندا تۇرپاتى بولەكشە جارالعان، ءۇش تۇلپار. تۇرلەرى تانىس قۇداي-اۋ قايدان كورگەن ادامدارى بۇلار. ازداپ شىرامىتتى. استانادا ۇشەۋىنىڭ قاتار وتىرعان ەسكەرتكىشى بار ەمەس پە، ءداۋ دە بولسا سولار دەپ توپشىلادى. بولات اعاسىنىڭ جول سىلتەۋىمەن، تاۋ بوكتەرلەپ قالاعا قاراي كەلە جاتىر. اقساقالدار بىردە باس شۇلعىسىپ، رازى بولعانداي كەيىپ تانىتادى، بىردە كەرىسىنشە سۇرلانىپ قالادى.
قالاعا كىرە بەرىستە الگى شالداردىڭ اتى كىلت توقتاپ، جۇرمەي قويدى. قاريالار قىلقۇيرىقتارىن بوربايلاعىسى جوق، مارعاۋ قالىپ تانىتادى. تەك، بولات اعاسى ءارقايسىسىن ءبىر جەتەلەپ جۇگىرىپ ءجۇر. جارىقتىق جانۋارلار اياعىن باسار ەمەس، جاتىرقاپ تۇرعان سەكىلدى، قاسقىر كورگەندەي قالشىلداپ كەتىپتى ءتىپتى. الگىندە عانا جايدارىلىق تانىتىپ كەلە جاتقان شالداردىڭ دا بەت-الپەتى الەم-تاپىراق. دىراۋ قامشىلارىن قوس بۇكتەپ ۇستاعان كۇيى، قولدارىن بىرەسە شىعىسقا، بىرىسە تەرىستىككە سىلتەپ بولات اعاسىن كەزەك-كەزەك سوگىپ جاتىر. داۋىستارىن ەستي الار ەمەس. ءبىر كەزدە قاريالار كەلگەن ىزىمەن جەلە-جورتىپ الاتاۋدى اسىپ كەتتى.
سوندا بايقادى قىر باسىندا جەر قايىسقان جاۋىنگەرلەر تۇر ەكەن. ەسىكپەن توردەي اتقا مىنگەن بىرەۋ ويقاستاپ شاۋىپ ءجۇر. انىقتاپ قاراعاندا بايقادى باسى جوق. باسسىز كەۋدە. ۇستىندەگى اقبەرەن ساۋىتى كۇنگە شاعىلىسادى، قولىنداعى الداسپانىن ارى-بەرى بۇلعاپ تىنىم تابار ەمەس. ول ويقاستاپ شاپقان سايىن قالىڭ اسكەر تاۋ ءىشىن جاڭعىرىقتىرىپ ۇران سالادى.
- الاش!!! الاش!!!
- ابىلاي!!! ابىلاي!!! دەگەن داۋىستى انىق ەستىدى.
ءبىر كەزدە تاۋدىڭ باتىس جاعىنان تاعى ءبىر باسى جوق باتىر شاۋىپ شىقتى. ءبىراق قولىنا قىلىش ەمەس، شوقپار سەكىلدى بىردەمەنى ۇستاپ العان. قالىڭ توپقا جاقىنداعاندا تانىدى، دومبىرا ەكەن. ۇرانداعان الامانداردىڭ الدىنا جەتە بەرە، دومبىراسىن سابالاپ الدەبىر ازالى كۇيدى تارتا جونەلدى. ونىڭ كۇيى جاۋىنگەرلەردى ونان سايىن رۋحتاندىرعانداي، قالىڭ قول «اتتان» دەگەن ۇران شىقسا، نەنى بولسىن جايپاپ وتۋگە دايىن تۇر.
بولات اعاسى باسى جوق ەكەۋگە قاراپ، مەلشيىپ قاتىپ قالىپتى، قامشىلار جاقتان قاسىنا تاقاعان بۇعان ءجۇزىن دە بۇرمادى. ەكى كوزگە ەرىك بەرىپ، جىلاپ تۇر....
- بابالارىمىز رەنجىپ كەتتى بىزگە، دەدى الدەن سوڭ. ولار كىمدەر دەپ سۇراپ ۇلگەرمەدى كەل مىنگەس دەپ ۇزەنگىدەن اياعىن ۇسىندى. سوندا بايقادى ءاپپاق كيىم كيىپ العان اعاسى جالاڭ اياق ەكەن. استىنداعى تورى ات تىقىرشىپ بولار ەمەس. بۇل ەكى رەت ۇمتىلىپ ەدى اۋىزدىعىمەن الىسقان جانۋار ۇرشىقشا ءۇيىرىلىپ جولاتپادى.
- ءوي سەنى اتقا مىنۋگە جارادى ما دەسەم ءالى بوسكوتەن ەكەنسىڭ عوي. ايتپاقشى مەنى نەگە ىزدەپ ءجۇرسىڭ. ودان دا بار! قىزمەت قىل...ءبىز ىستەي الماعان شارۋالار سەندەردىڭ مويىندارىڭدا.
بۇل جاۋاپ بەرمەستەن، بۇرتيىپ تومەن قارادى.
- انا قاريالار نەگە قاپالى بىلەسىڭ بە؟ ءبىز ولاردىڭ اماناتىنا قيانات جاسادىق....ال سەن ءالى اتقا مىنە الماي ءجۇرسىڭ.....
ۇيالعاندا بەتى دۋ ەتە قالۋشى ەدى. قىزارعان ءجۇزىن كورسەتپەيىن دەپ ودان سايىن تۇقشيا ءتۇستى. باسىن كوتەرگەندە بولات اعاسىنىڭ ورنىن سيپاپ قالدى. ارى-بەرى جۇگىرىپ ىزدەدى، تاپپادى. شالىنىپ جىعىلعانداي بولدى، وڭ قولى شىمىرلاپ بارادى. ويانىپ كەتتى، وڭ جاق قاپتالى تۇتاستاي ۇيىپ قالعان ەكەن.
* * *
تاڭ بوزارىپ كەلەدى... دالاعا شىقتى. ءتۇنى بويى شارق ۇرىپ ىزدەگەن زيرات كوپتەن وقشاۋلاۋ جەردە ەكەن، تەز تاپتى. تۋمىسىنان قاراپايىم كىسىنىڭ زيراتى دا باسقالاردىكىندەي ەمەس، ەلەۋسىزدەۋ كورىندى. ول بولات اعاسىنىڭ وسىنداي قاراپايىمدىلىعىن، دارالىعىن جاقسى كورەتىن. قۇران وقىپ، باتا جاسادى. باستاپقىدا قالادان مولاعا قاراي بەت العاندا، اعاسىنا ءبىر القاۋسىز اقتارىلسام، ىشتەگى شەمەن بوپ قاتقان شەردى تارقاتسام دەگەن ويىنان اينىپ قالدى. تۇندەگى تۇسىندە سويلەسكەنى جەتكىلىكتى سەكىلدى.
ءبىراق ءۇش قاريا قايدان كەلىپ، قايدا كەتتى؟ باسى جوق كەۋدەلەر كىمدىكى؟ ولاردىڭ اماناتى نە؟ ءوز ءتۇسىن ءوزى جورۋعا بولمايدى دەۋشى ەدى. تەز ارادا ۇيىنە جەتىپ، كورشى تۇراتىن اقىندى تاۋىپ الۋ كەرەك. ازداپ قىرسىقتىعى، «ىنجىقسىڭ» دەپ بۇنى سوزبەن قاجايتىنى بولماسا، الىپ شاحاردا ودان جاقىن ەشكىمى جوق. ول ءقابىرستاننان قالاعا قاراي بەت الدى. ويىندا تۇندەگى تۇسىنەن قالعان ءزىلباتپان مىندەت بولعانمەن بويىندا ءبىر جەڭىلدىك سەزىلەدى. ەنتىكسە دە ەكپىندى ۇدەتىپ، ىلديلاپ كەلەدى. شىعىستان اتقان كۇن الىپ شاحارعا نۇرىن شاشىپ تۇرعانداي كورىندى....ءبىزدىڭ دە كۇنىمىز تۋار دەدى ىشىنەن.
تاپ وسى مەزەتتە تالاي جىلدان بەرى تىرىلەرگە لاعنەت ايتىپ، ولىك اڭدىعان كارى قۇزعىن دا ءجانتاسىلىم ەتكەن ەدى.
