قازاقتا «ەر قاناتى – ات»، «جىلقى – ءتورت تۇلىك مالدىڭ تورەسى»، «اتتىڭ سىرىن مىنگەن بىلەدى، جولدىڭ سىرىن جۇرگەن بىلەدى»، «اتتىڭ سىنىن اتبەگى بىلەدى، قۇستىڭ سىنىن قۇسبەگى بىلەدى»، «اتىڭ شابانداسا بابىنا قارا، دوسىڭ جامانداسا اعىنا قارا» دەگەن ماقال-ماتەلدەردىڭ اراسىندا ات تاقىرىبى تۋرالى مىڭ بەس جۇزدەن استام ماقال-ماتەل ايتىلادى ەكەن. وسىعان قاراعاندا، قازاق حالقى اتقا، ات شارۋاشىلىعىنا ەش ۋاقىتتا ەنجار قاراماعان، ناعىز اتقۇمار، اتبەگى حالىق ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى.
ول عانا ەمەس.
ەرەكشە جىلقىعا جاقىن، جىلقىنىڭ قىرى مەن سىرىن جەتە مەڭگەرگەن ۇلى حالىق ەكەندىگىن ءتىپتى دە دالەلدەي تۇسۋگە بولادى. قازاق:
جىلقى ءپىرى – «قامبار اتا»،
تۇيە ءپىرى – «ويسىلقارا»،
سيىر ءپىرى – «زەڭگى بابا»،
قوي ءپىرى – «شوپان اتا»،
ەشكى ءپىرى – «شەكشەك اتا» دەپ بىلەدى.
ال قازاق حالقى بۇل ۇعىمدى قايدان الدى؟ قاي عاسىردان بەرى مال پىرلەرىن وسىنداي اتاۋلارمەن اتاپ كەلدى؟ ونى كىم بىلەدى؟ وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە ايتىلاتىن قانداي اڭىز-اڭگىمەلەر بار؟ بۇگىن وسى تاقىرىپقا سوعىپ كورەيىك.
ءجا. قازاقتىڭ بەرگى تاريحى سانالاتىن سارمات، عۇن، قاڭلى، الان، ءۇيسىن داۋىرلەرىندە دە مال پىرلەرى تۋرالى وسى اتاۋلار بار ەدى. ەل ىشىندە، جۇرت ۇعىمىندا وسىلاي قولدانۋشى ەدى. سول كەزدە اتا-بابالارىمىز ءتورت تۇلىك مالدى ابدەن قولعا ۇيرەتىپ، شۋ، اساۋ ارعىماقتاردى اۋىزدىقتاپ، كەڭ ساحارا توسىندە كوشپەندى ءومىر ءسۇرىپ كەلدى، ءتورت تۇلىك مالدىڭ قىرى مەن سىرىن قانىق ءبىلدى. مەنىڭ ايتقالى جانە جازعالى وتىرعانىم ول ەمەس. ءتورت تۇلىك مالدىڭ پىرلەرىنىڭ ەڭ العاشقى باستاۋ الىپ، تاراعان ۇلى اڭىزدىق تاريحى...
ءيا. سەن ونى قايدان بىلەسىڭ، كىمنەن ەستىدىڭ؟- دەپ سۇرايتىندار دا بولار.
1969 جىلى قوڭىر كۇز ايى بولاتىن. مەن توعىز جاستا ەدىم. ول كەزدە ءبىزدىڭ ءۇيىمىز قىتايدىڭ التاي ايماعى، كوكتوعاي اۋدانى، دۇرە اۋىلىنداعى جالاڭاشجار دەپ اتالاتىن شاعىن قىستاقتا بولاتىن. ءبىزدىڭ كورشىمىز تۇراحان دەگەن اقساقال بار ەدى. ونىڭ كەنجە ۇلى اعزامحان ەكەۋمىز ءارى دوس، ءارى ساباقتاس، ءارى كورشى ەدىك...
ءبىز تۇرعان شاعىن اۋىل جارتىلاي مال، جارتىلاي ەگىن شارۋا-شىلىعىمەن شۇعىلداناتىن. دالانىڭ جازىق جەرلەرى جازدى كۇنى جاپ-جاسىل ەگىستىككە اينالادى. بۇل كەرەمەت ەگىس الىقپاتارىنا جەرگىلىكتى قازاق ديقاندارى بيداي، تارى، كۇرىش، قۇما، ارپا، بۇرشاق، كۇنجىت، كۇنباعىس، جۇگەرى، قاۋىن، قاربىز، باسقا دا تولىپ جاتقان كوگونىستەردى ەگۋشى ەدى. ەگىس اينالاسى بۇتا-بۇرگەندى بولىپ، سۇرشا تال، اق تەرەك، كوك تەرەك، قارا اعاش، جىڭعىل، جيدە سىندى قىلقاناقتى وسىمدىكتەر مەن كومكەرىلىپ تۇراتىن. قىستاق پەن ەگىس اتىزىنىڭ اراسىن ءزاۋلىم نار قامىستار الىپ ۇزاقتان ۇزاققا سوزىلىپ جاتاتىن. بۇل ءبىر سۇلۋ ولكە ەدى. ونى سۋرەتتەۋگە ءالى كۇنگە ءتىل جەتپەيدى...
كوكتەم كەلىسىمەن-اق، كوك دۇركىرەپ تەز كوكتەيدى، جاڭبىرلى ماۋسىم باستالادى، جىلى ۇيەكتەن سىڭسىپ ۇشىپ، سانسىز جىل قۇستارى كەلەدى. قوڭىر قاز، سارىالا قاز، قارا ۇيرەك، الا ۇيرەك، اققۋ، تىرنا، ءبىرقازان، كوكقۇتان، قۇرقىلتاي، ساندۋعاش، بۇلبۇل تورعايلاردىڭ سان مىڭ قۇبىلتىپ سايراعان ءۇنىن تىڭداپ، وسىناۋ عاجايىپ سۇلۋ ولكەنىڭ كوركەم توسىندەگى كوك توبەدە وتىرعان ادامدا ءدال سول ساتتە تارىداي تامشى ارمان بولماۋشى ەدى. ءجاننات تورىندە وتىرعانداي راحاتتانىپ، سەزىمى سەتەرلەنىپ كەتەتىن...
اۋىلدىڭ تۇلا تۋ سىرتىن جاتاعان ءۇنسىز جوتالار قورشاپ جاتاتىن. سول جون-جوتالاردىڭ ءاربىر سايىنان ارۋدىڭ ءمولدىر كوزىندەي تۇپ-تۇنىق بولىپ اق بۇلاقتار سىڭق-سىڭق كۇلىپ، سىلدىراپ اعىپ جاتاتىن. كەڭ اڭعارلى سايلارى ءار الۋان گۇلدەسىن ءشوپ تەكتى، ءنارلى، ءدارى وسىمدىكتەر تولىپ وسەتىن. ول ءتورت تۇلىك مالدىڭ قۇنارلى دا شۇرايلى جايىلىمى ەدى. وسىناۋ تىنىستى جايىلىمدا جىبەك جالدى جىلقىلار، ەكى وركەشى بالاداي، ەكى كوزى تاناداي ارۋانا تۇيەلەر، جەلىنى قازانداي ماما سيىرلار، تەگەنە قۇيرىقتى قورا-قورا قويلار، ءمۇيىزى نايزاداي، مىڭعىرعان ەشكىلەر جايىلىپ، دالانى تىرشىلىك قاينار كوزىنە تۇندىرىپ تۇراتىن. ودان ارى قاراي قۇمدى ولكەلەرگە ۇلاسىپ، كەڭ ساحارا، جالپاق باۋىرىن ەرەن قابىرعا تاۋلارىنا قاراي سوزىپ جاتاتىن. سول قۇتتى دالادا قاراقۇيرىق، ارقار، بۇعى، قۇلان سىندى قوڭىر اڭدار جورتا جايىلىپ جۇرسە، تۇلكى، قارساق، بورسىق سىندى جىرتقىش اڭدار دا بەلدەن بەلگە اسىپ، سول قوڭىر اڭداردى اڭدىپ جورتاتىن. قىستاقتىڭ الدىڭعى جاعىنداعى التى شاقىرىمداي جەردە ەركە ەرتىس وزەنى كىلكىپ اعىپ جاتاتىن. وزەن سۋىندا قۇندىز، سۋتىشقان سىندى تەرىسى باعالى سۋ جانۋارلارى ءومىر سۇرۋدەن سىرت، بالىقتاردىڭ جۇزدەن ارتىق ءتۇرى ءجۇزىپ جۇرەتىن. الابۇعى، اق قايران، قارا بالىق، سازان، تابان، جىلان بالىق، التىن بالىق، شورتان، قازانباس بالىق، جاڭقا بالىق دەگەن بالىقتاردىڭ ءتۇرىن ءبىز سول بالا كەزىمىزدە جاقسى ءبىلۋشى ەدىك...
ءيا. مۇنى ەرىنبەي جازىپ، جالىقپاي ايتىپ وتىرعانىم، ادامنىڭ ءبىر مىنەزى تۋعان جەرىنە تارتادى ەمەس پە؟!
بۇل ولكەدە نە ىزدەسەڭ ءبارى-بارى دە تابىلادى. جەردە جورعالاپ جۇرگەن جاندىكتەردىڭ ءتۇرى مەن ءتۇسىن، ءسىرا، ايتىپ تاۋىسا الماسپىز. بىلەتىندەرىن اتاساق، جىلان، وقجىلان، سۇرجىلان، ايىرجىلان، الا جىلان، قارا جىلان، قىسقا جىلان، كەسىرتكە، ءبۇيى، ورمەكشى، قارا قوڭىز، مايكە قوڭىز، بۇزاۋباس، شايان، ايىرقۇيرىق سياقتى جاندىكتەر جەردە جورعالاسا، ماسا، ءشۇرشىت، شىركەي اۋەدە اينالىپ، تىنىسىڭدى العىزبايتىن كەزدەر دە بولادى. ءبىز بارىنە قىزىعا قارايتىنبىز. ءار قايسىسىنىڭ سىرىن بىلگىمىز كەلەتىن. ءيا، وسى جولى بىزگە ءتورت تۇلىك مالدىڭ ءپىرى تۋرالى ءبىلۋدىڭ ورايى كەزدى، ءساتى ءتۇستى.
جالاڭاشجار اتالاتىن شاعىن قىستاقتىڭ كۇز ايلارى، كۇزدى كۇندەرى ساپ-سارى اتىزدار مەن وسىمدىكتەردىڭ جاپىراقتارىنىڭ سارى الا تارتۋىمەن وزگەشە اسەم تۇسكە ەنەتىن، سالتاناتىن ءتىپتى اسىرىپ جىبەرەتىن. قۇستار قايتاتىن، ەگىن جينالىپ، قىرماندالىپ، قىزىلدانىپ، قامباعا تولاتىن، ورىستەن كۇلدىر-كۇلدىر كىسىنەپ جىلقىلار، ازان-قازان موڭىرەپ سيىرلار، ماڭ-ماڭ باسىپ بوزداعان تۇيەلەر، ۋلاپ-شۋلاپ ماڭىراعان قورا-قورا قويلار قىستاققا قاراي كەلە جاتقاندا ونىڭ الدىنان دىر-دۋ بولىپ اۋىل بالالارى جۇگىرە جارىسا شىعۋشى ەدىك. وسى جولى دوسىم اعزامحان ەكەۋمىز سول كەلە جاتقان مالداردىڭ الدىنان قاتار جۇگىرىپ، بىرگە شىقتىق. قىستاقتان جارىم شاقىرىمداي جەرگە دەيىن جارىسا جۇگىرىپ بىرگە باردىق. ارىق جاعاسىنا جەتكەندە تورتوبەل اتتىڭ ۇستىندە ۇڭىرەك كوزدى، ات جاقتى، شاقشا ساقالدى تۇراحان اقساقال تۇر ەكەن:
- ەكى جۇگىرمەك، قايدا باراسىڭدار؟ ورىستەن قايتقان جىلقىلار باسىپ كەتەدى، تەز بەرى كەلىڭدەر، ماعان جاقىنداڭدار،- دەپ اعزامحان ەكەۋمىزدى قاسىنا شاقىرىپ الدى. مەن دوسىم اعزامحاننىڭ اكەسى تۇراحان اقساقالعا:
- اسسالاۋماعالەيكۇم،- دەپ سالەم بەردىم.
- ۋاعالەيكۇم ءاس-سالام. ءالىم جەتسە، باس سالام،- دەپ ازىلدەي سالەمىمدى الدى دا:
- مىناۋ الگى مەنىڭ قۇرداسىم – مال ءپىرى، بوپايدىڭ ۇلى بولات ەمەس پە؟ ەكى بوقمۇرىن، نەگە سونشا ەنتىگىپ جۇگىرىپ جۇرسىڭدەر، ۇيگە قايتىڭدار،- دەدى قاباعىن ءسال شىتىپ. مەن اكەمدى «مال ءپىرى» دەپ اتاعانىنا ىشتەي شامىرقانىپ قالدىم. اكەمدى مالعا تەڭەگەنى نەسى، بۇل قاي قورلاعانى دەپ ۇنجىرعام ءتۇسىپ تۇرىپ قالىپ ەدىم، كوپتى كورىپ، كونەكتى تەسكەن قاريا سەزە قويىپ، ماعان قادالا قاراپ الدى دا:
- ءوي، بوقمۇرىن، سەن نە بىلەسىڭ؟ بوپاي ەكەۋمىز ءبىر جىلدىڭ ءتولىمىز. دان قۇرداسپىز. قۇرداستىڭ قۇدايى ءبىر، جىبەكتىڭ ءتۇيىنى ءبىر. ول مال دارىگەرى بولعاندىقتان ونى مەن «مال ءپىرى» دەپ اتايمىن. مالدىڭ كيەسىن مال ءپىرى دەيدى. سەنىڭ اكەڭ دە سول مالدىڭ ءپىرى،- دەپ قارق-قارق كۇلدى. مەنىڭ اشۋىم ودان ارى شيرىعا ءتۇستى.
- اتا، ايتىڭىزشى، ادامدى «مال» دەپ كەمسىتۋ دۇرىس پا؟- دەدىم اشۋعا بوي الدىرىپ. ءدال وسى ساتتە ورىستەن قۇيرىق-جالى جىبەكتەي سۋسىلداپ توگىلگەن تۇراحان اقساقالدىڭ قارا ايعىرى دا ارقىراپ الدىنا تاقاپ كەلىپ قالدى.
- و، بالە. مىنە، «قامبار اتا» كەلدى. سەنىڭ اكەڭ بوپاي دا وسى مەنىڭ قارا ايعىرىمداي ناعىز «قامبار اتانىڭ» ءوزى. بولعاندا دا اۋماعان ءوزى،- دەپ ودان ارى اكەمدى قارا ايعىرعا ۇقساتىپ تەڭەدى. قاسىمدا تۇرعان بالاسى اعزامحاندى اتىنىڭ ارتىنا مىڭگەستىرىپ الدى دا، قارا ايعىرىن ايداپ ۇيىنە قاراي تارتتى. مەن تۇرعان ورنىمدا ءبىرازعا دەيىن سىلەيىپ، ءۇنسىز ويلانىپ تۇرا بەردىم.
مىنا دوسىمنىڭ اكەسى مەنىڭ اكەمدى بىرەسە «مال ءپىرى»، بىرەسە «قامبار اتا» دەپ اۋزىنا كەلگەنىن ايتىپ مالعا بالاپ كەتتى. ەرتەڭ دوستارىم ەستىسە، ولاردىڭ ءبارى مەنى مالدىڭ بالاسى دەپ مازاق ەتەدى-اۋ دەپ ىزادان جارىلا جازداپ ۇيگە ورالدىم. ەسىكتى قاتتى اشۋمەن جۇلقا تارتىپ، ايقارا اشىپ، تابالدىرىقتى اتتاپ تۇرىپ قالدىم. اكەم ءتور الدىنداعى دوڭگەلەك شاي تاقتايىنا ءبىر قورا كىتاپتى جايىپ سالىپ، بىرەۋىن قولىنا الىپ شۇقشيىپ وقىپ وتىر ەكەن. ەسىكتىڭ سىقىر ەتىپ قاتتى اشىلعانىنان سەكەم العان اكەم كوز اينەگىنىڭ ۇستىنەن ەسىك جاقتا تۇرعان ماعان تەسىلە قارادى دا:
- بالام-اۋ، ۇلىم، ەسىكتى سونشا قاتتى سەرپىپ اشقانىڭ نە؟ ەسىكتە قۇت پەن باقىت تۇرادى. ەسىكتى ولاي اشسا، ۇيدەگى قۇت قۇسى ۇركىپ ۇشىپ كەتەدى. سونشا كىمگە اشۋلىسىڭ؟- دەدى جاي عانا قوڭىر ۇنمەن. مەن ول كەزدە اكەمدى «اتا» دەپ اتاۋشى ەدىم. ويتكەنى ۇلى اتامىز مەن جوقتا، تۋماي تۇرعاندا، اكەمنىڭ جاس شاعىندا دۇنيەدەن وزعان ەكەن.
- اتا، «مال ءپىرى»، «قامبار اتا» دەگەن نە؟ ادام با، مال ما؟ ماعان سونى ءتۇسىندىرشى،- دەپ تىكە سۇراق قويدىم. ءالى تورگە شىققام جوق،. ەسىك جاقتا قاققان قازىقتاي قادالىپ تۇرمىن. ەكى كوزىم جاسقا تولىپ، اۋشدان جارىلارداي كۇيدە تۇرمىن. اكەم ماعان ءبىرازعا دەيىن ءۇنسىز مەيىرلەنە قاراپ وتىردا دا، «بەرى كەل، قۇلىنىم» دەپ قاسىنا شاقىردى. مەنى ودان ارى اشۋ قىستى. اكەمنىڭ مەنى «قۇلىنىم» دەگەنى مالعا ۇقساتقانى عوي. تۇراحان اقساقالدىڭ دا قارا ايعىرىنىڭ ءتولىن قۇلىن دەيدى ەمەس پە؟ اكەم «ايعىر» بولسا، مەن «قۇلىن» بولعانىم بولدى عوي. بۇل نە دەگەن مازاق دەپ تورگە شىقپاي تۇرىپ الدىم.
- اتا، مەن مال ەمەسپىن، قۇلىن ەمەسپىن،- دەپ شاڭك-شاڭك ەتتىم. وسى كەزدە اكەم مەنىڭ ءبىر نارسەگنى تۇسىنە الماي اشۋلى تۇرعانىمدى سەزدى دە، ورنىنان جىلدام كوتەرىلىپ، ادىمداي باسىپ، قاسىما كەلدى. مەنى «ءاۋپ» دەپ كوتەرگەن بويىندا ءۇيدىڭ تورىنە الىپ شىقتى.
- ۇلىم، ماعان ءوزىڭ ايتشى، كىم سەنى اشۋلانجىردى؟ نەگە اشۋلاندىڭ؟- دەپ سۇرادى.
- انا دوسىم اعزامحاننىڭ اكەسى، تۇراحان اقساقال سەنى «مال ءپىرى»، «قامبار اتا» دەپ مالعا ۇقساتتى. ال ءسىز مەنى «قۇلىن» دەپ مالدىڭ تولىنە ۇقساتتىڭىز. ءسىز دە، مەن دە مال بولعانىمىز با؟- دەدىم.
- ە-ە، بالام، بالام-اي، تۇراحان مەنىڭ قۇرداسىم، اكەسى قۇرداستىڭ بالاسى قۇرداس دەۋشى ەدى. سەنى سول شامداندىرعان ەكەن عوي. مەنىڭ كاسىبىم مال دارىگەرى بولعان سوڭ ول مەنى مال ءپىرى دەپ قالجىڭداپ جۇرەدى. وندا تۇرعان نە بار؟ دوڭىزعا ۇقساتپاسا بولدى دەدى.
- اتا، ماعان ءتۇسىندىرشى. «قامبار اتا» دەگەن كىم؟- دەپ قادالا سۇرادىم.
- ە-ە، بالام، جارقىنىم، ايتايىن، ايتايىن. مەنىڭ ءدال سەندەي جاسىمدا مەن دە اكەم حالەل مارقۇمنان ءدال وسى سۇراقتى سۇراعانىم بار ەدى. مەنىڭ ۇلىما دا وي قۋىپ، وسى سۇراق كوشىپ كەلگەن ەكەن. اكەم حالەل ءتورت تۇلىك مالدىڭ ءپىرى تۋرالى كەرەمەت اڭىز ايتىپ بەرگەن. ساعان دا ايتايىن، زەيىن سال، نازار اۋدار. سوندا بارىپ مال ءپىرىنىڭ قايدان شىققانىن ۇعاسىڭ، شامدانبايتىن بولاسىڭ،- دەدى ءسال جىميىپ. سوسىن قوڭىر ۇنمەن مارجاندا ي ادەمى داۋىسىمەن اڭىزدى اڭىراتىپ ايتا باستادى. مەن مۇقيات تىڭدادىم. اڭىز ايتىلعان سايىن اشۋىم تارقاپ سالا بەردى. ءوزىمدى ءبىر ساتكە ۇمىتىپ سول ۇلان عايىر دالا توسىندە مال پىرلەرىمەن بىرگە جۇرگەندەي ءتاتتى قيالعڭا ب\ەرىلىپ كەتتىم. اڭىز ايتىلىپ اياقتاعان سوڭ، ۇمىتىلىپ قالماسىن دەپ، ەرتەسىنە قاعازعا كوشىرىپ، حاتقا ءتۇسىرىپ قويدىم. بۇل 1969 جىلى كۇز ايى ەدى. سودان بەرى تۇپ-تۋرا 45 جىل ۋاقىت ءوتتى. بۇل اڭىز مەنىڭ قولجازبا قورىمدا ساقتاۋلى جاتتى. 2005 جىلى بۇل اڭىزدى كوشىرىپ، قايتادان رەتكە كەلتىردىم. باسپا بەتىنە جاريالاۋدى ءجون سانادىم. ويتكەندى جاھانداسۋ داۋىرىندە ءتورت تۇلىك مالدان الشاقتاپ بارامىز. مال پىرلەرى تۋرالى عىمنىڭ استارىندا تالاي-تالاي قازاقى ءداستۇر مەن سالت، ىرىم-جىرىم، عۇرىپتار بار. ونىڭ ۇستىنە جۋىق كۇننىڭ بىرىندە «الماتى» ارناسىنان جاس ازامات تەلەفون شالىپ: «بولات بوپاي اعا، قازاقتىڭ «قارا جورعا» ءبيى تۋرالى ماماندارمەن سۇحبات وتكىزگەلى جاتىرمىز. سوعان ەتنوگراف عالىم رەتىندە كەلىپ، وي-پىكىر ءبوسىلىپ بەرەسىز بە؟» دەپ قولقا سالدى. ارتىنان حابارلاسپاي ءۇنسىز كەتتى. سودان بارىپ، وسى 45 جىلدىڭ الدىنداعى جازىپ العان ەستەلىگىم ەسىمە ءتۇستى. راس-اۋ، «قارا جورعا» ءبيى تۋرالى دا وسى اڭىزدا دالەلدى، دايەكتى، بەينەلى كورىنىستى پىكىر ايتىلاتىنى بار ەمەس پە؟ سونداي-سونداي تاريح سونىسىنا ءۇڭىلىپ جۇرگەن، جاستاردىڭ ءبار كادەسىنە جاراپ قالار دەگەن ويمەن اڭىزدى جاريالاۋعا بىردەن بەكىدىم.
ءتورت تۇلىك مالدىڭ
پىرلەرى تۋرالى اڭىز
باياعىدا جىل ساناۋمىزدان بۇرىنعى ىقىلىم زامانداردا ادام بالاسى ءتورت تۇلىك مالدىڭ اتىن بىلمەيتىن، قولعا ۇيرەتپەگەن كەزدە، توپ-توپ بولىپ ورماندى، تاۋدى، ولكەلەردەگى ۇڭگىرلەردى مەكەن ەتىپ، اعاش، تاستاردان ءار الۋان قۇرالدار جاساپ، سول قۇرالدىڭ كومەگىمەن اڭ اۋلاپ، قۇس قۋلاپ، تىرشىلىك ەتەدى ەكەن. جۋاس، بەيۋاز، قوڭىر اڭداردىڭ ەتىن قورەك ەتىپ، تەرىلەرىن تاندەرىنە جامىلىپ كۇن كورەدى ەكەن. سول زامانداعى العاشقى جابايى ادامدار وسىلاي توپتاسىپ ءومىر سۇرمەسە، بىرىگىپ تىرشىلىك كورمەسە، جالعىز جارىم، جالقى قالعاندارىن ايۋ، جولبارىس، ارىستان، قابىلان، قاسقىر سىندى جىرتقىش اڭدار جاركەمدەپ جەپ، جەمىنە اينالدىرادى ەكەن.
سول جابايى ادامداردىڭ اراسىندا دا عاجايىپ باتىر، بالۋان، شەشەن، كوسەم، تاپقىر، ايلالى كىسىلەر بولىپتى. سونداي ادامدار بىتىراپ جۇرگەن توپ-توپ تايپالاردىڭ باسىن ءبىر جەرگە قوسىپ، ۇيىمداستىرىپ ءومىر سۇرەدى ەكەن. سويتە-سويتە جينالىپ، ۇلكەن قاۋىم ەلگە اينالعان ءبىر توپتىڭ باسشىسى «قازعاق» دەپ اتالادى. قازعاق جەتى اعايىندى ەكەن. جەتەۋى دە بىرىنەن ءبىرى وتكەن باتىر ەكەن. ولار قازعاق، قامزاق، قامبار، ويسىل، زەڭگى، شوپان، شەكشەك دەپ اتالادى ەكەن. جەتەۋى جەكە ءجۇرىپ تە جىرتقىش اڭداردى اۋلاي بەرەدى. جەتەۋىنىڭ دەنەسىنەن ءبىر ءتۇرلى ءيىس شىعىپ تۇرادى ەكەن. سول ءيىستى جىرتقىش اڭدار الدىن الا سەزىپ، بۇل جەتى اعايىندى جۇرگەن جەرگە جولامايدى ەكەن.
قازعاق جەتى ونەردى مەڭگەرگەن، اقىلدى، كورەگەن، دانىشپان بولعاندىقتان جينالعان كوپ تايپانى سول بيلەپ-توستەپ تۇرىپتى. قالعان التى ءىنىسى قازعاققا مىقتى قولعانات ءرولىن ويناپتى. قالعان تايپالار ولارعا ۋىزداي ۇيىپ، قازعاقتىڭ ايتقانىن ىستەپ، جۇمساعانىن اقتارىپ كۇن كورىپتى. تۇندەر ءوتىپتى، كۇندەر ءوتىپتى، ايلار اۋناپ، جىلدار جىلىستاپتى. ءسويتىپ جۇرگەندە تايپاعا تايپا قوسىلىپ، قاۋىمى دا كوبەيە بەرىپتى. جالپاق جۇرتقا اينالىپتى. مەكەندەگەن جەرلەرى ۇلعايا بەرىپتى.
قازعاق ءبىر كۇنى جاتىپ الىپ ءتۇس كورىپتى. تۇسىندە قىزىق ءىس كورىپتى. تۇسىنە ادام اتا كىرىپ، قازعاققا اقىل-كەڭەس بەرىپتى.
- ءاي، قازعاق، سەن راسىندا باتىرسىڭ، اقىلدىسىڭ، دانىشپانسىڭ، التى ءىنىڭ سەنەن دە وتكەن باتىر. سەنەن دە دانىشپان، بىلگىر. تايپاڭ كوبەيدى، جەرىڭ ۇلكەيدى، مەكەن-جايىڭ كەڭەيدى. ەندى سەن جالعىز باسقارۋعا شاماڭ كەلمەيدى. قول استىڭداعى ادامدار بۇدان دا كوبەيەدى. كوبەيگەن سايىن بولىنەدى. سەن سودان بۇرىن التى ءىنىڭدى تاربيەلەۋىڭ كەرەك. ول ءۇشىن ولارعا دىمدى دا بىلدىرمەي التاۋىن التى جاققا اي دالاعا اپارىپ تاستاساڭ، ولار ءبىر تاڭعاجايىپ كەرەمەتتى جاراتادى. سول كەرەمەتتەن كەيىن التى ءىنىڭ بولىنەتىن تايپانى باسقارىپ، سەنىڭ مارتەبەڭدى اسىرادى،- دەپتى. قازعاق ويانسا، كورگەن ءتۇسى ەكەن. بۇل ءتاڭىردىڭ بەرگەن ايانى. مەن مۇنى ورىنداۋىم كەرەك. ءبىراق قالاي ورىندايمىن دەپ ارى ويلاپ، بەرى ويلاپ التى ءىنىسىن قاڭعىرتىپ جىبەرۋگە قيماي، قينالادى. اقىرىندا التى ءىنىسى اعاسىنىڭ قاڭعىرتىپ جىبەرگەنىن بىلدىرمەۋ ءۇشىن ءبىر سۇمدىقتى ويلاپ تابادى. ونىڭ التى ءىنىسىنىڭ سۋسىنىنا «ۇيىقتاتار» دەگەن ءشوپتىڭ ءنىلىن قوسىپ بەرىپ، التى ءىنىسىن ۇيىقتاتىپ تاستايدى. بۇل ءشوپتىڭ ءنىلىن ىشكەن ادام جەتى كۇن، جەتى ءتۇن ۇيىقتايدى ەكەن. التى ءىنىسى ۇيىقتاپ جاتقان ورايدى پايدالانىپ، قول استىنداعى باتىر ازاماتتارىن جۇمساپ: «التاۋى ءبىرىن ءبىرى تابا المايتىن التى باعىتتاعى الىس جاققا اپارىپ تاستاڭدار، ولتىرمەڭدەر، تيىسپەڭدەر، قۇرال-سايماندارىن قاستارىنا قويىپ، كەتىپ قالساڭدار بولدى» دەپ بۇيىرادى. قول استىنداعىلار قازعاقتىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىندايدى.
ال ەندى اي دالادا قاڭعىپ قالعان اڭگىمەنى قامباردان باستايىق. قامبار سول ۇيىقتاعاننان مول ۇيىقتاپ، جەتى كۇن، جەتى ءتۇن وتكەن سوڭ ەسىن جيسا، كۇن ارقان بويى كوتەرىلىپ قالعان ەكەن. ونىڭ قۇلاعىنا تاياۋ ماڭنان شۋىلداپ، شۇرقىراعان جابايى جىلقىلاردىڭ داۋىسى ەستىلەدى. ول سول داۋىس شىققان جاققا قاراي ءبىر باسىپ، ەكى باسىپ ءجۇرىپ، ءبىر بەلدى اسسا، سول بەلدىڭ ەتەگىندە جارقىراپ، جايناپ جاتقان كول كورىنەدى. كول ساعاسىندا جىبەك جالدارى توگىلگەن قالىڭ جابايى جىلقىلار سۋ ءىشىپ، شۇرقىراسىپ تۇرادى. قامبار جەتى كۇن، جەتى ءتۇن ۇيىقتاعاندىقتان دەنە قۋاتى السىرەپ، ابدەن سۋساپ قالعانىن ەندى ەسكە الادى. بار قايراتىن بويىنا جيىپ، ەپتەپ كول ساعاسىنا دا جەتەدى. كول سۋىنان قانىپ ءىشىپ زارىعىن باسادى. ءبىر عاجابى اللانىڭ قالاۋىمەن الگى جابايى جىلقىلار قامباردان ۇركىپ قاشپايدى. سول جىلقىلاردىڭ اراسىنان ءبىر قابا جالدى قارا ايعىر كەلىپ، قامباردى اينالىپ جۇرەدى. ارا-تۇرا وسىقىرىنىپ-وسقىرىنىپ كەلىپ، قامباردى يىسكەپ-يىسكەپ كەتەدى. قامبار ءوزىنىڭ بۇل جەرگە قالاي كەلىپ قالعانىن ويلاپ-ويلاپ وي تۇبىنە جەتە المايدى. بىرەسە كوككە، بىرەسە كولگە، بىرەسە جىلقىلارعا، بىرەسە ورقاش-ورقاش سوزىلىپ جاتقان تاۋلارعا ۇزاق قاراپ وتىرادى. قابا جالدى قارا ايعىر قامباردىڭ قاسىنا قايتا-قايتا كەلىپ وقىرانىپ، ويلاعان ويىن بۇزىپ، نازارىن اۋدارا بەرەدى. كوپ نارسەگە كوزى جەتپەگەن قامبار اقىرى قاسىندا اينالىپ جۇرگەن قارا ايعىرعا نازار سالادى. ول دا قامباردى بۇرىن تانيتىنداي، وعان ءبىر نارسە ايتقانداي سەزىلە بەرەدى. ارادا وسىلاي بىرەر جۇما دا وتە شىعادى. قامبىردىڭ دا جالعىزدىققا بويى ۇيرەنىپ قالعانداي بولادى. قامبار ەندى جالعىز ەمەس. قاسىندا جولداستارى بارداي سەزىلەدى. قارنى اشادى. اعاشتان، تاستان قۇرال جاساپ الىپ، قويان، قاراقۇيرىق سىندى قوڭىر اڭداردى اۋلاپ، ەتىن جەپ، تەرىسىن توسەنىش ەتىپ، سۋسىنعا كولدىڭ سۋىن ىشەدى. ماڭىندا شۇرقىراعان جىلقىلارمەن بىرگە دانا ءومىرىن باستايدى. كۇندەر ءوتىپ جاتتى. كۇز ايىنىڭ سالقىنى دا باستالدى. قامباردىڭ بويىنداعى قاسيەتتى يىستەن جىرتقىش اڭدار دا سەسكەنىپ، جىلقىلارعا جولاي المايدى. وسىنى سەزگەندەي جىلقىلار دا قامباردى تاستاپ، الىسقا كەتپەيدى. قامبار قارا ايعىردىڭ قۇيرىق-جالىن تاراپ، ساۋىرىنىن سيپاپ، اعاسى قازعاقتى ساعىنعاندا قارا ايعىردىڭ موينىن قۇشاقتاپ جىلاپ-جىلاپ الاتىن دا بولدى. قارا ايعىردى قولعا ۇيرەتىپ الدى. اڭ تەرىلەرىنەن ارقان ءجىپ جاساپ، قارا ايعىردىڭ باسىنا ادام قولىمەن العاشقى نوقتا سالدى. اقىرى ارقاسىنا جەلدەن باسقا تيمەگەن قارا ايعىردىڭ ۇستىنە قامبار ءبىرىنشى بولىپ ادام بالاسىندا اتتىڭ ارقاسىنا قوندى. قارا ايعىر ارقىراپ، ارى موڭكىپ، بەرى موڭكىپ سايىن دالانى جوسىلتا شاۋىپ، دالانىڭ شاڭىن اسپانعا كوتەردى. جىلقىنىڭ مۇنداي موڭكيتىنىن قامبار ءبىرىنشى رەت كورسە دە، بويىنداعى قاسيەتىمەن تاقىمىنىڭ تاستاي بەرىكتىگىمەن قارا ايعىردىڭ ۇستىنەن اۋىپ ءتۇسىپ قالمادى. تاڭنان موڭكىپ، تۇسكە جەتكەن، تۇستەن موڭكىپ كەشكە جەتكەن قارا ايعىردىڭ دا ارىنى قايتىپ، بولدىرىپ، اينالىپ كول جاعاسىنا كەلىپ، قارا ايعىر دا، قامبار دا قاتارىنان قۇلادى. قامبار ءبىر جۇماداي قارا ايعىردى وسىلاي موڭكىتىپ ءجۇرىپ، تاقىمىندا ۇيرەتتى. باسىن قالاي بۇرسا، سولاي جۇرگىزەتىن حالگە جەتكىزدى. وسىدان كەيىن قامبار قارا ايعىرمەن سايىن دالانى جورىتتى، بەل استى، سۋ كەشتى، قالعان جىلقىلاردى قايىردى. جىلقى ۇستىندە اڭ اۋلايتىن بولدى. اعاشتان ءيىپ، قايىستان بايلاپ، ءيىپ ساداق جاساپ، جەبە تارتىپ، اڭ اۋلايتىن بولدى. ۇشقان قۇسپەن جارىسىپ، سوققان جەلمەن ايدارىنان جەل ەسىپ، جالعىز بولسا دا، كەرەمەتتەي كوڭىلدى ءومىر وتكىزدى. قامبار ادام بالاسىنا سويلەمەگەنىنە، ادام پەندەسىن كورمەگەنىنە جىلدار ءوتتى. ءىشى ابدەن پىستى. سونىمەن ونىڭ دوسى، سىرلاسى – جابايى جىلقىلار بولدى. كۇندەر ءوتىپ جاتتى. قامبار:
جىلقىلار نەگە كىسىنەيدى؟
نەگە وقىرانادى؟
نەگە پىسقىرادى؟
نەگە قۇلاقتارىن قايشىلايدى؟
نەگە ەزۋلەرىن جىمىرادى؟
جەرگە جاتا قالىپ نەگە اۋنايدى؟
اۋناپ تۇرعاندا نە ءۇشىن سىلكىنەدى؟
مويىندارىن جەل جاققا قاراتىپ نەگە سوزادى؟
نەگە كوزدەرىن الايتادى؟ – دەگەن كوپتەن كوپ سۇراقتارعا جىلقى بويىنان جاۋاپ تاپتى. مۇنىڭ ءبارى جىلقىنىڭ ءتىلى دەپ ءبىلدى. ءسويتىپ قامبار ادام بالاسىنداعى تۇڭعىش رەت جىلقى ءتىلىن يگەرگەن، جىلقىنى قولعا ۇيرەتكەن جىلقىشى بولىپ شىعا كەلدى. دالادا جايباراقات جايىلىپ جۇرگەن جىلقىلاردىڭ اراسىنداعى ايعىر جىلقى شەتىنە شىعىپ، قاتتى-قاتتى وسقىرىنىپ، ارلى-بەرلى شاۋىپ، بايىز تاپپاي، ارقىراپ، كىسىنەسە، نە الدىڭعى ەكى اياعىن كوككە كوتەرىپ، ازان-قازان ارقىراسا، وندا تاياۋ ماڭدا جىلقى ءۇيىرىن تورۋىلداپ، شابۋىلعا وتكەلى جۇرگەن جىرتقىش اڭداردىڭ بار ەكەنىن حابارلاعانى. وسىنى سەزگەن ايعىر ۇيىرىنە ەستكەرتۋ جاساپ، «بەتالدى شاشىراماڭدار» دەپ قاتاڭ داۋىسپەن ەسكەرتكەنى. وسىدان كەيىن جىلقى ءۇيىرى دە بىر-بىرىنە جاقىنداپ جينالا بەرەدى، قاشىپ قۇتىلۋعا دايىندالادى نەمەسە جاۋىنا قارسى تۇرۋعا ىڭعايلانادى.
جىلقىلار بىر-بىرىنە جاقىنداعاندا ءبىرىن-بىرى اۋىزدارىمەن تىستەپ، قايتا-قايتا وقىرانسا، وندا ءبىرىن-بىرى ۇناتىپ، جاقسى كورىپ قالعاندىعىن تۇسىندىرەدى نە دوستاسقانىن بىلدىرەدى. ايعىرلار بيەلەرگە جاقىنداعاندا وقىرانىپ، قاسىنا شاقىرسا، ول بيەنى ۇناتىپ، جاقسى كورىپ قالعانى.
جىلقى ءبىر شىرماۋعا ءتۇسىپ، قامالىپ قالعاندا ارلى-بەرلى توقتاماي ءجۇرىپ، شيىرشىق اتسا، توقتاۋسىز كىسىنەي بەرسە، «مەنى مىنا قاماۋدان قۇتقارىڭدار» دەپ جاردەم سۇراعانى، «بوساتىڭدار» دەپ ايقايلاعانى، وتىنگەنى، سىرتتان كومەك سۇراعانى، مۇقتاجىن ايتىپ شاعىنعانى.
جىلقىلار جەردى تارپىپ، وقىرانا بەرسە، وندا ول جىلقىنىڭ جايسىز نارسەگە اشۋ شاقىرعانى، جاعىمسىز نارسەنى ۇناتپاي، ۇرسىپ تۇرعانى، اشۋ-ىزاعا بوي الدىرعانى.
جىلقىلار بولەك-بولەك، بەت-بەتىمەن جايىلىپ جۇرگەن كەزدە، بىر-بىرىنە قاراپ كىسىنەسە، كۇلدىر-كۇلدىر ەتىپ وقىرانسا، «قاسىما كەل، مىنا جەردىڭ ءشوبى شۇيگىن، شۇرايلى، جۇعىستى ەكەن» دەپ شاقىرعانى. جالعىز قالعان جىلقى جەردى تارپىپ وقىرانسا، ءىشىنىڭ پىسقانى، زەرىگىپ، جالىققانى. جالعىزسىراپ، مۇڭايعانى.
جىلقى تۇمسىعىن جەلگە توسىپ، كوزىن جۇمسا، راحاتتانعانى، ءوزىن جايلى سەزىنگەنى. جەلدەن ءلاززات الىپ، قۇزىرلانعانى. جىلقىنىڭ جەر تارپىپ، ودان سوڭ قۇيرىعىن قايتا-قايتا كوتەرگەنى ايبار شەككەنى، اشۋلانعانى، جاتىرقاعانى. ايعىرلار وسىلاي ىستەسە، وندا ۇيىرىندەگى بيەنى قورعاپ، باسقا جات ايعىرلاردان قىزعانعانى. «مەنىڭ ۇيىرىمدەگى بيەلەردەن اۋلاق كەت» دەپ كورسەتكەن سەسى.
جىلقى جەرگە اۋناپ، تۇرىپ سىلكىنە بەرسە، ول جىلقىنىڭ ءوزى تۋعان جەرىن كوكسەگەنى، شۇرايلى جايىلىم اڭساپ، جول الۋعا ىڭعايلانعانىنىڭ بەلگىسى. جىلقىلار ءبىرىن-بىرى كورگەندە قۇلاقتارىن جىمىرىپ، ءبىرىن-بىرى تىستەپ، تەۋىپ، قاستارىنا تۇرعىزباسا، جاتىرقاعانى، جەرىگەنى. ۇرسىسىپ، سوعىسىپ، توبەلەسكەنى، ۇناتپاعانى.
بيەلەر ايعىردى كورگەندە، قۇيرىقتارىن بۇتىنا قىسسا، ول ايعىردى سىيلاعانى، ادەپ كورسەتكەنى، ۇيالعانى. ال ەزۋلەرىن جىمىرعانى ايعىردان قورقىپ، جاسقانعانى. جىلقىنىڭ قاسىنا ادام بالاسى تاقاپ بارعاندا كوزىن الايتىپ، قۇلاعىن جىمىرسا، ەزۋىن جىبىرلاتسا، وندا ونىڭ جاتىرقاپ، جاقتىرماي، تەبۋگە، تىستەۋگە دايىندالعانى. «مەن سەنى تانىمايمىن، اۋلاق ءجۇر» دەگەنى، جاتسىنىپ، جاتىرقاپ، بوگدە مىنەز كورسەتكەنى.
جىلقى قاسىنا ادام بالاسى كەنەت جەتىپ بارعاندا وقىس وقىرانسا، دەنەسىن ءدىرىل باسسا، ونىڭ قورقىپ، ۇرەيلەنگەنى، شوشىعانى. جىلقى سەكەمشىل مال. ءوزى سەكەم العان بارلىق نارسەگە وسىنداي ارەكەت كورسەتەدى.
جىلقى توقتاۋسىز پىسقىرسا، وندا اۋا رايىندا وزگەرىس بولادى، جاڭبىر جاۋىپ، جەل تۇرادى.
جىلقى تۇندە جۋساعاندا، تۇمسىعىن قاي باعىتقا سوزىپ جۋساسا، سول باعىتتان جەل تۇرادى. جىلقى ءوزىن باعىپ جۇرگەن يەسىن كەلىپ يىسكەسە، ول يەسىنە رازى بولعانى. يەسىن كورگەندە موينىن سوزسا، يەسىنەن ءبىر نارسە سۇراعانى، قاجەت ەتكەنى. قامبار جىلقىلار اراسىندا الا جازداي ءجۇرىپ، كۇز بولعانشا جىلقىلاردىڭ وسىنشا كوپ قىرى مەن سىرىن يگەرىپ، ءتىلىن ءبىلىپ الدى.
قامبار قارا ايعىردى نوقتالاپ ءمىنىپ، سايىن دالا توسىندە ۇشقان قۇستاي زاۋلادى، ارتىندا قۇيىنداي شاڭدار قالدىردى. جۇلدىزداي اقتى، ادىر-ادىر تاۋلاردان، ءۇنسىز شوگىپ جاتقان جوتا جولداردان زاقپىنىن تاسىنداپ زاۋلاپ ءوتتى. جالعىز كوڭىلىن اي دالادا كوتەردى. اڭداردى قاس قاعىمدا قۋىپ ءجۇرىپ، اۋلاپ الىپ ءجۇردى. دالانىڭ باسقا دا جابايى جىلقىلارىن شۇرقىراتىپ ايداپ، بىرىنە-بىرىن قوستى. جىلقىلاردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ۇيرەتىپ ءمىنىپ، اتتىڭ سىرىن ودان ارى يگەردى. سونىڭ ىشىندە قارا ايعىردىڭ جۇرىسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. «اياڭ»، «جورعا»، «قوي جورعا»، «سۋ جورعا»، «سۋ شايقالماس جورعا»، «مايپاڭ جورعا»، «سيىر جورعا»، «شابىس جورعا»، «قوس اياق جورعا»، «الدى شاۋىپ، ارتى جورعا»، «شابىس»، «جەلىس»، «شوقىراق» دەگەن تۇرلەرىن ءبىلدى. جىلقىنىڭ اتالىقتارىن – ايعىر، انالىقتارىن – بيە، تولدەرىن – قۇلىن، تاي، قۇلىنشاق، قۋلىق دەپ اتاپ ءجۇردى. تۇستەرىن قارا ات، سارى ات، كوك ات، شابدار ات، قۇم ات، بوز ات، اق باقاي دەپ تۇرلەرىنە قاراي وزىنشە ات قويدى. بارىنەن قامبارعا ۇناعانى قارا ايعىردىڭ جورعاسى بولدى. قامبار قارا ايعىردى تاقىمداپ ءمىنىپ، كەڭ دالادا ارى جورعالاتىپ، بەرى جورعالاتىپ، ونىڭ جورعاسىنا راحاتتانىپ، ات ۇستىندە ارى ىرعالىپ، بەرى ىرعالىپ، «جورعا» ءبيىن شىعاردى. قازاقتىڭ وسى كۇندەگى توي سالتىندا بيلەپ جۇرگەن «قارا جورعا» ءبيى قامباردىڭ قارا ايعىردىڭ ۇستىندە وتىرىپ بيلەگەن بيىنەن قالدى.
قامبار اتتىڭ قىزىعىنا سونشا بەرىلىپ كەتسە دە، كۇندەر وتە كەلە، ايۋاننىڭ اتى – ايۋان، ادام بالاسىنا قايدان جەتسىن، بىرگە تۋعان بىرگە ولەدى دەپ اقىرى قامبار الدىنداعى اعاسى، ارتىنداعى بەس ءىنىسىن ويلاپ، ساعىندى. سونىمەن ءوزى باعىندىرعان جىلقىلاردى الدىنا سالىپ ايداپ، ولاردى ىزدەۋگە جولعا شىقتى. كۇن ءجۇردى، ءتۇن ءجۇردى. جەتى تاۋدان، جەتى وزەننەن، جەتى بەلدەن اسىپ، جەتى كۇن جۇرگەندە الدىنان ەكى وركەشى بالاداي، ەكى كوزى تاناداي، قۇيرىعى قامشىداي، شۋداسى جامشىداي ارۋانا تۇيەلەردى الدىنا سالىپ قارا بۋراعا ءمىنىپ بارا جاتقان ءبىر ادامدى كوردى. جاقىنداپ بارسا، ءوزىنىڭ بىرگە تۋعان ءىنىسى ويسىل ەكەن. ول ءوزى جىلقىنى قالاي باعىندىرسا، ويسىل دا تۇيەلەردى سولاي باعىندىرىپ، تۋىستارىن ىزدەپ كەلە جاتقان بەتى ەكەن. ەكەۋى ءبىرىن-بىرى كورىپ، ابدەن ساعىنىسىپ قالعاندارى سونشا، ۇزاق جىلاپ تۇرىپ امانداستى. ويسىل تۇيەلەرىن، قامبار جىلقىلارىن ايداپ، جولعا شىقتى. جەتى قىرقانى اسسا، قىزىل بۇقانى ءمىنىپ، مۇيىزدەرى سوياۋداي-سوياۋداي قالىڭ جابايى سيىرلاردى ايداپ بارا جاتقان بىرەۋدى كوردى. ول ىنىلەرى زەڭگى ەكەن. ۇشەۋى جىلاپ تۇرىپ ۇزاق امانداستى. سويتسە زەڭگى جابايى سيىرلاردى قولعا باعىندىرعان ەكەن. ەندى ۇشەۋلەپ باعىندىرعان تۇلىكتەرىن ايداپ، العا قاراي جەتى قىرقانى اسسا، شىعىرىق ءمۇيىزدى قوي مەن نايزا ءمۇيىزدى ەشكىنى الدارىنا سالىپ، سەركەش پەن قوشقارعا مىنگەن ەكى ادامدى كوردى. جاقىنداپ بارسا، شوپان مەن شەكشەك بولىپ شىعادى. بەسەۋى قۋانا-قۋانا باس قوسىپ، ءتورت تۇلىك مالدى باعىندىرىپ، اۋىلدارىن ىزدەپ جولعا شىعادى. جەتى قىردان اسسا، ءبىر قولىندا قىران بۇركىتى بار، ءبىر قولىنا قارشىعانى قوندىرعان، قۇس قۋلاپ، اڭ اۋلاپ جۇرگەن ادامنىڭ قاراسىن كورەدى. بەسەۋى جاقىنداپ بارسا، وزدەرىنىڭ اعاسى قامزاق بولىپ شىعادى. ەندى التاۋى بىرىگىپ، اۋىلدارىنا تارتادى. اڭ مەن قۇستى باعىندىرعان قازعاقتىڭ التى ءىنىسى كەڭ دالانى دۇبىرلەتىپ وزدەرى مەكەن ەتكەن جەردىڭ شەتىنە دە جەتەدى. قازعاق قاپتاپ كەلە جاتقان قالىڭ جابايى ءتورت تۇلىك مالدى كورىپ، قول استىنداعى تايپالارىنا قارۋ-جاراقتارىن بەرىپ: «مىنا قالىڭ مالدىڭ الدىن توسىڭدار، تاپتاپ كەتىپ جۇرمەسىن»،- دەپ توسقاۋىلعا جىبەرەدى. قاپتاعان قالىڭ جاياۋ ادامدار مالدىڭ الدىنان شىقسا مالداردىڭ ءبارى جۇپ-جۋاس. ادامدار توسىرقاپ تۇرىپ قالادى. قازعاق تا مالدى ايداپ كەلە جاتقان ءوزىنىڭ ىنىلەرى ەكەنىن تانىپ، ۇزاق جىلاپ امانداسادى. وسىدان كەيىن قازعاق جىلقىدان كوك قاسقا تايدى، قويدان اقسارباس قويدى، تۇيەدەن اق تۇيەنى، سيىردان اتان وگىزدى، ەشكىدەن اتان سەركەنى قۇربان شالىپ، توي جاسايدى. قازاقتاعى قوناققا، تويعا، اسقا مال شالۋ سالتى سودان قالادى. توي سالتى ۇستىندە قازعاق التى ىنىسىنە التى ءتۇرلى ونەر كورسەتىپ، قايران قالدىرادى. قازعاق التى ءىنىسى ايداپ كەلگەن ءتورت تۇلىك مالدى قول استىنداعى قالىڭ تايپالارعا تەڭدەي ۇلەستىرەدى، ءبولىپ بەرەدى. قازاقتاعى «ەنشى ءبولۋ» سالتى سودان قالدى. توي ۇستىندە قامبار جىلقىلاردىڭ، زەڭگى سيىرلاردىڭ، ويسىل تۇيەلەردىڭ، شوپان قويلاردىڭ، شەكشەك ەشكىلەردىڭ، قامزاق قىران قۇستىڭ سىرىن ايتىپ تانىستىرادى. جابايى اڭداردى قالاي باعىندىرعانى، ەرلىك تۋرالى اڭگىمەلەرىن ەلى ەستىپ رازى بولادى. قازعاق جىلقىلاردى باعىندىرعان ءىنىسى قامبارعا قاراپ وتىرىپ، «سەن جىلقى ءپىرى – قامبار اتا بول» دەپ بىلاي باتاسىن بەرەدى:
جىلقى ءپىرى – «قامبار اتا»،
بولماسىن باتامدا ەشبىر قاتا.
اسقار تاۋدى تۇراق ەت،
اعىندى سۋدى سۋات ەت.
جاز جايلاۋدان كەتكەندە،
جازىق جەردى قىستاۋ ەت.
جۇيرىك پەن جورعانى
تاڭداپ ءمىنىپ، كولىك ەت.
الىس جەردى جاقىن ەت،
بوتەن ەلدى تانىس ەت.
قازى مەنەن قارتانى،
جالى مەنەن جايانى
ءومىر بويى ازىق ەت.
قىمىزىن سۋسىن ەت،
تەرىسىن يلەپ كيىم ەت.
قايىن جۇرتتى ساعىنساڭ،
ساعىمنان دا بۇرىن جەت.
قالىڭدىعىڭدى كورگەندە،
بارىنە دە سابىر ەت.
جولاماسىن باسىڭا،
ەش ۋاقىتتا قاسىرەت.
باتادان كەيىن قامبار قارا ايعىردى قازعاققا تارتۋ ەتتى. قازاقتىڭ «ات مىنگىزۋ» سالتى وسىدان باستاۋ الادى. قازاقتاعى «جىلقى ءپىرى قامبار اتا» دەگەن ءسوز وسىدان قالعان.
قازعاق ەندى ءىنىسى ويسىلعا قاراپ بىلاي دەيدى:
- ويسىل، باۋىرىم، سەن تۇيەلەردى باعىندىردىڭ. تۇيە ءپىرى – «ويسىل قارا» بول. اتاعىڭدى مەن بەردىم. ءتاڭىرى قابىل قىلسىن.
تۇيە ءپىرى – «ويسىل قارا»،
باتا بەرەيىن، ماعان قارا.
ەكى وركەشى بالاداي،
ەكى كوزى تاناداي.
شۋداسى بار جامشىداي،
قۇيعىرى بار قامشىداي.
جاتقان جەرى دالاداي،
باسقان ءىزى شاناداي.
ماڭ-ماڭ، ماڭ باسقان،
شۋدالارىن شاڭ باسقان،
قارا قوستى ارتقاندا،
بيىك-بيىك بەل اسقان.
تۇيەنى ايداپ كەلىپسىڭ.
تۇەلەردىڭ بار سىرىن
ىشىڭە بۇگىپ ءبىلىپسىڭ.
جۇك قالماسىن جولىڭدا،
سالماق قالماسىن قولىڭدا.
قىرىق كۇن شولدە جۇرسە دە،
قۇم جازيرانى كەزسە دە،
ارىماسىن تۇيەلەر.
الىستاماسىن كيەلەر.
سول كيەنىڭ يەسى –
مىنا وتىرعان باۋىرىم،
«ويسىل قارا» بىلىڭدەر.
«ويسىل قارا» دەپ تۇيەنى
ءومىر بويى ايتىڭار،- دەپ باتا بەرىپتى.
باتادان كەيىن ويسىل قارا قارا بۋرانى قازعاققا سىيلادى. قازاقتاعى ات مىنگىزىپ، تۇيە جەتەكتەتۋ سالتى وسىدان باستاۋ الادى.
قازعاق ەندى بۇرىلىپ، زەڭگى ىنىسىنە قارادى.
- ءىنىم، زەڭگى، سەن ءمۇيىزىن كۇنگە شاعىلىستىرىپ، ماما سيىرلاردى ايداپ كەلىپسىڭ، سەن سيىر ءپىرى «زەڭگى بابا» بول،- دەپ بىلاي باتاسىن بەردى:
سيىر ءپىرى – زەڭگى بابا،
ءسوزىمدى ۇق، بەرى قارا.
جەلىنى بار قازانداي،
داۋىسى بار ازانداي.
بۇقالارى اۋكەلى،
شۇيدەلەرى بىلەۋدەي.
اياقتارى تىرەۋدەي،
قۇيرىعىندا شوعى بار.
جاپالاپ تاستارى تاعى بار،
مۇيىزدەرى سوياۋداي.
ءجۇنى قىسقا، بوياۋداي.
اشا تۇياق مال ەكەن،
بۋىندارى سىرتىلداق،
مۇيىزدەرى جىلتىراق
سيىردى ايداپ كەلىپسىڭ.
بار سىرىن ۇعىپ، ءبىلىپسىڭ،
«زەڭگى بابا» اتالىپ،
ءومىر بويى قالاسىڭ.
كەڭ جايىلىمدى الاسىڭ،
سيىردى ماڭگى باعاسىڭ.
باقىتىڭدى سودان تاباسىڭ.
باتادان كەيىن زەڭگى اعاسىنا قارا بۇقانى تارتۋ ەتتى. قازاقتىڭ تويعا وگىز شالۋ سالتى سودان قالادى. «سيىر ءپىرى – زەڭگى بابا» دەگەن ۇعىمى وسىدان قالادى.
قازعاق ەندى بۇرىلىپ، ءىنىسى شوپانعا قارادى:
- شوپان، سەن ءمۇيىزى شىعىرىقتاي ەتىپ قويلاردى ايداپ كەلىپسىڭ، ەندى سەن «شوپان اتا» اتالاسىڭ،- دەپ:
قوي ءپىرى – «شوپان اتا»،
باتا بەرەيىن، ماعان قارا.
اي ءمۇيىزى شاقپاقتاي،
شۇيدەلەرى توقپاقتاي.
تەگەنە قۇيرىق قوشقارلى،
تۇياقتارى اشالى.
قويدى ايداپ كەلىپسىڭ،
بار سىرىن ۇعىپ، ءبىلىپسىڭ.
اقساعاننان اقساعان،
قوزىسى ولسە قاقساعان.
اپپاق سارى ءسۇتى بار،
شاعالاداي «قۇتى» بار.
موپ-موماقان جانۋار،
بابىن تاپقان جان باعار.
قوي باقپاعان قۇر قالار.
قويدىڭ ءسۇتى قورعاسىن،
قويدى قىرعان وڭباسىن.
شوپان اتا اتالسىن،
ەل اۋزىندا جاتتالىپ،
ءومىر بويى ساقتالسىن.
باتادان كەيىن قازعاققا سارىباس قوشقارىن تارتۋ ەتتى. قازاقتاعى اقسارباس قوي شالۋ، قوي مالىنا «شوپان اتا» دەپ ات بەرۋ سالتى سودان باستالادى.
قازعاق ەندى ءىنىسى شەكشەككە بۇرىلىپ قارادى:
- شەكشەك، مۇيىزدەرىن نايزاداي ەتىپ، باقىرتىپ-شاقىرتىپ، ەشكىلەردى اكەلدىڭ، بۇل كەبەنەكتى باعىندىردىڭ، ەندى سەنىڭ اتىڭ «شەكشەك اتا» بولسىن.
ەشكى ءپىرى – «شەكشەك اتا»،
قولىڭدى جاي، مەنەن باتا.
سويسا سانى قالاقتاي،
ساۋسا ءسۇتى بۇلاقتاي،
ايداعاندا ورەگەنىن قايتەرسىڭ،
ءبورى باقىر كەلگەندە،
كورەگەنىن قايتەرسىڭ.
قۇيىرشىعىن ارتىنا،
قىستىرعانىن قايتەرسىڭ.
ءبورى ۇستاپ العاندا،
باقىرعانىن قايتەرسىڭ.
قويعا كوسەم باستاعان،
وتكەلدەن ەش ساسپاعان.
ەشكى باققان ارتىنا،
جۇگىرە-جۇگىرە قاقساعان.
قاراعاي ءمۇيىز سەركەلى،
جالدى-قىلدى جەلكەلى.
ەشكىنى ايداپ كەلىپسىڭ،
بار سىرىن تۇگەل ءبىلىپسىڭ.
شەكشەك اتا اتالىپ،
ەل كوكىرەگىندە جاتتالىپ،
جۇرت كوكىرەگىندە قالاسىڭ.
باتادان كەيىن شەكشەك قارا تەكەنى اعاسى قازعاققا تارتۋ ەتتى. وسىدان كەيىن قازاقتاعى ناعاشىسىنىڭ «جيەنىنە قىرىق سەركەش بەرۋ» سالتى مەن ەشكى ءپىرى شەكشەك اتا دەگەن ۇعىمى كەيىنگىلەرگە جالعاسا بەردى.
قازعاق ەندى ءىنىسى قامزاققا مويىن بۇردى:
- قامزاق، سەن اسپاننىڭ ەركەسى، قۇستىڭ قىرانىن قىزىل قولىڭا قوندىرىپ باعىندىردىڭ، قۇس پاتشاسى «قۇسبەگى» بول،- دەپ:
ءاي، قامزاق – «قۇسبەگى»،
ەندىگى كەزەك سەنىكى.
قىران قۇس ويناپ قولىڭدا،
بولماسىن جاماندىق جولىڭدا.
قانجىعاڭ مايلى بولسىن،
جۇرگەن جەرىڭ جايلى بولسىن.
قىران قاندى اۋىز بولسىن،
قوراڭ مالدى بولسىن.
اتىڭ «قۇسبەگى» بولسىن،
اينالاڭا دوسىڭ تولسىن.
قۇس توپشىسى تالماسىن،
باسىڭنان ب ا ق تايماسىن،
قاندى كوز قىران تۇسكەندە،
تاعىنىڭ جانىن جالماسىن،
پايدالى اڭنان قالماسىن،
پايداسىزىن الماسىن.
باتادان كەيىن قامزاق قولىنداعى قاندى كوز، قاندى بالاق قىرانىن اعاسى قامزاققا تارتۋ ەتتى. قازاقتىڭ اڭشىلىق، قۇسبەگىلىك جولىنداعى قىران قۇستى سىيلاۋ، «قالاپ سۇراپ الۋ» سالتى وسىدان باستاۋ الادى.
قازاقتاعى ءتورت تۇلىك مالدىڭ تۇرلەرى وسىلاي قالىپتاستى. قارا ايعىردىڭ ۇستىندە وتىرىپ، جورعا بيىنە ەلىكتەپ بيلەگەن «قارا جورعا» ءبيى وسىدان قالدى. سىيلى قوناققا، القالى توپقا ات ۇستىندە اتپەن سىباعالى «تاباق تارتۋ» سالتى دا وسىدان باستاۋ الادى. قازاقتىڭ «باتا بەرۋ» سالتى دا سودان جالعاسقان. بۇل جەتى اعايىندى «قازعاق، قازعاق» دەپ ءجۇرىپ «قازاق» اتانىپ كەتكەن. قازاقتىڭ شىعۋ تەگى سودان باستالادى. جەتەۋىندەگى قاسيەتتى ءيىس جەتى بالاعا ساباقتالعاندىقتان قازاقتىڭ جەتى اتا ءداستۇرىن ۇستاۋ سالتى دا وسىدان قالعان. جەتى اتالىق تۋىس جالعاسىپ، قىز الىسپاۋ زاڭى دا وسىدان جالعاسقان. بۇل بويىنداعى عاجايىپ ءيىس سول العاشقى ادامداردىڭ تازا قانىنىڭ سىرتقا بۇرقىراپ شىعىپ تۇرعان، قايناپ تۇرعان بۋىنىڭ ءيىسى دەپ اڭىز ەتىسەدى...
- ءيا، بالام، بولات، بۇل اڭىز. ءبىراق اڭىز ءتۇبى اقيقات. بۇگىنگى شىندىق ەرتەڭ اڭىزعا اينالادى. باياعىداعى مال پىرلەرى مالدى باعىندىرعان ادامدار بولعان. تۇراقان اقساقال مەنى «مال ءپىرى» دەگەندە جامان نارسەگە ۇقساتىپ وتىرعان جوق. قازاق حالقىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن مال شارۋاشىلىعى مەن قۇس شارۋاشىلىعىن قاتار الىپ جۇرگەنىنىڭ ءتۇبى سوناۋ الىستا جاتىر. مۇنداي ميفتىك اڭىزدى جەتە تۇسىنگەن ادام جولدان ەشقاشان اداسپايدى. ءار نارسەنىڭ، ءار زاتتىڭ وسىنداي ءتۇبى بولادى. سول ءتۇپ ۇعىمداردىڭ ءبارى وسىنداي كيەلى اڭىزداردان تابىلادى،- دەپ اكەم اڭگىمەسىن اياقتادى...
بولات بوپاي ۇلى جوتا قاجى
