ءبىزدىڭ انىقتاما:

تالاپبەك تىنىسبەك ۇلى 1982 جىلى 17 قازاندا التايدىڭ قاباسىندا تۋعان. ءال-فارابي اتىنداعى ءقازۇۋ-دىڭ ماگيسترانتى. اقىن، حالىقارالىق جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. ولەڭدەرى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا ءجيى جاريالانىپ ءجۇر. «جەزبۇيدا» جاستار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتوراعاسى.

–تالاپبەك مىرزا، قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعىن ساقتاۋ ءۇشىن سولتۇستىك وڭىرگە كوشۋ قاجەت دەگەن ۇران كوتەرىلسە، ءسىز ول جاققا بارار ما ەدىڭىز؟

– ارينە! قازاقستان ءيسى قازاقتىڭ جالعىز وتانى ەكەنىن ەسكەرسەك، ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ – ءار قازاقتىڭ بۇلجىماس بورىشى. سوندىقتان بۇل سۇراعىڭىزعا ويلانباستان وسىلاي جاۋاپ بەرۋگە تۋرا كەلەدى.

– بۇل سۇراقتى سىزدەن سۇراپ وتىرعان سەبەبىمىز: جۋىقتا قازاقستان وكىمەتى ەلدىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىن قازاقىلاندىرۋ ماقساتىندا وڭتۇستىكتەن كوشىپ باراتىن جۇرتتى ىنتالاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن زاڭ قۇجاتىن دايىنداۋعا كىرىستى. ال ءسىز اتامەكەنگە بۇرىنىراق ورالعان ازامات رەتىندە جۇڭگو ەلىنەن بىزگە قاراي بەت بۇرماق باۋىرلارعا وسى جاعدايدى ايان ەتسەڭىز، بۇل باستامانىڭ باياندى بولۋىنا ۇلەس قوسساڭىز دەگەن وي عوي...

– قازاقتا «بوس جاتقان جەر جاۋ شاقىرادى» دەگەن ءسوز بار. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ىشكى كوشى-قونىن جانداندىرىپ، ۇلتىمىزدىڭ ۇپايى كەتكەن سولتۇستىك ايماقتاردى قازاقتاندىرۋ – ەلدىك ماقساتتاعى ءبۇتىن شارالاردىڭ بىرەگەيى بولۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدان بيلىكتىڭ ناقتىلى ءىس-قادامدارعا بارىپ، جۇيەلى زاڭ جوبالارىن دايىنداۋى ءبارىمىزدى قۋانتادى. بۇگىندە جالپى استىقتىڭ 30 پايىزى، انىعىراق ايتساق، 5 ميلليون توننادان ارتىق استىق ءتۇسىپ وتىرعان، جەرى شۇرايلى سولتۇستىك وبلىستارعا تەك ەلىمىز قازاقتارىن عانا ەمەس، شەتەلدەن كەلەتىن قانداس اعايىنداردى دا جۇيەلى تۇردە ورنالاستىرۋدى قولعا الىپ، ناقتىلى ءىس-شارالار اتقارىلۋى قاجەت. سوندا عانا ساناۋلى جىلداردا-اق قونىستانعان حالىق قوڭدانىپ، بۇگىننەن بەتەر بەيىمدەلىپ كەتەرى انىق. بۇل تۇرعىدا ءوتىمدى ۇگىت-ناسيحاتپەن قوسا، شىنايى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرا ءبىلۋ كەرەك. حالىقتى جاڭا قونىسقا ورنالاستىرۋ ات ۇستىنەن بيلىك ايتىپ، قول ۇشىمەن جاسايتىن جۇمىس ەمەس.

– شىنايى ءىس-شارا دەدىڭىز بە؟ بۇل ءسوزدى قوزعاعاندا، ءسىز سەبەپكەر بولعان ءبىر وقيعا سانامىزدا قىلت بەرەدى. وتكەن جىلى ءسىز قىتايداعى التاي ءوڭىرى قازاق جاستارى اراسىندا ۇلتتىق قوزعالىس تۋدىردى دەگەن الىپ-قاشپا ءسوزدى ينتەرنەت جەلىسىنەن وقىعان ەدىك. وسى جاعدايدىڭ جاي-جاپسارى قالاي بولعان؟

– ءيا، مۇنداي قاۋەسەتتەردىڭ بولعانى راس! سەبەبى ونداعى قازاقتاردىڭ جۇڭگو بيلىگىنەن كورگەن تەپەرىشىنە قارسى ازات ويىنا كورسەتكەن قولداۋىمنان بولسا كەرەك. سوڭعى جىلدارى قىتايداعى قانداستارىمىز قونىستارىنان ايىرىلىپ، قاناتتارىنان قايىرىلىپ جاتقاندىقتان، جەر داۋى جيىلەپ، سونىڭ سالدارىنان جەيتىن تاياقتارى دا كوبەيدى. «قازانشىنىڭ ەركى بار – قايدان قۇلاق شىعارسا» دەگەن ءسوز بار عوي، جۇڭگو بيلىگى ءۇشىن بۇل تۇك تە ابەستىك ەمەس. جازىلماعان زاڭ بويىنشا دا ەل يەسى ءوز وكتەمدىگىن جۇرگىزۋگە قۇقىلى. دەگەنمەن، قازاق – وتانسىز بوسقىن، يەسىز – جەتىم، سۇراۋسىز – سورلى ەمەس. ونىڭ يەسى دە، كيەسى دە – تاۋەلسىز قازاقستان، قاۋقارلى قازاقيا! سول ءۇشىن دە جۇڭگو ساياساتى قانشا وزبىرلىققا بارسا دا، ونداعى قازاقپەن ساناسپاي بولمايدى. سوندىقتان بۇل تاقىرىپتارداعى كوزقاراسىمدى اشىق ءبىلدىرىپ، ونداعى قانداستارىمىزدىڭ كورگەن قورلىق، تارتقان ازابىن ەلىمىز اقپارات قۇرالدارىندا دەر كەزىندە كوتەرىپ، ءتيىستى وڭ شەشىمىن تابۋىنا ىقپال ەتكەن بولاتىنمىن. ءارى قىتايداعى ۇلتشىل ازاماتتاردى اتتانىسقا كەلتىرىپ، اراشاعا شىعارعانىم راس. بۇل تاۋەلسىز ەلدەگى ءبىزدىڭ ازاماتتىق بورىشىمىز! قىتايدىڭ قول استىنداعى قازاقتارعا عانا ەمەس، تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ ەلىمىزگە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن دەندەي كىرىپ، اڭقاۋلىعىمىزدى اڭعارىپ، جەرىمىزدى جالعا الىپ، بايلىعىمىزدى مالدانىپ، وزبىرلىقپەن جان باعىپ، قىمقىرۋعا قامدانىپ جاتقانىن اشىق ايتىپ، جازعاننىڭ ءبىرى بولعانىمدى جاسىرمايمىن. «قازاق ەندى قىتايعا قۇل بولا ما؟» اتتى دەرەكتى زەرتتەۋ ماقالام توڭىرەگىندە كەزىندە كوپ ءسوز بولىپ، تالاي ويدىڭ مۇرىندىعىنا اينالعان.

– ارينە، مۇنداي قوعامدىق دەڭگەيدەگى ماسەلە ءبىزدىڭ قىلت ەتكەندى قىرعيشا باققان قىراعى بيلىكتىڭ نازارىنان قاعىس قالا قويماسا كەرەك. سوندا ءبىزدىڭ بيلىك تاراپىنان الدەقانداي ەمەۋرىنمەن بولسا دا اراشا ءتۇسۋ نيەتى بولعان جوق پا؟

– مەن ەشقاشان ەلدەن ەنشى دامەتكەن پەندە ەمەسپىن، بيلىكتەن دە سولاي. تاۋەلسىزدىككە قارىزدار ۇرپاق رەتىندە قيىرداعى قانداستارىمىزدىڭ قۇلاعانىن سۇيەپ، جىلاعانىن ۋاتا الساق، بوستاندىقتان العان ەنشىمىز سول بولماق. ال ءبىزدىڭ تاۋەلسىز قازاق ەلىندەگى ۇلت ءۇشىن ۇرانداتقان ايقايدان ەشكىمنىڭ شەكەسى قىزا قويعانىن كورگەم جوق، مەن دە سولاردىڭ ءبىرىمىن دەسەم، ارتىق ايتقانىم ەمەس.

– مۇنىڭ نەسىن ايتاسىز، ارتىق ايتپاعانىڭىزعا بارلىق قازاقي ب ا ق كۋا دەۋگە بولادى. سەبەبى سىزبەن سۇحباتتاسۋعا دايىندىق بارىسىندا ينتەرنەتتە جاريالانعان ءبىر ماقالاڭىزدى وقىدىم: وندا قازاقستاندىق ۇكىمەتكە بەس تالاپ ايتىپسىز. سونىڭ ءبىرى – ەلگە ورالعان قانداستاردىڭ ەسەلى ەڭبەگى مەن جەتكەن جەتىستىگىن باعالاۋ ماقساتىندا ۇلتتىق ارنادان جارتى ساعاتتىق باعدارلاما اشۋ جايى بولعان ەكەن. وسى تالاپ-تىلەگىڭىزدىڭ ازىرگە ورىندالاتىن ءتۇرى بار ما؟

– مەن ءوزىم اتامەكەنگە ات ارىتىپ، تون توزدىرىپ كەلگەن سول ءبىر كۇندەردەن باستاپ كوشى-قون ساياساتىمەن تىكە ارالاسىپ كەتتىم. شىنىن ايتسام، ارالاسۋعا ماجبۇرلەدى. 2002 جىلى قازاقستانعا ءوز اياعىمەن كەلگەن 2100 تالاپكەردى ورنالاستىرا الماي، جارتى جىل ساندالتقان ءبىزدىڭ بيلىك ءاۋ باستان-اق بۇل سالاداعى تاجىريبەسىزدىگىن مەنىڭ ساناما ۇيالاتتى. سول كەزدە الماتىدا قاڭعىپ قالعان 1500 بالانىڭ ءبىرى مەن بولاتىنمىن. ودان بۇرىنعىسىن بىلمەيمىن، ءبىر بىلەتىنىم – سودان بەرى بۇل سالا وڭالعان ەمەس. ال ەندى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە 2010 جىلعى دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ ءتورتىنشى قۇرىلتايىنا وراي جاريالانعان «بىزدە دە بار ءبىر تىلەك» اتتى ماقالامدا ەلىمىز كوشى-قون ساياساتى تاراپىنداعى كورىنەۋ كەمشىلىكتەردى اشا كورسەتىپ، ءوز ۇسىنىس-پىكىرىمدى ايتقان بولاتىنمىن. وكىنىشتىسى – بيلىك باياعى جارتاس قالپىندا قالا بەردى. «تۇيە ۇستىنەن گۇل تەرگىش» كوكەلەر، سالاق باسشىلىق ۇمتىلماي-اق كەلەدى.

ەلىمىزدىڭ ىقپالدى تەلەارنالارىنىڭ بىرىنەن جارتى ساعاتتىق ارنايى باعدارلاما دايىنداپ، كەلگەن اعايىننىڭ جەتىستىكتەرىن كورسەتىپ، ولاردى زاڭدىق بىلىمدەرمەن ساۋاتتاندىرىپ، باعىت-باعدار كورسەتسەك دەگەنمىن. سول ارقىلى شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ ەلگە كەلۋىنە جول اشسام دەگەن ارمان بولاتىن. ءبىراق تەلەارنالاردىڭ تاڭنان كەشكە دەيىنگى ءمانسىز شوۋ، ماعىناسىز سەريالدارىنان قانداستارىمىزعا ورىن بولمادى. سوندىقتان «جەزبۇيدا» توڭىرەگىندەگى جاستار توپتاسىپ، كاسىپكەر اعالارىمىزدىڭ قولداۋىمەن، ءبىلال قۋانىش ۇلى دەيتىن جۋرناليست ازاماتتىڭ باس بولۋىمەن «قامشى» اقپاراتتىق پورتالىن اشقان بولاتىنبىز. ءبىر قۋانارلىعى – بۇگىنگى قانداستارىمىزدىڭ كوز-قۇلاعى، قازاقتىڭ ءۇنى وسى سايت بولىپ وتىر.

– ونى ايتاسىز-اۋ، جۋىقتاعى جاڭالىقتى سول «قامشى» سايتى دا سۇيىنشىلەپ جازعان ەدى. ءسۇيىنشىلى اقپاراتقا سۇيەنسەك، شەتتەن كەلگەن قانداستارىمىزعا ازاماتتىق بەرۋ ماسەلەسىن قايتا كوتەرىپ، بۇدان كەيىن ازاماتتىق قۇجات 6 اي مەرزىم ىشىندە بەرىلەتىن بولاتىن كورىنەدى. ءارى ءبىرقاتار جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان ەكەن. الايدا بۇل كەزەكتى جوبانىڭ جىل سوڭىنا دەيىن الدەنەشە رەت قايتالاپ قاراۋدان وتەتىنىن، سونان سوڭ بارىپ پارلامەنتكە زاڭ جوباسى رەتىندە ەنگىزىلەتىنىن ەسكەرسەك، ونىڭ ءالى دە كەمشىن تۇسىن ايتۋعا مۇمكىندىك بار دەگەن ءسوز. وسى ورايدا شەتتەن كەلگەن اعايىن ماسەلەسىنە ءسىزدىڭ قانداي الىپ-قوسارىڭىز بار؟

– بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ: «ءتۇبى تەلىم بولعان قازاقتار باسىن قوسپاي، قازاق – قازاق بولمايدى»، – دەگەن اتالى سوزىمەن باستاعىم كەلەدى. شىنىن ايتۋ كەرەك، قازاقستان قازاققا تولماي، تاۋەلسىزدىك باياندى بولمايدى. كوشى-قون ساياساتىن رەتكە كەلتىرمەي، ەلىمىز ەشقاشان ۇلتتىق سالتانات قۇرا المايدى. سەبەبى ءۇش قازاقتىڭ ءبىرى شەتەلدە تەنتىرەپ جۇرگەن ەلدىڭ جوعالعان جوعى تۇگەندەلە مە؟! سول ءۇشىن دە قازاق كوشى-قونى كەشەۋىلدەتۋدى كەشىرمەيدى. قازاقيا ەش قازاقتىڭ جەكە مەنشىگى ەمەس، ورتاق وتانى! ءارى تاعدىرى تالكەككە ءتۇسىپ، جات توپىراققا تارىداي شاشىلعان الەم قازاعى دا قارا شاڭىراقتان ەنشى الۋعا قۇقىلى. وسى تۇرعىدا بيلىك ويلانىپ، وياناتىن كۇنگە جەتتى دەپ ويلايمىن. ال ەندى جاقىندا شىققان زاڭ جوباسىنىڭ جارناماسى جاپ-جاقسى. بۇل جوبا تالقىلاۋدان ءوتىپ، حالىق يگىلىگىنە جەتكەنشە، توزعان اعايىننىڭ ءتوزىمى تاۋسىلىپ، «تەكەنى اڭدىعان قاسقىردىڭ» كۇيىن كەشپەسە بولعانى.

كوشى-قون سالاسىنداعى بۇرىن ايتىلعان ويلارىمدى قايتالاماي-اق قويايىن. اتامىز قازاقتا ءسوز بار: «قوناققا تاماعىڭدى بەرمە، قاباعىڭدى بەر» دەگەن، قانداستارىمىزعا دا وسى كەرەك. بۇگىنگە دەيىن كوشى-قون سالاسىندا ۇلتقا جانى اشىمايتىن، حالىقپەن، ناقتىراق ايتساق، قانداستارىمىزبەن قالاي جۇمىس ىستەۋدى بىلمەيتىن؛ ولاردىڭ مەنتاليتەتىن تۇسىنبەيتىن شالا ساۋاتتى، ءشۇلدىر ءتىلدى ماماندار جۇمىس ىستەپ كەلگەنتۇعىن. سونىڭ سالدارىنان ەلدىڭ بۇگىنگى كوشى-قونى كەمتار كۇيگە ءتۇستى. مىنە، وسى سەبەپتى ەلگە كەلگەن ميلليوننان اسقان قانداستارىمىزدىڭ ىشىندە دە ەسى بارلار بار شىعار، سولاردىڭ بىلىم-قابىلەتىن نەگە پايدالانباسقا؟ «بالىقتىڭ ءتىلىن باقا تۇسىنەدى» دەمەي مە؟ مەنىڭشە، جۇمىس ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ءبىر جولى وسىندا بولسا كەرەك.

تاعى ءبىر شەشىم كۇتكەن ماسەلە – تىركەۋ جايى. شەتەل اسىپ كەلەتىن اعايىنداردى سەندەلتپەي، ۋاقىتشا تىركەۋ مەن تۇراقتى تىركەۋدى جەرگىلىكتى ورىنداردان ارنايى مەكەن-جاي بەلگىلەپ، ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرۋ قاجەت. ويتكەنى ازىپ-توزىپ، ارىپ-اشىپ ارەڭ جەتكەن قازاقتىڭ ماڭدايىنان سيپاپ، ۇيىنە تۇسىرەتىن قوناقجايلىق قازاقتان كەتكەلى قاشان.

– ول ايتقانىڭىز راس! اتام قازاق سول ءۇشىن «سۋدى دا سىڭەتىن جەرىنە سەپ» دەپ ايتقان بولار. ءسىز كەزىندە ستۋدەنتتەر ماسەلەسىن كوتەرۋىمەن-اق اتاعى شىققان «جەزبۇيدا» جاستار قوعامدىق بىرلەستىگىن قۇردىڭىز. سول ارقىلى قوعامداعى كوپتەگەن قوردالانعان ماسەلەلەردى كوتەردىڭىزدەر. تەك كەيىنگى كەزدەرى وسى ۇيىمنىڭ ءۇنى ەستىلمەي كەتكەندەي. بۇعان نە سەبەپ؟

– جاسىراتىنى جوق، ءبىر كەزدە شەتەلدەن كەلگەن قانداستارىمىز قازاقستان قوعامىنان بەيتاراپ كۇي كەشتى. سول ءۇشىن دە بەلسەندى ستۋدەنت جاستاردىڭ باسىن قوسىپ، ورتاق پىكىر نەگىزىندە قۇرالعان ۇيىم قۇرىپ، بيلىك پەن قانداستارىمىز اراسىندا دانەكەر بولۋدى ويلادىق. «جەزبۇيدا» جاستار قوعامدىق بىرلەستىگى شەتەلدەن كەلگەن ستۋدەنت جاستاردىڭ قوعامعا بەلسەنە ارالاسۋىنا، جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋىنە، جۇمىسقا ورنالاسۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەسىن قوستى. سونداي-اق كوشى-قون ساياساتىنا دا بەلسەنە ارالاسىپ، كوپتەگەن ءىس-شارالاردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا ىقپال ەتتى. ءوز كەزىندە بيىك مىنبەرلەردەن كورىنىپ، بيلىك ساناساتىنداي دەڭگەيگە جەتكەنى جاسىرىن ەمەس. جاستار ۇيىمىنىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە شەتەلدەن كەلگەن ونەرپاز جاستاردىڭ باسىن قوسىپ، بىرلەستىك جانىنان «قارا جورعا» ونەر ۇجىمىن قۇردىق.

ءسويتىپ، ونەرپازداردىڭ ونەرىن ناسيحاتتاۋعا، حالىققا تانىلۋىنا جول اشتىق. سونىڭ ناتيجەسىندە كۇللى قازاقستان جۇرتشىلىعىنا «قارا جورعا» بيلەتتىك دەسەك تە بولادى. جانە دە قىتايدان كەلگەن تالاپكەر جاستاردىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسۋى ءۇشىن «ديپلوم راستاتۋ» دەگەن جەلەۋمەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان جينالعان قارجىعا بىرلەستىك جەتەكشىسى رەتىندە «جاس الاش» گازەتىنە «ورالمان ستۋدەنتتەردى ويلاندىرعان ون مىڭ تەڭگە» اتتى ماقالا جاريالاپ، العاش تويتارىس بەرگەنىم ەسىمدە. سول كەزدە كوپتەگەن ستۋدەنتتەر «ءبىر جولدىق شاكىرتاقىمىزدى سىزگە بەرەمىز» دەپ جينالىپ، جاتاعىما كەلگەنى ءالى كوز الدىمدا. قازاق قوعامىنداعى كەز كەلگەن ۇلتتىق، قوعامدىق ماڭىزدى شارالاردان بىرلەستىك مۇشەلەرى بەيتاراپ قالعان ەمەس.

جاسىراتىنى جوق، 2010 جىلى 8 جەلتوقسان كۇنى الدەبىر تەكسىز كىرمەنىڭ، اتىن ايتىپ، ابىرويىن اشپاي-اق قويايىن، قاستاندىعىمەن جابىلعان توپ مەنى سوققىعا جىعىپ، ءبىر جارىم جىلدان استام ۋاقىت سونىڭ الەگىمەن بولدىم. ارينە، از ۋاقىت ەمەس، وسى ارالىقتا قانشاما ەنەرگيا جوعالتتىم. قۇدايعا شۇكىر، كورەر جارىعىم بار ەكەن، ءتىرى قالدىم!

تاعى دا الەكەڭنىڭ، ءاليحاننىڭ سوزىمەن ايتسام، «ءتىرى بولسام قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن». «جەزبۇيدا» جۇمىستارى مۇنىمەن توقتاپ قالعان جوق، بۇل شەتەلدەن كەلگەن زيالى جاستاردان قۇرام تاپقان العاشقى قۇرىلعان بىرلەستىك بولعاندىقتان، الدا اتقارىلار جۇمىس-جوسپارلار دا از ەمەس، بۇگىنگى توقىراعان قازاق كوشىنىڭ بۇيداسىن ءوز قولىنا الار دەپ سەنەمىن.

– ستۋدەنت جىرىن ايتامىز-اۋ، بيىلعى جىلى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە نيەتتەنىپ، شەتتەن كەلگەن قانداس باۋىرلارىمىزدىڭ قاراسى مول دەسەدى. سونىمەن قاتار سىرتتان كەلگەن شاكىرتتەر قاتارىندا ۇرىمشىدەگى ات توبەلىندەي قازاق زيالى ازاماتتارىنىڭ ۇلى-قىزى كوپتەپ جولىعاتىن كورىنەدى. وسى جاستاردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قالاي ەكەنىن بىلە الدىڭىز با؟ ولار ءوز اتامەكەنىندە وگەيلىك كورىپ جۇرگەن جوق پا؟

– دۇرىس ايتاسىز، بيىلعى كەلگەن تالاپكەر تۇلەكتەردى كورىپ، اراعا ءبىراز جىلدار سالىپ توقتاپ قالدى دەۋگە اۋىز بارمايدى، توقىراپ قالعان اعايىننىڭ كوشى قايتا جاندانعانداي كۇي كەشتىم. شىنىن ايتۋ كەرەك، بۇل جاستاردى ءبىزدىڭ كەزدەگى كەلگەندەرمەن مۇلدە سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بۇلار – 90-جىلداردان كەيىنگى ءبىر ءۇيدىڭ كەنجەسى، ءبىر شاڭىراقتىڭ تۇڭعىشى، بىرەۋدىڭ جالعىزى بولعان تۇگەل ەركەلەر مەن سەركەلەر. سونداي-اق جۇڭگو مەنتاليتەتى بويلارىنا سىڭە باستاعان مۇلدە جاڭا ۇرپاق. ولاردىڭ ەلگە كەلىپ، وقىپ، بەيىمدەلىپ، كىرىگىپ كەتۋى وتە قيىن. سول سەبەپتى دە بۇل ۇرپاقپەن جان-جاقتىلى كوپ جۇمىس جاساۋعا تۋرا كەلەدى. سوڭعى جىلدارى ءسىز ايتقان ۇرىمشىدەگى اقجاعالىلار بالالارىن وسىندا اكەلىپ، وقۋعا بەرە باستادى. بۇل ول جاقتاعى اعايىندارعا ءبىر تىقىردىڭ تاياعانىنان حابار بەرەدى. قىتايدا جۇرگەنىمدە «قازاقستانعا بارۋ ءۇشىن ورىسشا ۇيرەنبەسەڭ بولمايدى ەكەن» دەپ، جينالىپ ءمۇعالىم جالداپ، جانتالاسىپ ورىسشا ۇيرەنىپ جۇرگەن جاستاردى كورىپ، جاعامدى ۇستاعان ەدىم. ءالى دە سول قاسىرەت. قايدا بارسا، الدىنان شىعاتىن ورىس ءتىلدى ساقاۋ قازاقتار. بۇل – تەك وقۋعا كەلگەن تالاپكەر جاستارعا عانا ەمەس، جالپى قازاق كوشىنە كەدەرگى بولىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ ماڭىزدىسى.

– جۋىقتا وتاندىق «Kazakh TV» ارناسىندا سىر-سۇحباتتا بولعانىڭىزدى بىلەمىز. سول ارادا اقىن رەتىندە جاس ۇرپاقتى ناعىز وتانسۇيگىشتىككە باۋليتىن جالىندى جىرلارىڭىزدى ەستىدىك. جالپى، ءسىز سىرتتان كەلگەن اقىن رەتىندە مۇنداعى ادەبي ورتادا شەتقاقپاي كورىپ جۇرگەن جوقسىز با؟ بولماسا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ اتى اتالاتىن ەل اۋزىنداعى «اقىندار تىزىمىندە» تالاپبەك اقىن نەگە اتالماي ءجۇر؟

– راحمەت! بۇل جوبانى قولعا الىپ، ءار قيىردان كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ قازاق ەلىندەگى ءوز ەڭبەگىمەن ويىپ تۇرىپ العان ورنىن كورسەتىپ، ناسيحاتتاپ جۇرگەن ەربول باۋىرىمىزعا كوپ العىس ايتامىن. بۇل دا شەتتەگى اعايىندى ەلگە شاقىرۋدىڭ ۇتىمدى تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى. مەن ەشقاشان تانىلۋ مەن كورىنۋگە تالپىنعان ەمەسپىن. جالعان جارنامانى جانىم سۇيمەيدى. مۇنداعى ۇلكەن ادەبي ورتاعا ستۋدەنت كەزىمنەن ارالاستىم. ەشقانداي شەتقاقپاي كورگەن جوقپىن. قايتا كوپتەگەن گازەت-جۋرنال، راديولاردا شىعارمالارىم جاريالانىپ، ارنايى تانىستىرۋلار بولدى. ءبىرقاتار رەسپۋبليكالىق، حالىقارالىق ءمۇشايرالاردا جۇلدە الدىم. جەكەلەگەن الماناحتاردا شىعارمالارىم توپتاستىرىلدى.

جاسىرمايمىن، جاعىمپازدىق جايلاپ، توپ پەن جىكتىڭ جاراپازانىنا اينالعان جالعان ادەبي ورتاعا ارىمدى بىلعاعان ەمەسپىن. ولاي ۋاقىتىمدى دا وتكىزگىم كەلمەيدى. «اقىن بولۋ ءوز ءىسىڭ، ازامات بولۋ بورىشىڭ» دەيدى حالىق دانالىعى. ولەڭ – تاڭىردەن العان ومىرلىك ەنشىم، ەشكىمنىڭ تالاسى جوق مەنشىگىم. قاشان بولسا دا جازىلار، جاريالانار. ادەبي ورتامەن ساراڭ ارالاستىم. جالعان اتاق، ارزان ابىروي ىزدەگەن جوقپىن. ال ەندى سىزگە ۇناعان ولەڭدەر وزگەنى دە بەيجاي قالدىرماس. تەك جارناماسى جەتپەي جاتقان بولار. سەبەبى ءوز قاتارىمداعىلار اراسىندا كىتابى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىقپاعان – مەن عانا ەكەنمىن. بۇيىرتسا، ول دا بولار. وسى رەتتە ءبىر نارسەنى باسا ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ءبىز تاۋەلسىز قازاق ەلى الدىندا ارتتاعى بەس ميلليون قانداستارىمىزدىڭ تاعدىرىنا قارىزدارمىز. سول ءۇشىن جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك!

– ولەڭ دەگەننەن شىعادى. وسىدان بىرەر كۇن بۇرىن قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا «قۇلمانبەتتىڭ قۇلىنى» اتانعان ايتۋلى ايتىسكەر اقىن، مارقۇم ءورازالى دوسبوسىنوۆتى ەسكە الۋ كەشى ءوتتى. ايتپاعىمىز، سول كەشتە ءبىر اعامىز جازبا اقىنداردى جەردەن الىپ، جەرگە سالدى. ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا، ايتىسكەر اقىندار عانا شىندىقتى شىرقىراتىپ ايتىپ جۇرگەن كورىنەدى. اقىن رەتىندە بۇعان ايتار ءۋاجىڭىز قانداي؟

– ابىز حالىق «بيتكە وكپەلەپ، تونىڭدى وتقا تاستاما» دەگەن عوي. ءبىر شال «شىندىق ايتپادىڭدار» دەدى ەكەن دەپ بۇكىل جازبا اقىندارعا توپىراق شاشۋعا كەلمەس. دەگەنمەن، جەتكىزە الماي جاتقان جەرىمىز دە بار. ءبىراق كەيدە «حاننىڭ ءسوزىن قارا دا ايتادى – اۋزىنىڭ دۋاسى جوق» دەگەندى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ايتىس ساحنالىق، جارنامالىق، حالىقتىق سيپات الاتىندىقتان، ايتىلعان سوزدەر اسەرلى، ءارى تارالىمدى بولادى. سوندىقتان بار شىندىقتى ايتىسكەرلەر ايتىپ جاتقان سىڭايلى بولىپ كورىنەر. ايتپەسە سول شالىڭىز كەشەگى الاش اقىندارىنىڭ، بۇگىنگى تاۋەلسىز جاس بۋىننىڭ جىرلارىن تولىعىمەن وقىپ كورسىن: قايتا شىندىقتىڭ نە ەكەنىن، قالاي ايتۋ كەرەكتىگىن سەزىنەتىن بولار. مۇندايدا «كوزاينەك دەسەڭ، سوقىرعا تيەدى» دەگەندەي، اقىنداردىڭ قاي ءتيپى بولسىن ايتپاي، جازباي جاتقان جوق. تەك سارالاپ، ساراپتاي بىلۋدە عوي اڭگىمە!

– اڭگىمە دەگەندە، سالماقتى اڭگىمەمىزدىڭ التىن تارازىداعى ۋاقىتى تۇگەسىلۋگە شاق قالىپتى-اۋ! ەندى سىرگە جيار سوڭعى سۇراعىمىزعا كوشسەك: بيىل ءبىر جىل بويى ەر جانىبەك باتىردىڭ 300 جىلدىعىنا وراي اس بەرىپ، ءتۇرلى مادەني شارا ۇيىمداستىردىڭىزدار. ارينە، بۇعان مۇرىندىق بولعان «ەر جانىبەك» حالىقارالىق قوعامدىق قورى ەكەنىن ايرىقشا اتاي كەتكەنىمىز ءجون بولار. سول اتالمىش قوردىڭ قازانىندا قايناپ جۇرگەن ازامات رەتىندە الداعى جوسپارلارىڭىزبەن بولىسە وتىرساڭىزدار.

– «ەر جانىبەك» حالىقارالىق قوعامدىق قورى بيىلعى 300 جىلدىق جۇمىس باعدارلاماسى اياسىندا ءبىراز اۋقىمدى ءىس-شارالاردى حالىقارالىق، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ ءوتىپ كەلەدى. بۇل جەردە قوردىڭ جۇمىسى تەك ەر جانىبەك باتىردى ناسيحاتتاۋ نەمەسە ءبىر رۋدىڭ تۇلعالارىن تانىتۋ دەگەن تۇسىنىك بولماۋ كەرەك. بۇل قوردىڭ دا ەڭ ۇلكەن جۇمىستارىنىڭ ءبىرى – قانداستارىمىزدىڭ ەلگە ورالۋىنا، قونىستانۋىنا، جۇمىسپەن قامتىلۋىنا جول اشۋ. سول تۇرعىدان بيىلعى استىڭ كەڭ اۋقىمدا اتالىپ ءوتۋى شەتەلدەن كەلگەن اعايىننىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ، كەلەر اعايىنعا رۋح سىيلادى دەسەك بولادى. وسى كەلەر جىلى ەلىمىز كولەمىندە اتالىپ وتكەلى وتىرعان قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي «قامشى» اقپاراتتىق پورتالىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جاريالانعان حالىقارالىق پوەزيا، پروزا، ماقالالار بايگەسىنىڭ باس جۇلدەسىن دە اتالعان قوردىڭ تىگۋى – الدا ىستەلەر كەڭ اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ ءبىرى.

– ەندەشە ساتتىلىك بولسىن، تالاپبەك مىرزا!

سۇحباتتاسقان –

قوزىباي قۇرمان،

«D»