نۇرحالىق ابدۋراقىن. قازاق – حاس ساقتاردىڭ سارقىتى

("قازاق ەلىنە – 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە)

(بۇل شىعارمامدى قازاق حاندىعى جولىندا ءوزىن ارناعان شاھيتتەردىڭ رۋحىنا باعىشتايمىن!)

قوعامدى قۇرايتىن ادامدار شوعىرى، بۇگىنگى تاڭدا قالىپتاستىرعان جاندىلىق قاسيەتى، سەنىم، تانىمى، دۇنيەگە كوز قاراسى، قورشاعان ورتاعا دەگەن تىرشىلىك قابىلەتى، ءومىر ءسۇرۋ زاڭدىلىقتارى، ارمان-مۇراتتارى، عۇمىر كەشىرۋ ەرەجە تۇزىمدەرى، وي يدەيالارى تاريح پاراقتارىنىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى جاسىعى قالىپ، اسىلى سۇرىپتالىپ ادەتكە، سالتقا اينالعان. مىنە، وسىلاي ۇلت قالىپتاسقان. ۇلت دەگەنىمىز: ورتاق ەتنيكالىق تۇتاستىق، ورتاق ءتىل جازۋ، گەنەتيكالىق قاندىق ۇقساستىقتان سىرت، ەجەلدەن قالىپتاستىرعان تانىم، نانىم، ادەت-عۇرىپ، سالت-سانا ۇقساستىعى، ورتاق پسيحولوگيالىق ەرەكشەلىككە يە، قوعامدى ۇلت دەيمىز.

ءبىز قانداي ۇلتپىز دەپ ءبىر ءسات ويلانساق، بىزدەر ەجەلدەن تاماشا فيلوسوفيالىق ويلار ايتقان، ءوز الدىمىزعا يدەولوگيا قالىپتاستىرعان، تاريحي ەپوسقا باي، تامىرى تەرەڭ حالىقپىز.

زامانىمىزدان بۇرىنعى IV-VII عاسىردا ورتا ازيانى مەكەن ەتكەن ساقتار(ىسكيف)تاردىڭ 10 تايپاسى تاريح بەتىندە اتالادى. ايگىلى عالىم ا.ن.بەرنشتام قازاقتىڭ اتىن ساقتارمەن بايلانستىرادى، ول قازاق دەگەن ءسوز «حاس-ساق» دەگەن سوزدەن شىققان دەيدى، تاريحشى م.اقجانوۆ قازاق ءسوزىن حاس، (ناعىز) ساق دەگەننەن شىققان دەپ توپشىلايدى، جۇڭگو ەجەلگى جىلنامالارىندا ساق تايپالارى « 塞种ساي جوڭ، 释种شى جوڭ، 西膜شي مو، 释迦شى جا دەپ كەزدەسەدى»ال گرەك تاريحشىلارى ازيالىق ىسكيفتەر دەپ اتاسا، پارسى تاريحشىلارى ساقتار دەپ اتاعان. [3،61-63ب]

ساقتار وتە باتىر جاۋىنگەر، قاسىنا قاتال، دوسىنا ادال حالىق بولعان. ولار قاستاسقان جاۋىن ەشقاشان اياماعان، ولتىرگەن جاۋلارىنىڭ باس سۇيەگىن ىشىمدىك ىشەتىن ىدىس ەتكەن، ءتىپتى جاۋلارىنىڭ جون تەرىسىنەن شىلبىر جاساعان. ولار باتىرىن ارداقتاۋ ءۇشىن جىل سايىن ۇلكەن مەرەكە جاساپ ورتاداعى ىدىستان تەك جاۋدى ولتىرگەن باتىرلار عانا ىشىمدىك ىشەتىن بولعان. [2،66- تاراۋ]

ساقتار پارسى، سەريا، پەرسيا، ميديا سياقتى ەلدەر مەن تىكەلەي قارىم قاتىناس ورناتقان. گرەك تاريحشىسى گەرەدوت ساقتاردىڭ ايەل پاتشاسى ءتوميريستىڭ پارسى پاتشاسى كيردىڭ باسىن العانىن جازادى. جەڭىلمەس جاۋىنگەر اتانىپ كەتكەن اتاقتى الەكساندر پاتىشاسىن اۋىر جەڭىلسكە ۇشىراتادى. [3،66-70ب] ەسىك قالاسىنان تابىلعان ساق ساربازى جانە قحر كۇنەس اۋدانىنان تابىلعان شوشاق تىماقتى ساقتىڭ قولادان قۇيىلعان ءمۇسىنى سونىمەن بىرگە ولاردىڭ سول كەزدەگى تۇرمىس-تىرشىلىگى ءبىزدىڭ اتا-بابالارمىز ەكەنىنىڭ ايقىن بەلگىسى. بۇلاردىڭ جەرىنىڭ ورتالىعى ىلە القابى مەن جەتىسۋ ءوڭىرى بولعان. جالپى پامير الاتاۋىنان سولتۇستىككە قاراي باستالىپ تيان-شان تاۋلارىنا جەتسە، شىعىس تەرىستىكتە التايدىڭ باتىس سىلەمدەرىنە دەيىن سوزىلعان. سولتۇستىكتە بالقاش كولىنە جانە شۋ وزەنىنىڭ اياعىنا دەيىن جالعاسقان، ال باتىسى تالاس وزەنىنىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىنا دەيىن يەلەنگەن. [4،34-35ب]

24 تايپادان قۇرالعان كوشپەندى عۇنداردىڭ وداعى زامانىمىزدان بۇرىنعى II عاسىردا داۋرەندەگەن. بۇلار شىعىسى لياۋحى وزەنى باتىسى پامير، تەرىستىگى بايقال كولىنەن وڭتۇستىگى جۇڭگو ۇلى قورعانىنا دەيىنگى ۇلان بايتاق وڭىرگە ۇستەمدىك ەتكەن. [1،136-141ب] ۇلى يۋز تايپاسى زامانىمىزدان بۇرىنعى III عاسىردا ءومىر سۇرگەن. بۇلار دۋانحوڭ مەن شۇلەن تاۋىنىڭ ارالىعىن مەكەن دەسە، ءۇيسىن تايپاسى زامانىمىزدان بۇرىنعى III عاسىردان بەرى قاراي 1200 جىلىدىق تاريحقا يە، بۇلار ەڭ اۋەلى ۇلى يۋز بەن ىرگەلەس قونىستانعان قازىرگى حى شي كوريدورىندا كوشپەلى ءومىر وتكىزگەن، كەيىننەن ىلە وڭىرىنە قونىس اۋدارعان، باتىسى شۋ، تالاس وزەندەرىنە، شىعىسى تيان-شان تاۋلارىنىڭ شىعىس سىلەمدەرىنە سولتۇستىكتە بالقاش كولىنەن باستاپ وڭتۇستىكتە ىستىق كولدىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىنا دەيىنگى ۇلان قايىر ءوڭىردى قامتىعان، ءتۇتىن سانى 120000نان اسىپ 630000 ادامعا جەتكەن، اسكەر سانى 188000 بولىپ، ءوز ءداۋىرىنىڭ مەيلىنشە كۇشتى مەملەكەتىنە اينالعان. سول كەزدە باتىس وڭىردە بولعان 40 مەملەكەتتىڭ جان سانى مەن اسكەر سانىنىڭ جالپى جيىنتىعىنان الدە قايدا ارتىق بولعان، سوندىقتان دا حان پاتىشالىعىنىڭ ۋدي پاتشاسى زامانىندا حان اۋلەتىمەن قۇداندالىق بايلانىس جاسادى. حان حانشالارى شي ءجۇن جانە جيە يۋ، فىڭ لياۋ ءۇيسىن ەلىنە كەلىن بولىپ ءتۇستى. بۇل بايلانىس 400جىلعا سوزىلدى، ءوز زامانداعى شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ماڭىزدى قاتىناس جولى «جىبەك جولىن» اشۋدا جانە ونىڭ قاۋپسىزدىگى ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولدى.

[3، 60-153ب]

بۇدان باسقادا قاڭلى، الان سىندى ەجەلگى قازاق حالقىنىڭ ءتۇپ اتاسى سانالاتىن ەتنيكالىق تايپالار اتالادى. ودان سوڭ زامانىمىزدىڭ 552-659-جىلدارى التاي تاۋىن مەكەندەگەن كوشپەلى تۇرىك تايپاسى تۇرىك حاعاناتىن قۇردى. 659-766 جىلدار تۇركەش حاعاناتى،766-940 جىلدار قارلۇق حاعاناتى وسى كەزەڭدە قازاق حالقى ءوز الدىنا حالىق بولىپ قالىپتاستى. [3، 6-7ب]

ءىح-ح عاسىردا ەرتىس بويىنداعى قيماق ەلىنەن ءحى عاسىردا قىپشاق تايپاسى بيلىكتى الدى. وسى كەزدە قىپشاقتار شىعىسى ەرتىس وزەنى، باتىسى دون وزەنىنە، ورال تاۋىنان قارا تەڭىزگە دەيىنگى ۇلان بايتاق ءوڭىردى وزىنە قاراتتى، بۇل وڭىردەگى تۇركى تايپالارى وزدەرىن قىپشاق دەپ اتاپ كەتتى.

[3، 6-8ب] الايدا قازاق حالقىنىڭ ىشكى الاۋىزدىعىن ادەمى پايدالانعان شىڭعىس حان ءبىزدىڭ ءتۇپ اتالارىمىز نايمان، كەرەي حاندىقتارىن جەكە-جەكە باعىندىرىپ ءحىىى عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ورتا ازيانى جاۋلادى، ول العان جەرلەرىن ۇلدارىنا ەنشى رەتىندە ۇلەستىردى، ەرتىس وزەنىنەن ەدىل وزەنىنە دەيىنگى ۇلان-بايتاق ءوڭىردى مەكەندەگەن قازاق تايپالارى جوشىنىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. جەتىسۋداعى قازاقتار شاعاتايدىڭ ەنشىسىنە اينالدى، دەسەدە بۇل تەك سالىق بەرۋ، اسكەر بەرۋ جاعىنان باعىنىشتى بولدى. قازاقتار ەشقانداي وزگەرىسكە ۇشراماي ءوز مەكەندەرىندە بۇرىنعىسىنداي وتىرىپ، قوڭىر تىرلىگىن جالعاستىرا بەردى، جەرلەرىن باسىپ الىپ، تاندەرىن جاۋلاسادا رۋحىن جاۋلاي الماعان مونعولدار كەرىسىنشە قازاقتارعا ءسىڭىپ كەتتى. [3، 297-299ب]

1227 جىلى جوشى حان ولگەن سوڭ ونىڭ ۇلىسى باتىس جانە شىعىس دەپ ەكىگە ءبولىندى. باتىس ۇلىس حانى باتۋ 1236 جىلى قالىڭ قول باستاپ جايىقتان ءوتىپ ەدىل وزەنى القابىنداعى بۇلعارلاردى باعىندىرىپ، 1237 جىلى رازيان، ۆلاديمر، موسكۆا سياقتى قىرىق يەلىككە بولىنگەن ورىس كنيازدىقتارىن بىر-بىرىنە قوسپاي جاۋلاپ الدى، ودان ارى مونعول اسكەرلەرى ۇزدىكسىز العا جىلجىپ كييەۆ قالاسىن الدى. پولشا، ۆەنگريا، چەحيا، مولداۆيا قاتارلى جەرلەرى تالقانداپ قايتا ەدىل ساعاسىنا1242 جىلى ورالدى.

التىن وردا اۋماعى ەدىل القابى جانە ونىڭ باتىسىنداعى قىرىم، سولتۇستىك كاۆكاز، تەرىستىگى حورەزم سونىمەن بىرگە وسى وڭىردەگى حالىقتار قارادى. ال شىعىس بولەگى التاي تاۋلارى مەن ەرتىس وزەنىنەن جايىق وزەنىنە، بالقاش كولى مەن سىرداريا الابى مەن ارال تەڭىزىنىڭ تەرىستىگىنە دەيىنگى اۋماق جانە ونداعى حالىقتار جوشىنىڭ ۇلكەن ۇلى وردا-ەجەننىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ ول ءوزىن اق وردا پاتشالىعى دەپ اتادى. اق وردا حاندىعىنىڭ تەريتورياسى دەرلىك قازىرگى قازاستاندى قامتىدى. [3، 9ب] اراب تاريحشىسى ءال-وماري شىڭعىس حان جورىعىنان بۇرىن بۇل جەرلەر قىپشاقتار ەلى بولعان، سوندىقتان دا وسى ءوڭىردى جاۋلاعان مونعولدار وزدەرى بيلەگەن جەرگىلىكتى حالىققا ءسىڭىپ «ءدال قىپشاق» بولىپ كەتتى دەپ جازادى. [9، 235ب]

1227-1428 جىلدار داۋرەندەگەن اق وردا حاندىعى وزىنەن بۇرىنعى قىپشاق بىرلەستىگى كەزىندەگى تەرريتوريانى يەمدەندى جانە كەڭەيتتى، سونىمەن بىرگە سول ەل مادەنيەتىن سول بويدان ساقتالدى، مەمەلەكەت ءتىلى قىپشاق ءتىلى، ءدىنى يسىلام بولدى، دەمەك وسىلاي اق وردا حانىدىعىنىڭ اتى مونعول زاتى قازاق حاندىعى بولدى.1428 جىلى اق وردا حاندىعى قۇلاعان سوڭ ونىڭ ورنىنا ءابىلحايىر حاندىعى قۇرىلدى. بۇل كەزدە قازاق تەريتورياسى مەن ەتنيكالىق نەگىزى جانە ءتىلى سول بويى ساقتالدى، 1457 جىلدىڭ كۇزىندە ءابىلقايىر حان سىعاناق تۇبىندە قالماقتاردان جەڭىلگەننەن كەيىن، كەرەي مەن جانىبەك قول استىنداعى رۋ-تايپالارمەن شۋ وڭىرىنە كەلىپ قونىستانىپ، قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالادى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جەرى - شۋ بويى مەن قوزىباسى بولدى. [10، 46ب]

1458 جىلدىڭ كوكتەمىندە كەرەيدى اق كيىزگە كوتەرىپ حان سايلايدى. ءابىلقايىر حانعا نارازى سۇلتاندار، امىرلەر، رۋ-تايپا باسشىلارى كەرەي مەن جانىبەككە كەلىپ قوسىلادى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە حالىقتىڭ سانى 200 مىڭنان اسىپ ءتۇستى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى وسىعان دەيىن بۇكىل قازاقستان اۋماعىندا بولعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ەتنو ساياسي پروسەستەردىڭ زاڭدى قورىتىندىسى ەدى. قازاق حاندىعى تەرريتورياسى باتىس جەتىسۋ، شۋ وزەنى مەن تالاس وزەنى القابى، وسى وڭىرگە تۇڭعىش رەت قازاقستان دەگەن اتاۋ بەرىلدى. [8، 384-385ب]

XV عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى قازاق حاندارى قارسىلاستارىن تىقسىرا وتىرىپ، باتىس جەتىسۋعا تابان تىرەدى. XVI-XVII عاسىرلاردا قازاق حاندىعى نىعايىپ، ەتنيكالىق اۋماعىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قامتيتىن شەكارالارى كەڭەيە ءتۇستى. ورتا ازيا، استراحان، قازان، ءسىبىر حاندىقتارىمەن، رەسەيمەن تىعىز بايلانىستا بولدى. قاسىم حان، حاقنازار حان، تاۋەكەل، تاۋكە حانداردىڭ تۇسىندا قازاق مەملەكەتتىلىگى ازۋىن ايعا بىلەپ تۇردى. ويتكەنى ولاردىڭ قازاق جەرىن نىعايتۋداعى، قازاقتاردىڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋداعى ارەكەتتەرى وراسان زور بولدى. [11، 95ب] بۇگىنگى ەگەمەن قازاستان وسى ءبىز تىزبەلەگەن تاريحتىڭ زاڭدى جالعاسى ەكەنى داۋسىز. ول ەشقاشاندا كوكتەن تۇسكەن، عايىپتان پايدا بولعان ەل ەمەس، قايتا بايىرعى ەتنيكالىق حالىقتاردىڭ جەر-سۋى، تەرريتورياسى، سالت-ساناسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ، ۇرپاقتارى بابالار ەرلىگىن جالعاپ، ارمانىن ورىنداپ كەلەدى.

ءبىز وسىنداي ۇلى حالىقتىڭ، ازۋى التى قارىس حانداردىڭ ۇرپاعى ەكەنىمىزگە ەشكىم دە تالاسا المايدى. مىنە بۇل تاريح بىزگە نە بەرەدى؟ ول بىزگە جانە ءبىزدىڭ ۇرپاققا اسقاق جىگەر مەن تاۋسىلماس كۇش بەرەدى، سول ارقىلى بىزدەر بولاشاققا نىق سەنىممەن قادام باسامىز.

ايتسە دامۋ دەگەن نە؟ دامۋ دەگەن ەشقاشاندا ادامداردىڭ يتاليان كوستيۋمىن كيىپ، فرانسۋز ءاتىرىن سەۋىپ، جاڭا ماشينا مىنۋمەن، جەر بەتىندە ءزاۋلىم قۇرىلىستاردىڭ بوي كوتەرۋىمەن ولشەنبەيدى. قايتا ول ادام اۋەلى ماتەريانى (زاتتى) سەزىنگەن سوڭ، سول جونىندە تۇيسىك قالىپتاستىرىپ، ميداعى پايدا بولعان سانا «وي» بولىپ اۋىزدان شىعىپ، جالپىنىڭ قيالىنا تۇنەي باستاۋى، ادامدار ارقىلى شىندىققا اينالۋى جانە حالىق ومىرىنە تىكەلەي اسەرى –دەمەك، تازا جۇرەكتەن تۋعان تاماشا وي عانا دامۋ بولماق. ويداعى ەرلىك ناعىز ەرلىك. مىنە بۇنى بىلگەن ءبىزدىڭ اتا-بالارمىز «اقىلى اسسا، اعا تۇت» دەپ جۇرتتان موينى وزىق تۇلعالاردى تاني ءبىلدى جانە سولاردىڭ ايتقانىمەن ءجۇردى، ەل تاعدىرىن سولاردىڭ قولىنا سەنىپ تاپسىردى. سوندىقتان دا قازاق حالقىنىڭ ەل باسقارعان حاندارى، بي-شەشەندەر مەن جىرشى-جىراۋلاردى تىڭدادى، سودان دا بۇگىندە بىزگە «بابالار اماناتى» 100-توم جەتىپ وتىر، وسى ءسوز مارجاندارى مەن اسىل ويلار ءار ءداۋىردىڭ وزىندىك يدولوگياسى بولعانىن ايعاقتادى.

VI-VIII عاسىردان بىزگە جەتكەن كۇلتەگىن قۇلپى تاسىندا «ماڭگى ەل» يدەياسى 4 رەت كەزدەسەدى. دەمەك سول داۋىردەگى (552-جىل) تۇرىك قاعاناتىنىڭ اۋماعى قىتايدىڭ شىعىس تەرىستىگىندەگى ولكەلەرىنەن باستاپ كاسپيي تەڭىزىنە دەيىنگى ۇلان-بايتاق ءوڭىردى قول استىنا قاراتقان. مىنە وسى كەزدەگى ەلدىك مۇرات ول ماڭگى ەل بولۋ ەدى. [12، 165-166ب] اباي اتامىزدىڭ «ءبىرىڭدى قازاق ءبىرىڭ دوس كورمەسەڭ، ءىستىڭ ءبارى بوس» يدەياسى، شاكەرىم قاجىنىڭ «مەن قازاقتى ورگە قاراي سۇيرەپ وتەرمىن» دەۋى، الاشتىقتاردىڭ «ويان، قازاق» يدەياسى، ىبىراي اتامىزدىڭ «كەل بالالار وقىلىق»، احمەت اتامىزدىڭ «ءتىلى جوق حالىق ولگەن حالىق» دەۋى قازاق ۇلتىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقان وزىندىك فيلوسوفياسى بار، ۇلتتىق يدەياسى قالىپتاسقان ەل ەكەنىن ايقىن اڭعارامىز.

1991 جىلدان ەگەمەندىك العاننان ءبىز قازاقتار سول بابالار ارمانى مەن ۇلتتىق يدەيانى شىنىمەن اڭسادىق. وعان جەتۋگە جان-سالا ەل باسىمىزدان باستاپ كۇندىز دەم الماي، تۇندە ۇيىقتاماي ەلدىك مۇرات جولىندا جۇمىس ىستەدىك، سونىڭ جەمىسى 1999 جىلدان باستاپ ەكونميكالىق ءوسىم كورىلىپ بويمىزعا قان جۇگىرە باستادى. 1995 جىلى الەم اباي اتامىزىدى مويىنداپ، تويىن حالىقارالىق دەڭگەيدە وتكىزدى، مىنە مۇنىڭ بارلىعى ەل باسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كورەگەن ساياساتكەر، ىسكەر باسشى ەكەندىگىن دالەلدى. بىزگە وتپەلى كەزەڭدە تەز شەشىم قابىلداۋ كەرەك بولدى ول ءۇشىن پرەزيدەنتتىك جۇيە اۋاداي قاجەت ەدى. بۇنى سول كەزەدە حالىق تولىق تۇسىنە قويعان جوق، سول سياقتى قازاقتىڭ جەرىنىڭ ورتاسى سارىارقا تورىنە استانانى اپارىپ قوندىرۋ وڭايعا تۇسكەن جوق، بۇگىندە ءوز ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى.

ەل باسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزىنىڭ №17 كەزەكتى حالىققا جولداۋىندا تۇركى بابالارىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن قايتا جاڭعىرتىپ، بۇكىل ەلىمىزدىڭ، ۇلتتىڭ يدەيالوگياسى رەتىندە ۇسىندى. وعان جەتۋگە «نۇرلى جول» سالدىق دەپ اشىق كورسەتتى، ايتەسەدە بۇگىنگى كۇن ءبىلىمدى تاعان، ەكونوميكانى وزەك ەتىپ، ۇلت مادەنيەتىن بويىنا جان تامىر ەتكەن، ءبىلىم تۇرپاتتى كاسىپ ورىندار كوپتەپ قۇرىلعان، جاھاندانۋ پروسەسسى ءجۇرىپ جاتقان كەزەڭ. جەر بەتىندەگى 4 ۇلكەن مادەنيەت پەن 4 ۇلكەن ءدىندى قالىپتاستىرىپ، ءوزارا تىنىمسىز قاقتىعىسىن الا كەلدى. ادامدار وسىعان وراي پراگماتيفتەر مەن رومانتيكتەر دەپ 2 ۇلكەن توپقا ءبولىندى. بىزدەر بۇگىن باتىس ەۋروپا مەن امەريكانىڭ وزىق دەپ ساناعان مادەنيەتىن ستيقيالي تۇردە قابىلداپ، وعان ەلىكتەپ ءوزىمىزدى باسقا قىرىمىزدان كورسەتىپ ءجۇرمىز. ەلىمىزدىڭ قازبا جاراتىلىستىق بايلىعى مول، ەكونوميكاسى دامۋعا بەت العان، ايتسە دە رۋحاني سانامىزداعى جۇتاڭدىق پەن يدەيالوگيامىزدىڭ السىرەۋى جانىڭا ايازداي باتادى. ادام دەگەن مىڭ قۇبىلعىش ساناداعى كۇردەلى تىرشىلىك يەسى. سوندىقتان دا ەل بولساق ەڭ اۋەلى «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەيالوگياسىن توڭىرەكتەي بارلىق قۇرىلىم جۇمىس جاسۋعا مىندەتتى. ساۋاتسىز بولسا دا اتاعى الىستاردى شارلاعان شىڭعىس حان وزىنەن كۇشتى جاۋلارىنا التى اي بۇرىن كەرۋەن جىبەرىپ، سىلاڭداعان جەزوكشەلەر مەن ۋلى ىشىمدىكى كىرگىزىپ وتىرعان. ەركەكتەردىڭ كۇشىن السىرەتەتىن، بۇل شارا ءوز جەمىسىن بەرىپ، ول جەر شارىنىڭ جارتىسىن جاۋلادى. شىڭعىس حان الايدا جاۋلاعان جەرىنە يدەيالوگيا تاراتىپ ادامداردىڭ جان دۇنيەسىن جاۋلاي المادى، مىنە سوندىقتاندا بۇگىندە ونىڭ جاۋلاعان جەرىندە ءىزى جوق.

ءبىزدىڭ بايقوڭىرىمىز دا قارا كوزدەرگە وتانىڭ رەسەي دەپ سول ەل تاريحى مەكتەپتەردە وتىلەدى، كەيبىر توپتاردىڭ جىمسىما قىلىقتارى، ءوزىمىزدى وزىمىزگە ايداپ سالادى. ماتەريالدىق جاقتان ادامداردى وزىنە تارتىپ، ءوز ەلىنە ءوزىن قارسى قويادى، دامىعىڭ كەلسە قازاقتىقتان بەزىن دەيدى. قاپتاعان بازار ادامداردى بۇكىلدەي قۇندى قاعازدارعا مىقتاپ تابىنعان. بۇكىل قوعام اسقىنداپ تۇرعان جەمقورلىق. ءبىلىمنىڭ اقشاعا ساتىلۋى، عىلىمي اتاقتاردىڭ اقشا مەن ايىرباستالۋى. اقشاسى از زيالىنىڭ كۇنى قاراڭ بولىپ، قوسىمشا كىرىس جولىن تابۋعا ۇرىنۋى. جاستارعا بەرىلەتىن تالىم-تاربيە تەك اقشا تابۋعا كوزسىز يتەرمەلەپ، تاربيەسىز بەرىلۋدە. شەندىلەردىڭ قاقتىعىسى، ساياسي پارتيا توپتاردىڭ ىرىڭ-جىرىڭى مەن زيالىلاردىڭ ىمىراعا كەلە المايتىن بىتپەس داۋى. بارى-بارىدە ادام ساناسىن سانسىز سۇراقتارمەن مازالايدى. اقشاعا ساتىلمايتىن ادامگەرشىلىك ار-ۇياتتى ۇگىتتەۋ كەرەكپىز. اقشانى تەك قولعا ۇستاساق، ونى جۇرەكپەن قابىلداماساق، ادام اقشاعا ەمەس، اقشا ادامعا قىزمەت جاساۋ كەرەك. كەيبىر ەلدەردە مەملەكەتتى مورال مەن باسقارۋ قولعا الىنىپ وتىر. مىنە بۇل ادامنىڭ ىشكى مەحانيزىمىن تەڭشەۋ بولىپ تابىلادى. ءبىز وسى قالىپپەن كەز-كەلگەن جۇيەگە ەلىكتەي بەرسەك ونسىزدا ىدىراپ تۇرعان وتباسىمىز قۇرىپ، ەلدىگىمىزگە ۇلكەن ءقاۋىپ تونەدى. سوندىقتان ەل بولىپ ەلدىكتى نىعايتىپ، ءتىلىمىز، ءدىلىمىز، ءدىنىمىزدى مىقتى ۇستاپ، رۋحاني كۇيىمىزدى جوعارى كوتەرىپ اتالارىمىز بەن اپالارىمىزدىڭ رۋحى الدىندا پارىزىمىز بەن قارىزىمزدى وتەيىك.

پايدالانعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى: