("قازاق ەلىنە - 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە)
(بۇل اڭگىمەمدى بابالار اماناتىن ساقتاۋعا بارىن سالعان اسىل انالار رۋحىنا باعىشتايمىن!)
اتار تاڭمەن تالاسىپ ءنۇرباتيمانىڭ تولعاعى بارعان سايىن جيىلەي ءتۇستى، اللاھۋ تاعالا ءجانناتتىڭ باعىندا ءشايتاننىڭ ۋاس-ۋاساسىنا ەرىپ، جەمە دەگەن جەمىستى اۋزىنا سالۋعا ەكى ۇداي كۇيدە ءۇش قادام ءجۇرىپ ءبىر توقتاپ، جەتى قادام ءجۇرىپ ءبىر توقتاعانى ءۇشىن جاراتۋشى ايەل زاتىنا ءۇش كۇننەن جەتى كۇنگە دەيىن استىنان قان ساۋلاتىپ قويىپتى، ول ازداي جاندىنىڭ ەڭ اۋىر تولعاعىن وسى جاسال جەلەكتىلەرگە ءتان ەتىپتى، كۇيەۋىنىڭ بەل تارتپاسىنان ۇستاپ تولعاتىپ تۇرعان ءنۇرباتيما ودان سايىن تەرگە بوكتى، الپىس ەكى تامىرى تۇگەل بالقىپ، ون ەكى مۇشەسى ەرىپ باسقا زاتقا اينالىپ كەتكەلى قاشان، شىڭعىرادى، شىرىلدايدى، بۇندايىن بىلگەندە ەركەكتىڭ قاسىنا جاقىنداماس ەدىم-اۋ دەپ ودان سايىن دولدانا باقىرادى... تالىقسىپ كەتتى... ءنۇرباتيمانىڭ جانى باردا- جوق، ەسى كىدە- شىعاسىلى، ۇيقىدا-وياۋ حالدە جاتىپ ءسابيىن دۇنيەگە اكەلدى... دەنەسىنەن جارىپ شاققان ءسابيىنىڭ ىڭگالاعان داۋسىمەن كۇنادان تازارعان ءنۇرباتيما اششىنىڭ ارتىنان تاتتىگە قولى جەتتى، بالپاناقتاي بال بوپاسى كەۋدەسىنە ورالعاندا جەر بەتىندە ودان اسقان باقىتتى جان بولمادى. مۇرنىنا ءجانناتتىڭ ءيسى كەلدى، شاتتىقتان رۋحى التى قات اسپاندى شارلاپ كەتتى. شەشەسىمەن بىرگە گۇل تەرىپ كوبەلەك قۋعان بال داۋرەن شاعى جادىنا ورالىپ ونى سەرگىتتى، ەندى بىردە اجەسىنىڭ الدىندا باسىن قويىپ ماۋجىراپ ەرتەك تىڭداڭاپ جاتتى، ەندى بىردە اعاسىمەن بولمايتىن ويىنشىققا تالاسىپ اكەسىنە قاراي اڭىلداپ شاۋىپ بارا جاتتى، شاشىلعان بالالىعىن تەرىپ قۋانىشتان پەرىشتەسىن ەمىرەنە يسكەدى....تۇڭعىش رەت كۇيەۋىن جاقسى كورىپ كەتتى....
شاڭىراققا ءتاڭىرى پەرىشتە سيلادى. بۇرحان، بۇرحان دەپ كۇيەۋى حورشين بۇكىل اۋىلعا ءسۇيىنشى سۇراتتى، كەشكە قاراي حورشيدىڭ قۇرداستارى جونشى، وجەت، ءبورى،گونا، نايلەر جينالدى، ايەلى قۇرساق كوتەرگەلى قۇمىرادا بىقتىرىلعان اششى اركىنىڭ اۋزىن حورشي دوستارىنا اشتى، ەركەگى بولەك، ايەلى بولەك شىلدەحانا كۇزەتتى...
-بالاڭىز باتىر بولسىن، مونعولدىڭ الىپ قولىن باساتاعان تەمۋچين اتاسىنان اسىپ تۋسىن،- دەپ جىبىرلاعان مۇرتىن سيپاپ، ءدامدى ەكەن، نەتكەن بال اركى دەپ ءتىلىن جالانىپ، ۇرتىن قايتا-قايتا قۇنجىڭداتتى جونشى دوس.
اركىمەن اڭگىمەلەرى ودان سايىن ورشىگەن دوستار شىڭعىسحان زامانىنداعى نوياندارشا ۇلىپ ءان سالدى.
-بالاعا ات قويىڭدار، - دەپ وتاعاسى دوستارىنا ەرىك بەردى.
- گورحان بولسىن، - دەدى وجەت اتتى ۇزىن بويلى، ات جاقتى، تالپاقتاناۋ دوسى.
-وي، ول شىعىستىڭ اكەسى ياسۋكەيدەن جەڭىلگەن كەرەي حاننىڭ اتى ەمەس پە، - دەپ قالدى مىرتىق دەنەلى ءناي جاقىتىرماي.
-بۇقا بولسىن، بۇل ءسوز ۇلىق، مىقتى دەگەندى بىلدىرەدى، - دەدى ءوز ءسوزىن نىعارلاي تۇسكەن ءبورى.
-ساسى-بۇقا بولسىن تازا مونعولشا بولادى، - دەدى گونا.
ورىندارىنان تۇرىپ توست كوتەرگەن التى دوس ساسى-بۇقانىڭ جاسى ۇزاق بولسىن، مونعولدىڭ اتىن الىسقا جەتكىزەتىن حان بولسىن، حاننىڭ تۇقىمى بىزدەردىڭ بالا، حان بولماعاندا كىم بولادى دەپ قولدارىنداعى ريۋمكالارىن ەزۋلەرىنە تاستاي سالدى،تاعىدا نوياندارشا ۇلىدى... قابىرعالاس بولمەدە جاتقان ءنۇرباتيما جارالى دەنەسىن قوزعاي الماي جاتسادا باقىتتان ءالى باسى اينالىپ جاتتى، يا، ساسى-بۇقا حان بولادى بىراق سەندەر ويلاعاننان باسقا حان بولادى، مەن وسى بالار ارقىلى بابالارىمنىڭ اماناتىن ورىندايمىن دەيدى ەستى ايەل وزىنە-وزى سەرت بەرىپ. شىن قۋانعانى بار، وتىرىك قۋانعانى بار وسى ءبىر جەرگىلىكتى ۇلتتان جۇققان سالتتى اينالىپ وتە الماي، مونعول جانە ءوزى سياقتى مونعول جۇرتىنا كەلىن بولىپ كەلگەن ابىسىن-اجىندارىدا باۋى بەرىك بولسىن ايتا كەلىپ شىلدەحانا كۇزەتتى.
-بالاڭ اتالارىنا تارتىپتى ،- دەدى جىرتىق كوز، ورمە شاشتى ابىسىنى.
-يا، - دەپ جىميدى ءنۇرباتيما.
بالاسىنىڭ تۇرىنە تەسىلە قاراعان حورشين ەش ءمىن تاپپادى، تۋرا اينىماي ءوزىنىڭ اۋزىنان تۇسكەندەي كوشىرمەسى.
كۇندەر زۋلاپ، ايلار الىستاپ، جىلدار جىلىستاپ ساسى-بۇقا ءتانى مونعول جانى كەرەيدىڭ ءدال ءوزى بولىپ ەسەيە باستادى. مىنە بۇگىن اكەلى-بالالى ەكەۋى ءيتىن ەرتىپ، تازىسىن قوندىرىپ اڭعا شىقتى.
ادىرلى قىرات-قىرات قىرقالار اق كورپەسىن جامىلىپ سەن تۇرماساڭ مەن تۇرما دەپ بارعان سايىن قىمتانادى، ۇيتقىعان جەل ولاردىڭ جامىلعىسىن اشۋعا ۇرىنىپ كورىپ ەدى، ونىسىنان تۇك شىقپادى، اقىرى بولماعاسىن بۇلتارعا ءمىنىپ الىس-الىس جاقتارعا كەتتى.
حورشين اپپاق ۇلپانى قاپ-قارا قولىمەن ۇستاپ نەدەن جاراتىلعان دەپ سىعىمداپ تۇر، كۇندە كورىپ جۇرگەن قارى بولسادا بۇگىن وزىنشە ويعا شوكتى، ءبىراق ونىڭ نەدەن، قالاي جاسالعانىن مۇلدە تۇسىنبەدى، ءار قار تۇيىرشگىن اق قانات پەرىشتەلەردىڭ كوكتەن تاستاپ تۇراتىنىن ول ەلەستەتە المايدى، اللاھۋ تاعالا وعان جاۋلاۋشى تاپ تۇقىمىن جازعانمەن كوكىرەگىنە نۇر قۇيعان جوق ەدى.
بالاسىنا ساسى- بۇقا دەپ مونعولشا ات قويعانمەن بالاسى اناسىنىڭ ءتىلىن دە جاقسى بىلەدى، دالالىق رۋحقا جانى قۇمار، سوڭعى كەزدە دومىبراعا اۋەستەنىپ كەلەدى.
جەرگە جايىلعان شاعىن داستارحاندا بالاسىنىڭ اندا-ساندا قويعان سۇراعىنا سامارقاۋ جاۋاپ بەرىپ حورشين مەن ءنۇرباتيما كەشكى استارىن ءىشىپ وتىر.
ء-بىز وسى قايدان كەلدىك، - دەگەن بالانىڭ توسىن سۇراعى بۇلاردى ۇيقىسىنان وياتتى.
-قايدان كەلگەنى نەسى؟ - دەپ قاتقىل داۋىسپەن بالاسى ساسى-بۇقانى ءتۇيىپ تاستادى. اناسى ءوزىنىڭ بەرىپ جاتقان تاربيەسىنىڭ جەمىسى ەكەنىنە قۋاندى. ۇزاقتان ۇزاق ايتاتىن بەسىك جىرى مەن باتىرلار ەرتەگىسى يماندىلىق الەمىنە جەتەلەيتىن اڭگىمەلەرىن ەسىنە الدى، ءبىراق ونىسىن كۇيەۋىنە سەزدىرمەدى. ەكى قاننىڭ ورتاسىنان جارالعان زەرەك بالانى بۇل جاۋاپ قاناعاتتاندىرماسادا قاتال قاباقتى اكەدەن جاسقانىپ ءۇنسىز قالدى.
كەرەيلەردى مونعولادار جاۋلاپ العان سوڭ قىزدارىن قاتىن، ۇلدارىن كۇڭ ەتىپ وينا كەلگەنىن ىستەگەن جوق، دەسەدە جاۋلاۋشى ۇلت قاشاندا جاۋلاۋشى رەتىندە سول جەرگىلىكتى حالىقتان الام دەگەن قىزىن الدى، ىشەم دەگەنىن ءىشىپ شالقىپ ءجۇردى، وزدەرىن حانبىز دەپ، ايەلدەرىن حاتۇن دەپ اتادى، ال ونداعى بايىرعى تۇرعىنداردى قارا دەپ مۇرنىن ءشۇيىرۋ ولاردىڭ ۇيرەنشىكتى ادەتىنە اينالدى، ءنۇرباتيما بولسا سولاي حورشينعا قور بولىپ تيگەن اق قىز ەدى.
-سۇندەتتەيىك ساسى-بۇقانى،- دەدى ءنۇرباتيما كۇيەۋى حورشينعا قاراپ.
ءاۋ باستان ايەلىنىڭ ءسوزىن جۇرە تىڭدايتىن حورشين
- ونىسى نەسى، ساسى-بۇقا مونعول ەمەس پە؟ سۇندەتتەپ شوندانايىن كەسۋ تۇرماق، ءبىزدىڭ مونعولدار ءتىسىن جۋعان ەمەس باعى تايادى دەپ ايەلىنە ەجىرەيە قارادى.
-ماقۇل تورەم، وندا بالامىزعا ات-شاپتىرىپ توي جاسايىق، جەتى جاسقا كەلدى دەپ قولقا سالدى.
بۇل جولى حورشين تورە ءۇنسىز قالدى.
اي دوڭگەلەكتەنە تولىپ، كوكتەن جارقىراپ قاراپ تۇر، اپپاق قار استىمداعىنا ءوزىڭ تاپ دەگەندەي سىر بەرمەي تىمپيادى، ايعا قاراپ اششى مۇڭىن توككەن ءنۇرباتيمانىڭ ءىشى بوساپ قالدى، كوز الدىنا ساحابالارى بار، ۇزىن شاشتى، جۇزىنەن اي جاسىرىنعان تاۋ تۇلعالى ادام كورىندى، اجەسى قۇلاعىنا سۇيكتى پايعامبارىمىز دەپ سىبىرلادى. جاڭاعى جۇرت الىستاپ بارىپ اسپان كوكجيەگىنە جاقىنداپ الىپ تاۋلارعا اينالدى، ەندى مىنە تاۋلاردىڭ سۇلباسى قاراۋىتتى، يماندى ايەلگە، بالا كەزىندە اناسىنان تىڭدايتىن ايداعى توقىماشى قىزبەن جەردەگى سيىرشى جىگىتتى ەسىنە الدى، ودان بەرىدە جەردى مۇيزىمەن تىرەپ تۇراتىن الىپ كوك وگىزدەردى كوز الدىنا كەلتىردى. حورشيننىڭ قوڭق ەتكەن داۋسى ونىڭ ءتاتتى ەرتەگىسىن ءۇزىپ جىبەردى. ايەلىنىڭ اپپاق تانىنە حورشين قاپ-قارا ءتانىن قانشا جابىستىرسادا، ەرلى-زايىپتىلاردىڭ جاندارى باسقا، رۋحى مۇلدە قوسىلمايتىن ەكى بولەك تىرشىلىك يەسى. بۇلاردىڭ كوزدەرى جۇمۋلى بولسادا رۋحتارى ءوز الەمدەرىنە الدە قاشان كەتىپ قالعان. حورشي جالعاندى جالپاعىنان باسىپ ءجۇرمىز دەپ كەلەشەگىنە نىق سەنىپ، اسا ۇلكەن كۇپىرلىكتە كۇلىپ جاتىپ توزاقتان ءنار الىپ وسەتىن زارقۇم اعاشىنىڭ باسىنا ورمەلەپ بارا جاتتى....باسىنا جەتە الماي تاماعىن قىرناپ سوڭى قورىلعا ۇلاسىپ كەتتى...
ءنۇرباتيما وتە الىسقا كەتتى، ول اجەسىنىڭ جانىندا اڭگىمە تىڭداپ جاتتى، تاڭعالىپ جاتتى... جاۋلارى اتاسىن ولتىرگەن سوڭ اپاسى ۇنسىزدە ءۇنسىز تالاي جىلدى ارتقا تاستاپ، جاۋىنىڭ بالاسىنا جاساعان القا-قوتان تويىنا ءجۇز قوي، ءجۇز سابا قىمىز اپارىپ سىي جاساۋعا رۇقسات الىپ جولعا شىعادى، قويلارىن اپرىپ سويعىزىپ، قىمىزىن قۇيۋعا باي سارايىنا ەنگەندە ساقاداي-ساي تاس ءتۇيىن ءجۇز باتىر سابانىڭ ىشىنەن اتىپ شىعىپ جاۋلارىنىڭ باستارىن قاعىپ كەكتەرىن الىپتى. اڭگىمە جالعاستى... جاۋگەرشىلىك زاماندا ۇلى اجەسى جاس شاعىندا تولعاتىپ وتىرىپ كيىز ۇيدە جالعىز قالادى، الايدا ول كىرىپ كەلگەن دۇشپاندارىن استىنا باسىپ جاتقان وت اۋىز مىلتىعىمەن قىرىپ سالىپ شاھيت بولىپتى. ۇلى اجەسى، اپاسى، ءوز اجەسى بارلىعى سول باياعى كەرەيلەردىڭ ەجەلگى جۇرتىندا ۇرشىق ءيرىپ، ءجۇن ءتۇتىپ، كيىز باسىپ شارماپ قىمىز ءىشىپ جاتىپ تاڭ اتىردى.
نەگە ەكەنى حورشين ساسى-بۇقادان كەيىن بالالى بولۋعا دامەلى، بىرىق قازىرگە ءنۇرباتيما تىنىش.
ولگەن تىرشىلىك ءتىرىلىپ، كوكتەم شىعا تۇك بولماعانداي جەر بەتىنە جامىراپ الا بۇتا، جاۋقازىن جايعاسىپ، ولەڭ شوپتەر ءورىپ شىقتى، ءبوز تورعايلار بوز دالادا شىرلىداپ ادامزاتقا بەلگىسىز بىردەڭەسىن تىنىم تاپپاي ايتىپ جاتتى، قارا شەگىرتكە قارا توپىراقتان شىعىپ قاناتىن ىزىلداتىپ تىنباي زىكىر سالدى، ونىدا ەلەگەن ادامدار جوق، ايۋلار اپانىنان شىعىپ، ۇرتىن جالاپ، دارەتىن جاڭالايدى، سۋىرلار شوقيىپ، توڭقاڭداپ بەلگىسىز بىردەڭەگە باس ۇرىپ جالبارىنىپ جاتتى، ونى ەلەر ادام جوق ، كەرىسىنشە وعان قاقپان قۇرىپ كوزىن قۇرتۋعا ايلا-شارعى ىزدەپ جانتالاستى ادامدار، جادىرىپ جازدا كەلدى، ءبىرىن-بىرى قۋالاعان ەركە سامال بەتتى ءوبىپ ءبارىن ۇمىتتىردى، قىزىلدى-جاسىلدى قىزعالداق گۇلدەر حوش ءيسىن شاشىپ ادامداردى ماس قىلدى، اسەم تابيعات ادامداردى ناس قىلدى...
توي جاساۋعا حورشين بارىن سالىپ باقانىن قولىنا الىپ كىرىستى، جالعىز بالاسىنىڭ جىگىت بولعان، ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ اڭعا شىققان تويىنا ايانىپ قالعىسى كەلمەدى. باستارىنا ۇكى تاعىپ، ون جورعا مىنگەن بالالار مەن كۇيمە ەرتكەن سالتاناتتى شاعىن كوش بوي تۇزەپ ناعاشىلارىن ارالادى، قورجىننىڭ ەكى باسى تولعان حان تۇقىمىنان قارالارعا كۇمىس تەڭگەلەر بولدى.
پالۋاندار بۇقاشا باقىرىپ قارا جەردىڭ جونىن ءدىر-دىر ەتكىزىپ جۇلدە السا، اسپاندى شاڭ قىلعان قىل قۇيرىق تۇلپارلار اۋىزدىقپەن الىسىپ بىرىنەن ءبىرى وزا شاپتى، قىز قۋىپ بەتىن سۇيگەن جىگىتتەر قامشىنىڭ ءدامىن تاتتى، تەڭگە ءىلىپ شاباندوزدار شاڭ قاپتى. الپامىس جىگىتتەر لاقتى دوپشا لاقتىرىپ تەرىسىن تاس-تالقان ەتتى، ۇلان اسىر تويدىڭ كورىگىن ودان سايىن قىزدىرعان اق سامايلى اجەلەر اۋىلدىڭ التى اۋزىن ايتىپ، اقىلگوي ابىز قارتتار توبە باسىندا سان قىزىقتان الىس بارىپ ەل جايىن اڭگىمەلەپ جاتتى، جاۋلاۋشىمىز دەگەن مونعولدار اركىسىنە بوگىپ، ەتكە قاقالىپ نوياندارشا ۇلىپ جاتتى....
كۇندى كۇدەر قۋىپ شەبەر ۇيلەستىرۋشى اللا حيكىمەتىمەن، سان سەبەپپەن قيسىنىن قيىستىرىپ جاۋلارىنىڭ قولىمەن ءنۇرباتيمانىڭ تىلەگىن ورىنداپ ساسى-بۇقاسىن حان جاسادى، ول ءجاي حان بولعان جوق، ناعاشىلارىنىڭ جوعىن جوقتاعان، اناسىنىڭ اق ءسۇتىن اقتاعان قازاقتىڭ حانى بولدى.
بۇل حيكىمەتتى دۇنيەدە بارلىق سەبەپتەردىڭ ارتىندا اللاھۋ تاعالانىڭ تۇرعانىن ادامدار بىلمەسەدە ونىڭ باسقا جاراتىلىسى تولىق سەزىپ تۇردى.سوندىقتان دا ولار ءوز مىندەتتەرىن تولىق ورىنداپ جاراتۋشىنىڭ جەربەتىندەگى كولەڭكەسىنە كولەڭكە تۇسىرمەۋگە تىرىسىپ جاتتى...
ساقتاردان جەتكەن بابالار اماناتى عۇندار مەن ۇيسىندەردە سارىمايشا ساقتالىپ، ودان تۇرىك قاعاناتىنا جەتىپ، بىلگە، كۇلتەگىن، تونىكوك بولىپ ماڭگى تاسقا اينالىپ بىزگە سىر شەرتتى. ودان تۇركەش اتالىپ، ارىقاراي قيماق، قارلۇق، قارا حان بولىپ ەندى قىپشاق اتالىپ، التىن وردا، اق وردا كوك وردا حاندىقتا امانات ساقتالدى. اقىرى ساسى-بۇقادان، ىرىس حانعا جەتىپ ودان قويىرشاق جانە باراق حانعا ودان كەرەي حان مەن جانىبەك حاننىڭ قولىنا ءوتىپ بۇگىندە نۇرسۇلتاننىڭ باسىنا ب ا ق بولىپ قوندى، ول امانات اقىر زامانعا دەيىن اللانىڭ ساقتاۋىمەن ءنۇرباتيماداي انالارمىزدىڭ كوزجاسى مەن قۇددى قۇران ىسپەتى ساقتالا بەرەدى ساقتالا بەرەدى.... قازاق ماڭگى ەل مۇراتى جولىندا ەرشىمدى قاداممەن بولاشاققا نۇرلى جولمەن بابالار اماناتىن ارقالاپ اتتانا بەرەدى...
