("قازاق ەلىنە - 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە)

قۇلاققاعىس: بۇل حيكايات – قازاق تاريحىندا ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن، ءحۋى-حۋىىى عاسىرلار توڭىرەگىندەگى كەيبىر دەرەكتەردە ارەدىك اۋىزعا الىنعانمەن ءمانى اشىلماعان حان ورداسىندا بولعان اتالىق دارەجەسىن يەلەنگەن، ماڭگىلىك تىنىشتىعىن قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىندەگى ۇلى حاندار اراسىنان تاپقان سايدالى نياز (قۇلپىتاستا سەيدالى نياز دەپ قاتە جازىلعان) باتىردىڭ ءومىر قىرىن سۋرەتتەيدى. اتالىق – حانزادالاردى تاربيەلەر، حان جوق جەردە حان ورنىن جوقتاتپاي بيلىك تىزگىنىن ۇستار، بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كەلىسسوزدەر جۇرگىزەر تۇلعا بولعان ادامعا بەرىلەتىن اتاق.

1

جازدىڭ ورتا تۇستان اۋىپ كەتكەندىگىن بايقاتقانداي كوك بوياعىن جوعالتقان دالا قانىن ىشىنە تارتا بوزارىپ العان. جوتا-جونداردىڭ باسىن بىلاي قويعاندا، ويپاڭداعىنىڭ ءوزى وڭ-تۇسىنەن ايىرىلا قۇپ-قۋ. ونىڭ بەرگى جاعىندا، ات ساۋىرىن قاعار سەلەۋلى ءشوپ وسپەيتىن القاپتىڭ قىربىعى مىي قايناتار ىستىقتان الدەقاشان كۇيىپ جەرگە جابىسا تۇسكەندىكتەن بە ات تۇياعىنان كوتەرىلەر شاڭدى قويۋلاتىپ، تىنىستى تارىلتا تۇسەدى. اۋا اۋىر - كەۋدەڭدى ەركىن كەرىپ دەم الا المايسىڭ، جول اۋىر - ات ەكەش ءالدى اتتاردىڭ ءوزى سار جەلىستەن تيىلىپ، ساراڭ اياڭنىڭ اۋانىنا كوشكەنىنە ءبىرتالاي ۋاقىت. ءبىراق، اياق سۋىتۋعا ءالى ەرتەرەك. سۋى بار جەرگە توقتاماساڭ كەزەرگەن ەرىندى ىلعالداپ، كەپكەن كوڭدى جىبىتە الماسىڭ انىق. ادامداردى قويشى، قانجىعاداعى تورسىقتارىنان اۋىز شىلاپ، ءتىل استىنا ىتىرىلعان مالتادان شولگە سەپ جاساپ كەلە جاتقاندارى ءشۇباسىز، جانۋارلارعا وبال-اق، ولار ءبىر قيسايسا قايتادان اياققا تۇرۋى ەكىتالاي. جولاۋشىلار اۋەلدە، وسى جولدى تاڭداعاندا، ەرتەدەن كوڭىلگە جاققان، جادىدا سايراعان قۇدىق كوزدەرىن ساعالاپ، سونى الدانىش قىلۋدى ويلاعان. الايدا، ۋاقىت ءوز دەگەنىن ىستەپ تىنعان با، جوق، الدە بۇلار نەگىزگى باعىتتان ءسال قيىستاعان با، ايتەۋىر، ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا سارساڭ تىرلىكتىڭ سارتابىن كەشە ساندالىپ كەلە جاتقاندارىن عانا بىلەدى. دەگەنمەن، مۇنى ايدايعا جاريالاي قىڭق ەتەر ءبىرىنىڭ تابىلماعانى جۇبانىش. نە ويلاسا دا ىشكە بۇگىپ، ىشتەي وز-وزدەرىمەن ارپالىسقاندار قابارعان قاباقتارىن جازباستان ءۇن-تۇنسىز العا قاراي سۇلدەرلەرىن سۇيرەتۋدە. سۇيرەتكەن قالىپتارىندا ۇرلانا اينالاعا ءتىنتىنىپ كەلە جاتقاندارىنا ءشۇبا جوق. ءبىرىنىڭ قاپتالىن ەكىنشىسى قايىرا ۇزاپ كەتە بەرەتىن سانسىز قىراتتاردىڭ ىشىنەن تايعا ەندەلگەن ەندەي كوزگە ۇرار مەجەلىنى تاپپاققا ۇمىتتەنگەندەرىنەن سويتەدى. كۇندىز تۇگىلى ءتۇننىڭ قاراڭعىلىعىندا اداسپاس تۇيسىكتى بۇگىن قانداي قارا باسقانىن ەشقايسىسى تاپ باسا الماي دال. وكىنىش پەن ىزانىڭ وزەگىندە ورتەنگەندەر لاجسىزدىقتىڭ البارىندا القىنىستارىن باسقانعا ۇقسايدى. تالتۇسكە ىلىككەن كۇن جالىن شاشادى. كولەڭكە باسى تابان استىنا تۇسكەندە كوز جەتەردى ساعىم جايلاعان. اسپان بۇلدىر، اينالا بۇلدىر، جەر بۇلدىر. دۇنيە بۇلدىرلىقتىڭ اراسىندا ساپىرىلىسىپ كەتكەندەي اسەر باسىم كىم-كىمدە دە. مىنا قالپىندا الەم جوڭكىلە كوشىپ بارا جاتقانداي. سول كوشكىننىڭ اراسىن اڭداساڭ نە ءبىر ناقىشتار ايشىعى ساناڭا قۇيىلىپ، وتكەن مەن كەتكەننىڭ ەلەستەرىن توپىرلاتا كوز الدىڭدا تەربەلتەدى. الاشاپقىندىق تا، الماعايىپتىقتىڭ الاساپىرانى دا كولبەڭ ەلەس بويىندا ساقتالعان. ۇشىعىنا جارماسساڭ ۇشپالىقتىڭ ۇسقىنىن دا نوبايلاردان اڭعارعاندايسىڭ. ءبار-بارى دۇنيەنىڭ ءبىر ورىندا تۇرمايتىنىن، قوزعالىسقا قۇرىلاتىنىن دالەلدەپ باعۋدا. دالەل بەدەرىندە ەكپىننىڭ باسىم جاتاتىنى دا قيالىڭدى شيراتا تۇسەدى. سول ەكپىننىڭ پارمەنىنە شىداس بەرگەندەر تورتكۇل دۇنيەدە تىرنەك تالايىن ايىرىپ، شىداماعاندار قومنان ەرتەرەك اۋىپ قالا بەرەتىنىن سەزىنگەن جۇرەكتىڭ مۇندايدا ءدىر-دىر ەتە قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. ءيا، تۇسىنە بىلگەن جانعا تىرشىلىك دەگەنىڭ قوزعالىس اۋانىنا باعىنعان تىلسىم ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى جاعداي. سوندىقتان ىڭگاڭدى جاريالاي مۇندا كىرىككەن ەكەنسىڭ جان الىس، جان بەرىس دەپ اتالاتىن ارپالىسقا قاشاندا دايىن بول. اگاراكي، ابايسىزدا ءسۇرىنىپ كەتسەڭ قۇلاماۋعا كۇش سال، قايتادان بويىڭدى تۇزەپ، ەمپەڭدەي جۇگىرۋگە تالپىن. دەمىكپەۋدى ۇيرەن. كەۋدەڭدى جالىن كەرنەسىن، جانىڭدى ءۇمىت جىلىتسىن. سوندا دەگەنىڭە جەتەسىڭ. جەتەسىزدىك تانىتپا. بۇيتسەڭ ءوزىڭنىڭ عانا جەلكەڭ قيىلىپ قويمايدى، جۇرتىڭدى ۇياتقا قالدىراسىڭ، ۇرپاعىڭدى ماسقاراعا ۇشىراتاسىڭ. جاراتقان يەگە مىڭ مارتە قارىزدار، اتاسى ارىستان - حاقنازار مەن ەڭسەگەي بويلى ەسىم حاندارمەن ۇزەڭگى قاعىستىرا ءجۇرىپ بيلىك تىزگىنىنىڭ ءبىر باسىن ۇستاسا، اكەسى بارقى دا ءاز تاۋكە تۇسىندا اتالىق دارەجەسىنە كوتەرىلىپ، قازاق حاندىعىنىڭ كۇش الۋىنا كوپ قارىم جۇمساعان، ەلدىك مۇراتتى بارىنەن جوعارى قويا بىلگەن ارىستار ەدى. «جۇرتىڭمەن بىرگە تارىعىپ، جۇرتىڭمەن بىرگە تويىنساڭ جامان بولمايسىڭ»، - دەپ وتىراتىن اكەسى بارقى قولى قالت ەتكەندە بالالارىنا. تاعى ايتاتىن: «بىرەۋگە جاققانىڭنان اينالاڭا جاقسى بولىپ كەتپەيسىڭ، اۋىل اراسىنا بەدەلىڭنىڭ ارتقانىنان ابىرويىڭ تاسىمايدى - جاماعاتىڭا جۇعىمدى بول. جاماعاتىڭنىڭ قۋانىشى مەن قايعىسىن بولىسۋگە جاراساڭ ناعىز ۇلان بولعانىڭ. ال، قاراشا حالىق ءوزى توبەسىنە كوتەرگەنىن كوكجال ازۋىندا تالاتپاعان. نايزانىڭ ۇشىندا، سەمسەردىڭ جۇزىندە تۇرسا دا جانىن سالا قورعاپ قالۋعا تىرىسقان»، - دەپ. مىنە، وسى ۇلاعاتتى ساناسىنا توقىپ وسكەن نياز باتىر اناسى قالجا جەگەن كۇننەن دەسە ارتىقتاۋ شىعار، ەس بىلگەن شامادان باستاپ اكە وسيەتىنە ادالدىققا جۇگىندى. ات جالىن تارتىپ مىنگەلى تاقىم جازباي ەر ۇستىندە وزەك جالعاپ، ەر ۇستىندە كوز شىرىمىن العانى سونىڭ ايعاعى. ارقادان باستالعان مىنا جورتۋىلىندا دا ول ەلدىك مۇددەنىڭ ەڭسەلىلىگىن قولدايتىنىن بىلدىرۋگە ساپارعا شىققان. اياق استىنان جينالعان. ات تەرلەتىپ جاۋشى جەتكەندە شالعىنى كوكوراي، ساباسى كۇرپ-كۇرپ، سامالى جان جادىراتار وڭىردە سالقاۋ تىرلىكتىڭ شۋاعىن بويىنا ەركىن سىڭىرە تىپ-تىنىش عۇمىر كەشىپ جاتقان. اتوي شىقسا اتقاقتاي جونەلەتىن جۇرتى دا قارۋ-جاراعىن كەرەگە باسىنا ءىلىپ قويىپ، جورتۋىلعا مىنەر جانۋارلاردى ەن وتقا ايداپ تاستاپ، مارعاۋلىقتىڭ مايساسىنا ماسايعانداي اقار-شاقار شاقتىڭ سالتاناتىن كەشىپ جۇرگەن. امال نەشىك، ءبارى ءبىر ساتتە ساپ تيىلدى. كىسى تۇسەر ون ەكى قانات اق ۇيگە كىرىپ، بۇلاققا سالقىنداتىلعان بالداي قىمىزدان ءشول باسقان شامادا قوس جاۋشىنىڭ وقتاۋ جۇتقانداي قازديىپ وتىرعان ەرەسەكتەۋى ءسوز باستاعان. - مارتەبەلىم، - دەگەن ول اشىق داۋىسى قىرانداي ساڭق ەتىپ، وسىندا وتىرعانداردىڭ نازارىن ەرىكسىز وزىنە اۋدارا، - قۇلان جورتار قۇبا بەلدەردەن، قۇس بازارىن قىزدىرار شالقار كولدەردەن، قىران قوناقتار قيادان، ىرىس ۇيالاعان ۇيادان دۇشپانىمىزدى الاستاپ، كوز الارتقاندى تاماقتاپ «ۋح!» دەپ كەۋدە كەرە تىنىس قايىرعانىمىز كەشە ەدى. قۇدايعا شۇكىر، بۇل كۇندە دە الاق-جۇلاقتان ادا قالپىمىزدا باقۋاتتىققا بايسال سالا تىرلىك كەشۋدەمىز. مۇنىڭ ءبارى حان يەمنىڭ العىرلىعىنان، سىزدەي اقىلماننىڭ الىستى كورەر، اسىلدى ايىرار سۇڭعىلالىعىنان، نامىسىن جاني بىلەر جۇرتىمنىڭ كەرەك جەردە ءتاس-تۇيىن جۇمىلىپ، جاۋىنا قارشىعاداي تۇيىلەر كۇش-قايراتىنىڭ تولىسقانىنان. سويتكەنمەن، «جاۋ جوق دەمە – جار استىندا»، دەگەندى استە ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال شىعار... ول ايتقانىنىڭ سالماعىن بىلگىسى كەلگەندەي ماڭايىنداعىلاردى كوزىمەن ءسۇزىپ ءوتتى. ءۇي ىشىندەگىلەر جىم-جىرت. ءسوز سوڭىن باققاندار نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتار تۇستى تاعاتسىز كۇتكەندەي. سونى بايقاعاندا جاۋشى ءتوردىڭ ناق توبەسىندە تاۋداي بولىپ وتىرعان نيازعا مويىنىن بۇرا ويىن ءارى قاراي ساباقتادى: - جىلىمعا ءبىر تۇسكەننىڭ جۋىر ماڭدا ودان شىعا قويۋى ەكىتالاي. ولاي بولسا، سول جىلىمعا ءتۇسىپ جانتالاسقاننان گورى وعان تۇسپەۋدىڭ قامىن جاساعاننىڭ باعى جوعارىدا ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بولات حاننىڭ كوزدەگەنى دە وسى ماقسات سەكىلدى. سوعان بايلانىستى ابىلپەيىز سۇلتاندى باس ەتە شىعىس تۇسىمىزدى نىقتاماققا بەكىنگەن بەتى بايقالادى. ەل جاقسىلارى مەن جايساڭدارىن جيناۋ بارىسىندا بۇل شارۋانى كوپپەن اقىلداسا شەشۋدى دۇرىس دەپ تاپسا كەرەك. جان-جاققا جاۋشى اتتاندىرۋىنىڭ سەبەبىن مەن وسىعان سايىدىم. ىشتە وتىرعاندار ورىندارىندا قوزعالاقتاسقاندارىمەن سۋىرىلىپ العا شىعار نيەتتى بىرەۋى بايقاتپادى. زاڭدىلىقتان. اتالىق باردا ورىنسىز وندىرشەكتەۋ، جوق جەردەن كوسەمسۋ ساپپاستىققا جاتاتىن. ءبىراق نياز جۋىر ماڭدا بۇل ارەكەتتى نە قوشتايتىنىن، نە قوشتامايتىنىن بىلدىرە قويمادى. ويعا شومىپ كەتكەن... بارىنەن حاباردار وتىرعان. كەيىنگى ونشاقتى جىلدىڭ ول جاعى مەن بۇل جاعىندا قونتايشىلار اراسىندا جۇرگەن بيلىك تالاسى ول ەلدىڭ بەرەكەسىن ابدەن قاشىرىپ بىتكەن. مۇنىڭ بارلىعى قالدان سەرەن قايتىس بولعاننان كەيىن باستالعان. سىبان دورجىنى اعاسى لاما دورجى ءولتىرىپ تاقتى يەلەنسە، ونىڭ تۇبىنە لاباشى جەتىپ، بيلىكتى قولىنا العان. دەگەنمەن بۇل ءناسىپ وعان دا ۇزاققا بۇيىرمادى، جۇڭگو جاساعىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالىپ، ول دا ولتىرىلگەن سوڭ لاباشىنىڭ كەزىندە قىتايعا قاشىپ بارىپ، سونىڭ اسكەرىمەن بىرگە ورالعان ءامىرسانا قونتايشى لاۋازىمىنا جەتكەن. ايتكەنمەن، بەرەكەسى قاشقان ەلدە بىرلىك قۇتايعان با، اقىرى ول دا ەلدەن كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ، اقىرىندا سىرتتا ءجۇرىپ بەلگىسىز اۋرۋدان قازا تاپقان. ءبارىنىڭ سوڭىندا حالىقتىڭ بوسقىندىققا ۇشىراعانى ءمالىم. جوعارعى تۇستاعى كورشىلەرگە كەتكەنى سول جاقتى ساعالاپ، باسقالارى ەدىلگە قاراي جوڭكىلىپ، ءبىر كەزدەگى ۇلان بايتاق ولكە اپ-ساتتە قاڭىراي بوساپ قالعان. وعان قايتا-قايتا شابۋىل جاساپ جاتقان جۇڭگو تەپكىسىنىڭ اسەر ەتكەنى دە ايان ەدى. ەندى، مىنە، سول تۇستى قازاقتار بەكىتسە، بەكىتىپ قانا قويماي جوڭعارلاردان بوساعان جەردى يەلەنىپ السا نەسى ايىپ! بۇل وتە دۇرىس شەشىم! اسىرەسە نيازدىڭ كوڭىلىنە قوناتىنى - ابىلپەيىزدىڭ يەلىك تۇتقاسىن ۇستايتىنى. قانشا ايتقانمەن ءوزىنىڭ تاربيەسىن كورگەن، اتالىق تەزىنەن وتكەن سۇلتان عوي، جول باستاردا دا، قول باستاردا دا ونىڭ كورگەنى، كوڭىلگە تۇيگەنى جەتەرلىك. ءبىر شامالاردا ابىلمامبەت حان مەن نياز باتىر سارىارقاداعى حان جايلاۋىنا كوشكەندە تۇركىستان بيلىگىن ابىلمامبەتتىڭ ۇلى بولات الىپ قالعانى بەلگىلى. سوندا ابىلپەيىزدىڭ ءتۇرلى داۋ-شارلاردا ءوزىن جاقسى جاعىنان كورسەتە بىلگەنىنەن حاباردار. ەندەشە، ۇرىستا تۇرىس بولمايتىنى قانداي انىق بولسا، اتالىقتىڭ ابىلپەيىزگە «اللا جارىلقاسىن!» دەپ باتا بەرەتىنى سونداي اقيقات دۇنيە. ەلەك قورىتىندىسى وسىعان سايىعاندا نياز جادىراي ماڭايىنداعىلارعا ءجۇزىن بۇردى. - باۋىرلارىم، بالالارىم، قالاي ويلايسىڭدار، مىنا ساپارعا شىعا الامىز با؟ ىشتەي بۋلىعىپ وتىرعاندار شۋ-شۋ ەتىستى: - ءسىز نيەت ەتسەڭىز ءبىز دايىنبىز عوي! - ات - ءالدى، جىگىتتەر – ساقاداي ساي شاقتا سۋىرىلا شىعىپ، سۋسىلداتا جەتەرىمىز اقيقات! - ە، ەل مۇددەسى تارازىعا تارتىلاتىن شامادا بارىنەن شەتتەپ، ءبىر قيىردا قالعانىمىز ۇيات تا، باستاڭىز، باتىر! - ءيا، ءارۋاق! - ءارۋاق قولداسىن! - ساپار ءساتتى بولعاي! سول كۇننىڭ ەرتەڭىنە نياز تۋىسى ءومىرزاقتى شاقىرتتى. ەبىل-دەبىل جەتكەن نەمەرە ىنىسىنە بارلاي ۇزاق قارادى. ءوتىپ بارا جاتقان ۋاقىت-اي، ءبىر شامالاردا بۇتىن جالاڭاشتاي جۇگىرىپ جۇرەتىن شيكى وكپە بالا ەدى، ەندى بۇل دا جىگىت اعاسى جاسىنا جەتىپ قالىپتى. ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي الىپتىڭ ناعىز ءوزى بولعان دا قويعان. سىقپىتىنا ۇڭىلسەڭ كوز تويعانداي. جاۋعا سالساڭ جايپاپ وتەر دۇلەيدىڭ ناعىز ءوزى دەرسىڭ. - نەگە شاقىرتقانىمدى بىلەمىسىڭ؟ - دەپ سۇرادى ءسۇيسىنىسىن جاسىرا الماعان قالپىندا جىميىپ. اناۋ شىرت ەتە قالدى: - بىرەۋدىڭ ىشىنە كىرىپ-شىعار قاسيەتىم بولسا الدىڭىزدا ءبۇيتىپ ءپۇشايمان كۇي كەشپەس ەدىم. بىلمەيتىنىم اقيقات. ءسوزى تۇيەدەن تۇسكەندەي. ءبىراق ءجونىن ايتىپ تۇر. كىمنىڭ ءىشىن ءوزى اشپاسا كىم بىلگەندەي... - ماڭايداعىلاردان ەستىگەن شىعارسىڭ، تۇركىستان جاققا ساپارلاماق نيەتىمىز بار. - ساپارلاساق ساپارلايىق. ءسىزدىڭ سوڭىڭىزدان ەرۋگە مەن قاشاندا دايىنمىن! - جوق، بۇل جولى سەن ماعان ەرمەيسىڭ، كەرىسىنشە مەن ساعان ەرۋدى ۇيعارىپ وتىرمىن... ءسوزدىڭ ءمانىسىن ۇقپادى ما، اڭتارىلا قارادى. ونسىز دا الاسى مولداۋ شەگىر كوزدەرى اتىزداي. - تۇسىنبەدىم... سوندا قالاي، اعاسى-اۋ؟!. ول تۇتىعىڭقىراپ قالعاندا نياز ءمان-جايدى تۇسىندىرە باستادى. - شىراعىم، بەكەردەن-بەكەر شاقىرتقان جوقپىن. اپىراقتاماي اۋەلى جاقسىلاپ تىڭداپ ال. سەن قوناق كۇتۋدىڭ جولىن، رەتىن باسقالارعا قاراعاندا جاقسى بىلەسىڭ. ەندەشە ءبىزدى ۇياتقا قالدىرمايتىنىڭا سەنەمىن. تۇركىستانعا تاپ ەرتەڭ اتتاناسىڭ. جانىڭا ءالدى جىگىتتەردەن ونشاقتى سەرىك ال. مالدان قام جەمە، سول جاقتان دا تابىلادى. اعايىندارعا مەنىڭ سالەمىمدى جەتكىزسەڭ سويىستان كەندە قىلمايدى. ءتۇسىندىڭ بە؟ ءومىرزاق ءمان-جايدىڭ بايىبىنا ەندى بارعانداي باسىن يزەدى. - ءبىز اي تولعان شامادا شىعامىز. قالعان شارۋا بارعاننان سوڭ بايىپتالار. ال، جولدارىڭ بولعاي! ءومىرزاق ەندى بوگەلمەدى، باسىنداعى تەر ءسىڭدى ەسكىلەۋ توپىسىن ءبىر جاعىنا قيسايتا كيگەن قالپىندا تابالدىرىقتان ءارى اتتاي بەردى. ۋادەلى مەرزىمدە نياز باستاعان توپ تا اتقا قونعان. ەندىگى سيىقتارى وسى... - انانى قاراڭدار؟! اناۋ الدا بۇلدىراعان «قاراشوقى» ەمەس پە؟! الدەكىمنىڭ وقىستان شىر ەتكەنى توپتاعىلاردى ەلەڭ ەتكىزدى. - كانى؟ - قايسىسىن ايتاسىڭ؟ انا بەلدەن اسا كورىنگەن بيىكتىك پە؟ - تاپ سونىڭ ءوزى! - ۇقسايتىن سياقتى... - ۇقساعانى نەسى-ەي؟ «قاراشوقى» عوي! ۇزىنىنان سۇلاپ جاتقان جاتىسىنان تانىدىم! - ءپالى! ناق «قاراشوقى!» قىراعى-اق ەكەنسىڭ ءوزىڭ! - ە، اياق استىنان ءارىنى كورمەيتىن سەن دەپ وتىرمىسىڭ، قارايعاندى قالت جىبەرمەيتىننىڭ ءوزىمىز ءبىز دەگەن. - ماقتانعان ءتۇرىن-اي... - ماقتانسا ماقتاناتىن ءجونى بار مۇنىڭ. بارەكەلدى، قىراعىلىعىڭا بولايىن سەنىڭ! جىگىتتەر ءبىرىن-بىرى قاعىتپاعا سالىپ جاتقاندا نياز جەر قىرتىسىن باعامداعانداي جان-جاعىنا قارانعان. سويتسە شىنىمەن دە نەگىزگى باعىتتان ءسال قيىستاپ كەتكەن ەكەن. «ەشتەڭە ەتپەس، بۇل دا ءبىر سىناق»، دەدى ىشىنەن. ءسويتتى دە اتىن تەبىنىپ العا قاراي وزا بەردى.

2

مىنا توبەنىڭ نەلىكتەن «قاراشوقى» اتانعانىن تۇسىنە الار ەمەس، باسىن جانىنا قيسايتا شوككەن جالقى وركەشتى نارعا كوبىرەك كەلەدى. تەك ءبىر ايىرماشىلىعى، ناردا جان بولسا، بۇل جانسىز تىنشىعان ءبىر الىپ. سۇلباسىنا كوزى ۇيرەنگەنىنە نەشەمە جىلدىڭ ءجۇزى. بالا كەزىندە العاش قاۋىشقان. سودان بەرى جەتپىس جىلداي ۋاقىت وتسە دە ءمىز باقپاستان جاتقان قالپى وسى. نە بيىكتەمەيدى، نە الاسارمايدى. كەلگەندى ءۇنسىز قارسىلاپ، كەتكەندى ءتىلسىز شىعارىپ سالۋ پەشەنەسىنە بۇيىرعان ءبىر دۇلەي، ايتەۋىر. سويتكەنمەن، ولاي-بىلاي ساپارلاعانداردىڭ ءبارى «قاراشوقىنى» ىزدەيتىنى اقيقات. كىرە تارتقاندار دا، ءبىرلى-جارىمدى جولاۋشىلار دا الىستان توبەسىن كورۋگە ىنتىقسا، جاقىنداعاندا باۋىرىنا جاسىرىنۋعا اسىق. ىنتىعاتىنى - باعىتىنان جاڭىلىسپاعانىن ايىرۋ ارقىلى ەرتەڭىنە دەگەن ءۇمىتىن ۇكىلەيدى، اسىعاتىنى - قويناۋىنداعى شوق تالداردان سايا تاۋىپ، ونىڭ اراسىنان سىلدىراي اعار بۇلاق كوزى ءشولىن باسارىنا سەنگەنىنەن. «قاراشوقىنىڭ» جانە ءبىر قاسيەتى بار. جاۋگەرشىلىكتە قاراۋىل قاراۋعا تاپتىرمايتىن ورىن. باسىنا شىقساڭ اينالاڭ الاقانداعىداي كورىنەدى. ول جەردەن ءتورت قۇبىلاڭدى تولىق باقىلاي الاسىڭ. شاڭ كوتەرەر قالىڭ قول تۇرماق، اندان-مىننان قىلت ەتكەندى كوزىڭ شالاتىنىنا يمانداي سەنۋىڭە بولادى. بۇل قيىن كۇندەردە وسىندا بەكىنگەن جاساق ءۇشىن ارتىقشىلىق ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. مىنە، سول توبەنىڭ ەتەگىنە ىلىككەلى نياز باستاعان توپتىڭ جاعدايى ءبىرشاما جاقسارىپ قالعانداي. اتتار ءشولىن باسىپ، جىگىتتەر سالقىن سۋعا بەتى-قولدارىن شايىسىپ جان شاقىرىسىپتى. ءار-ار تۇستان ەستىلگەن ءازىل-قالجىڭ، بەي بەرەكەت داۋرىقپا داۋىستار مۇنى ايعاقتاپ تۇر. بۇلاق باسىنداعى مايسا ۇستىنە ەرتوقىمدى جاستانا قيسايعان نياز ءسال قالعىپ كەتكەن ەكەن، وسىنىڭ وزىنە اجەپتاۋىر تىڭايىپ قالعانىن سەزىندى. قول-اياعى جەڭىلدەپ، دەنەسى كادىمگىدەي شيراعانىن بايقاپ جاتىر. سويتكەنمەن ورنىنان بىردەن تۇرىپ كەتۋگە اسىقپادى. سايدىڭ تاسىنداي سايىپقىراندارى تۇرعاندا ۇساق-تۇيەككە ارالاسۋدى ءجون ساناماي كەرىلە ەسىنەپ الدى. «پاح، شىركىن! - دەدى سونسىن ىشىنەن ماعۇرلانا، - مىنا «قاراشوقى» سارىارقانىڭ سىرتتا قالعان ءبىر پۇشپاعىنداي ەكەن-اۋ!» سودان ارىدە ەسىنە الدەنە تۇسكەندەي تال جاپىراقتارى اراسىنان سىعالاعان شوقى باسىنا جانارىن قادادى. بۇل توبەنىڭ الابوتەن ەرەكشەلىگى وزگە جوتالاردان ەڭسەلىلىگىندە. كوشىم-قونىمى كوپ قازاق قاشاننان باعىت-باعدار اۋجايىن تابيعات بەدەرلەرىنە قاراپ ايقىنداپ وتىرعان. سوندا بيىكتىكتى اسىرەسە باعالاي بىلگەن. الىستان قارا شالدىرىپ، قاشىقتان سۇلباسىن قارايتاردى كوڭىلگە قوندىرىپ، اسپەتكە اينالدىرۋى ادامداردىڭ ۇشى-قيىرسىزدا اداسپاسقا دەن قويعانىنان، الماعايىپتىق البارىندا ايداي تىرلىككە اح ۇرا قاراماۋدى قاپەردە ۇستاي بىلۋىنەن. زامانالار بەدەرىندە قوزى كوشتى عانا اينالسوقتاماي، الىستاردى ەڭسەرۋدى ءبىلۋى سونىڭ سالدارىنان. بولات حاننىڭ بۇلار كۋا بولار ۇلكەن باس قوسۋعا شاقىرتۋى تۇركىستانداعى ۇلكەن حان تاعىندا وتىرعان اكەسى ابىلمامبەتتىڭ الىسقا كوز تىگۋىنەن، مالدى، جاندى قازاقتىڭ ەرتەڭگى قامىن ويلاعانىنان دەپ باعالاعانى ورىندى. مۇنىڭ تاساسىنان جانە ءبىر شىندىقتىڭ قىلتياتىنى كۇمانسىز: تالاي جىلدارعا سوزىلعان جوڭعارلارمەن تالاس-تارتىس كەزىندە تاپقان مەن ايىرىلعاننىڭ اراسىن ءالى ەشكىم تارازىعا تارتپاعانىمەن، ۇتىلعاندى قايتارۋ، جاعداي كەلىپ تۇرسا ەسەلەپ الۋ ويى ەشكىمدى بەي-جاي قالدىرماسا كەرەك-تى. مىنە، سونىڭ كۇنى ەندى تۋعانداي. ەندەشە، تالپىنباساڭ وزگە بىرەۋگە بۇيىراردى ەبىن تاۋىپ وزىڭە قاراي يكەمدەسەڭ كىم ايىپ تاعار ساعان؟ بىلە-بىلگەنگە بۇل جەكە باستىڭ ەمەس، قالىڭ بۇقارانىڭ نەسىبەسى. ال، نەسىبەدەن قاراپ تۇرىپ ايىرىلۋ ەسۋاستىڭ ەنشىسىنە جازىلار پەشەنە. ءبىراق، بۇل ۇستەم پيعىلعا ىرگەدەن كوز الارتقان جۇڭگو نە دەمەكشى؟ ولاردىڭ دا بۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الىپ قالۋعا بار كۇشىن سالاتىنى انىق قوي. قاراپ جاتپايدى، ارينە. كوزىن ءسۇزىپ ۇزدىگىپ، قولىن سۇعىپ ۋىستاپ، ايتەۋىر ءبىر قوماقتىنى قامتىپ قالۋعا، تاقىمىنا باسىپ اكەتۋگە بارىن سالاتىنى كۇمان تۋدىرمايتىن جاعداي. ولاي بولسا، اتا جۇرتتاعىلاردىڭ دا ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋ ارقىلى ۇيىمداسا قام جاساپ، نەعۇرلىم تەزىرەك جىلىكتىڭ مايلى باسىن ۇستاۋعا اسىققاندارى دۇرىس-اق. ءيا، ءسات! نياز جۇڭگو اۋسەلەسىن بايقاعان ادام. ولار تاپ قازىرگى تاڭدا الدەكىمگە الىمجەتتىك جاساۋعا، الدەنەگە باس-كوز جوق تارپا باس سالۋعا قۇلىقتى ەمەس. وندايعا تۇستىكتە ايۋداي قورباڭداعان ورىس تۇرعاندا بارمايدى دا. اڭىسىن اڭداپ، ارعى-بەرگىنىڭ ساراسىن سارالاپ بارىپ قيمىل-قوزعالىسقا كوشەتىنى بەلگىلى. ەندەشە وسى تىنىستى قازاقتاردىڭ بارىنشا پايدالانىپ قالعانى ورىندى. ايۋدى ەمەكسىتىپ، سول ەكى ارادا قارا قىتايدىڭ كوڭىلىن باسقا ءبىر جىلتىراقپەن الداي السا ايى وڭىنان تۋاتىنى كۇمان تۋدىرماسا كەرەك. ءبىراق، مۇنىڭ ءبارىنىڭ ىقتيارى ءبىر ادامنىڭ قولىندا، ءبارىن شەشەتىن حان يە. ولاي بولسا، ابىلمامبەت حاننىڭ ءوز ويلاعانى بار شىعار. سوعان ومىرشەڭدىك تىلەگەن ابزال. تىلەي وتىرا بالاسى بولات ارقىلى ابىلمامبەت حاننىڭ جان-جاققا ات شاپتىرۋىنىڭ باسقا دا ءمانى بار ەكەنىن تۇسىنگەن ءلازىم. ابىلمامبەت نياز سەكىلدى شاۋ تارتقان حان. ارتىنان جەتىپ وتىرعان ۇرپاقتارى، قۇدايعا شۇكىر، بارشىلىق. ولار دا ءقازىر ءبىر-بىر بيلىكتىڭ تىزگىنىن الاقاندارىنا سىيعىزعاندار. تۇپكى نىسانانىڭ سول بالالاردىڭ بىرىنە ۇلكەن حاندىقتى قالدىرۋ نيەتىن بايقاتاتىنى كورىنىپ تۇر. نەسى ايىپ، قالدىرسا قالدىرسىن. ابىلپەيىز ونداي قۇرمەتكە لايىق-اق... ويى وسى تۇسقا جەتكەندە جۇرەگى شىم ەتكەنىن سەزىندى. سوندا ارىستانداي ايبارلى، جولبارىستاي قايراتتى، الداسپانداي وتكىر ابىلاي قايدا قالماقشى؟ ول مىنا تاڭداۋمەن كەلىسە قويار ما؟ ءبىر مۇشەلدەن ءسال استام ۋاقىت ىلگەرىدەگى وقيعا مىيىنا ساپ ەتتى. وندا ابىلاي قالدان سەرەننىڭ تۇتقىنىندا بولاتىن. ونى قاپاستان بوساتۋ ءۇشىن مامىلەگەرلەر توبى جاساقتالىپ، سول توپتىڭ باسى بولىپ نيازدىڭ قالماق جەرىنە بارعانى بار-دى. وبالى نەشىك، ەل قونتايشىسى قازاق وكىلدەرىن ءتاپ-تاۋىر قارسىلادى. اس-سۋدان كەندە قىلماي، ارا-اراسىندا ويىن-ساۋىقتىڭ ءتۇر-تۇرىن كورسەتۋدى دە ۇمىت قالدىرمادى. تەك، ءبىر نازار اۋداراتىن جاعداي، نەگىزگى اڭگىمەنى تىم سىرعىتپاعا سالعانى بيلىك ەگەسىنىڭ الدەبىر جىمىسقى ويىنىڭ بار ەكەنىن بايقاتقان. ول سوندا نە؟ جۇمباق ءتۇيىنى كوپ وتپەي شەشىلدى. ۇلكەن قوناقاسى ۇستىندە ورىن العان توسىن وقيعا جينالعان جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزدى. ورتاعا ويقاستاي شىققان قالماق جاعىنىڭ ءبىر باتىرى: «جەكپە-جەك! جەكپە-جەك!» دەپ بارىلداي ايقايلاپ، قىلىشىن جالاڭداتا ءارلى-بىرلى جۇگىردى دە، ارتىنان قونتايشىسىنىڭ الدىنا بارىپ باسىن يە، ءبىر تىزەرلەي وتىرا قالدى. مۇنى كورگەندە داستارحان باسىنداعىلار قيقۋلاسىپ، قازاقتار تۇككە تۇسىنبەستەن بىرىنە-بىرى قاراستى. - جەكپە جەككە شىعاتىن باتىرلارىڭ بولسا شىعارىڭدار! بارلىق ماسەلە باتىرلار شايقاسىنان كەيىن شەشىلەدى! - دەدى سول كەزدە ورىنىنان كوتەرىلگەن قونتايشى جۇرتتىڭ شۋىن باسپاققا وڭ قولىن جوعارىعا كوتەرە، ميىعىنان كۇلە جار سالىپ، - باتىرلارىڭ بولماسا امان-ەسەن تۇرعاندارىڭدا كەلگەن جاقتارىڭا قايتا بەرىڭدەر، جان ولجا، جولدارىڭ اشىق! نيازدىڭ باسىنا قان تەپتى. و زامان مەن بۇ زاماندا مامىلەگەرلەردى جەكپە-جەككە شاقىرۋ قاي اتانىڭ قاعيداسىنا سىيعان؟ ەستىسە قۇلاعى كەرەڭ بوپ قالسىن! دەگەنمەن نامىسقا بۋلىقتى. مۇندايدى كورگەنشە، مىناداي قورلىققا توزگەنشە ءدال وسى جەردە ءولىپ كەتسە بولماس پا! - ابىلايدان جانىم ارتىق ەمەس شىعار، جەكپە-جەك دەسەڭدەر تالاپتارىڭدى قابىلدادىق! - دەدى ىسقىرىنا. سونسىن وزىنە ەرىپ كەلگەندەردىڭ توقتاتپاق ارەكەتتەرىنە بوي بەرمەستەن سىرتقا اتىلدى. نوكەرلەرىنىڭ ءبىرى جەتەكتەپ اكەلگەن اتىنا قارعىپ ءمىنىپ، تاعى ءبىرى جەتكىزگەن ون ەكى بۋناق نايزانى بىلەمدەگەن قالپىندا قارسىلاسىنا تۇيىلە قارادى. اناۋ دا ءتاس-تۇيىن ەكەن. - ەل مەنىكى - العاشقى كەزەك تە ماعان تيەسىلى! - دەدى سونادايدان باقىرا. - ونىڭا دا كوندىك! ىمىرت تۇسكەن شاق. اينالا قاراكولەڭكەلىك قۇشاعىنا كىرىگە باستاعان شاما. بۇلدىراڭ-قۇلدىراڭنىڭ قاراسى ماڭايدى تولىق جايلاماعانىمەن قۇرىق بويىنان الىستاۋ تۇستى انىق قالپىندا اڭعارۋ قيىننىڭ قيىنى. سويتكەنمەن، جانار وتكىرلىگى جان ساقتارعا سەبەپشى. ساقتاعانىنا دا كۇمانسىز. ارالىق اجەپتاۋىر بولعانىمەن شايقاس الدىندا نيازدىڭ بايقاپ قالعانى - دۇشپان باتىرىنىڭ مىنگەنى قارا الا ات ەكەن. ونىڭ اق ءتۇستى بولىگى قاراكولەڭكە شاقتىڭ وزىندە سونادايدان قىلاڭ بەرىپ، قارسىلاستىڭ قايدان قۇيىلارىن جاريالاپ تۇراتىنى انىق-اق. - ال، باستاڭدار! - دەدى ءدال سول مەزەتتە حابارشى جارلىعىن ءتۇسىرىپ. سونى قۇلاعى شالۋى مۇڭ ەكەن اناۋ استىنداعى اتىن تەبىنە العا قاراي شابا جونەلدى. - ءارۋاق جار بولعاي! - دەپ تىستەندى نياز قارسىدان تونگەن باتىردىڭ نايزاسىن سول جاعىنا ۇستاعانىن اڭداي، سول ارقىلى مايدانداسىنىڭ سولاقاي ەكەنىن بولجاپ ۇلگەرىپ. سوندىقتان شابۋىلشى قارۋىن سىلتەگەندە بارىنشا وڭعا قاراي جالتارا ىعىسۋدى جانە جادىنا توقي. نايزا ۇشىن مۇمكىندىگىنشە دارىتپاۋدىڭ امالى وسى عانا ەدى. ءبارى كوزدى اشىپ-جۇمعانشا وتە شىقتى. باتىر اقىرا جەتىپ، نايزاسىن شانشۋعا تۇيىلگەندە بۇل الدىن الا بولجاعانداي كىلت بۇعىنا، تاقىمىن قىسىپ ۇلگەرگەن. يەسىنىڭ ىڭعايىن ابدەن العان جانۋار سول ساتتە ءبىر جاعىنا بۇلت ەتىپ، قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا نىسانا باعىتىنان جىلىستاپ ۇلگەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە مۇندايدى كۇتپەگەن قارسىلاسى ءوز ەكپىنىمەن ارسى-گۇرسى جاعدايدا ارتقا قاراي سۋسي بەردى. ءبىر شابۋىلدان امان قالعانىنا شۇكىرلىك جاساعان نياز وز-وزىنە كەلە ارتىنا موينىن بۇرعانىندا انانىڭ ىزاعا بۋلىعا قايتا شابۋعا نيەتتەنگەنىن بايقادى. بايقادى دا: - باتىر بولساڭ سوزىڭدە تۇر! ەندىگى كەزەك مەنىكى! - دەپ اقىرىپ جىبەردى. ونىمەن قوسا جەكپە-جەك كۋاگەرلەرى دە شۋ-شۋ ەتىستى: - مارتتىك كەرەك! - سەن كەزەگىڭدى وتكەردىڭ! - قاتىن بولماساڭ قايت بەتىڭنەن! - كەزەك قازاقتىكى! قالماق باتىرىنىڭ ەندى توقتاماسقا امالى قالمادى. ول تىزگىندى الاقانىن قايىسقا ىسقىزا كۇرت تارتىپ، العاشقى ەكپىنىن تەجەگەن سوڭ سونادايداعى ورنىنا اتىن ويقاستاتا باردى دا، قاسقايعان قالپىندا شۇيىلەر جاۋىن كۇتىپ تۇرا قالدى. - ءيا، ءسات! اللام جار بولعاي! - دەدى مۇنى كورگەن نياز ىشىنەن تاڭىرىنە سىيىنا. سودان كەيىن دۇشپانىنا بەلگىسىز، وزىنە عانا ءتان امالدى قولدانباققا بەكىنە نايزا ۇشىن ءسال تومەنگە قاراتا اتىن تەبىنىپ، العا قاراي شابا جونەلدى. شايقاس تاعى دا اياق استىنان اياقتالدى. ءدال يىقتىڭ جوعارعى جاعىنداعى توركوزدىڭ قايىرما قاباتىنىڭ شور تىگىسىنە قادالعان قارۋ الەۋەتتى قولداردىڭ كۇشىمەن قارسىلاستى اتىنان اۋدارىپ تاستادى. جۇرت ىردۋ-دىردۋ. اينالادا ايقاي-سۇرەڭ: - قازاق جەڭدى! - ءارۋاق! ءارۋاق!! - اناۋ ايلاسىن اسىرىپ كەتتى! - قاپ، جەر بولعانىمىزدى-اي، ءا!.. بۇل كەزدە نياز نايزا ۇشىن قالماقتىڭ كەۋدەسىنە تىرەپ تۇرعان. ءبىراق ءولىم قارۋىن انانىڭ دەنەسىنە بويلاتىپ سۇعىندىرا المادى. ويتكەنى، كەلىسىم ارتىن ويلاعان. ابىلاي سۇلتان سولاردىڭ قولىندا تۇتقىندا وتىرعاندا شيەلەنىستى ورشىتە بەرۋگە مۇددەلى ەمەس ەدى. قالماقتىڭ كۇشى تاسىعان ھاس باتىرى، دۇلەي داۋىلداي جاس باتىرى ءدال سول تۇستا پايعامبار جاسىنا ىلىككەن نيازدان نەگە جەڭىلدى؟ كەيىننەن بۇل وقيعانى سارالاي كەلە اتالىق ءبىر عانا تۇيىنگە جۇگىندى: كوزسىز سەنىم دە ادامعا وپا الىپ بەرمەيدى ەكەن. سەنىممەن قوسا سابىر مەن ساليقالىق سەرىكتەسە قاناتىن جايۋى كەرەك ەكەن. سابىر تولعام مەن توقتامعا شاقىرسا، ساليقالىق تانىم تارازىسىن تەڭدەپ، اسىعىستىق پەن استامدىقتان پەندە بالاسىن قورعاشتاۋعا نيەتتى ەكەن. مىنە، وسىلاردى جادىعا تۇيگەندە عانا ادامزات استامدىقتىڭ قۇربانىنا اينالمايدى، سوقىر سەنىمنىڭ جەتەگىندە كوزسىزدىك تانىتا سەلتەڭدەمەيدى. بىلە-بىلگەنگە ءومىر دەگەنىڭ – تۇنىپ تۇرعان ءتالىم. تۋعاننان ولگەنىڭشە سول ءتالىمنىڭ جەمىسىن تەرەسىڭ. تەرگەنىڭ ءتاتتى مە، الدە قۇرت تۇسكەن بىردەڭە مە، ول سەنىڭ پاراسات، پايىمىڭا سىيىسقان. ەگەر اقىلىڭ ءپىسىپ، تالعامىڭ جەتىلسە وپىق جەمەيسىڭ - وزا جاۋىپ، بايگە باسىنا شىعاسىڭ، ال كەرىسىنشە جاعدايدا ءول دە عانا باردىڭ قاتارىن تولىقتىراسىڭ. قازاق: «بالا بەر، بالا بەرسەڭ وعان سانا بەر، سانا بەرمەسەڭ الا بەر»، دەپ قۇدايىنا جالبارىنعاندا ۇرپاعىنىڭ سانالى ازامات بولىپ ءوسۋىن جاراتقاننان ەگىلىپ وتىرىپ سۇراعان. سۇراعانى قابىل بولعانىنا ۇلان-بايتاق جەرى، سول جەرگە لايىق جاراتىلعان دارحان ەلى دالەل. اتپال جىگىتتەرى، اقىلىنا كوركى ساي قىزدارى بولماسا، بارىنە باس-كوزدىك جاسار دانالارى تۇرماسا جاتار ما ەدى نياز ءدال بۇلاي بۇلاق باسىندا كوكمايسادا اۋناپ، «قاراشوقىنىڭ» بيىگىنە ءسۇيىنىپ؟ جاتپاس ەدى، تىراعاي تىرلىكتىڭ سوڭىندا سەندەلىپ جۇرەر ەدى باسار تاۋى مەن تىعىلار قۋىسىن تاپپاي. شۇكىر، بارىنە شۇكىرشىلىك ەتەدى – حالقى سىيلادى، سونىڭ ارقاسىندا حان بولماسا دا حانمەن يىقتاسار اتالىق دارەجەسىنە جەتتى. بۇل دارەجە حان جوق جەردە ونىڭ ورنىن باسار مانساپتى قولىنا ۇستاتتى. تاشكەندە، تۇركىستاندا بىرنەشە جىل بيلىك جۇرگىزگەنى سودان. ەل بيلىگىن قولىنا الا وتىرىپ جاقىندى جارىلقادى، الىسقا ايبار بولا ءبىلدى. ورىس ەلشىلەرىمەن ءباتۋالاسۋدا تاباندىلىق تانىتتى، جۇڭگو جاعىنان كەلگەندەرگە جانە ەسەسىن جىبەرمەدى. سۇس كورسەتەتىن تۇستا سۇسىن تانىتتى، سۇعىن سۇعار جەردە جانە ايانىپ قالمادى. كۇلە وتىرىپ كۇلشە ءتاتتىسىن وزىنە قاراي تارتا ءبىلدى. قالماق قونتايشىسىمەن دە ءبىراز تاقىم قاجاستى. اقىرى مىناۋ – بۇل تۋعان توپىراعىندا اۋناپ-قۋناپ جاتىر، ال ول جوعالىپ تىنعان. ەلى ارقا ەتى ارشا، بورباي ەتى بورشا بولىپ، موينى ىرعاي، ءبيتى تورعاي جۇرتى تۇرىمتاي تۇستا تۇراق تاپپاي ساندالىپ كەتكەن. اعايىنى ءبىر باسقا، ءتورت ايەلى ءتورت وردا، كىندىگىنەن تاراعان جەتى بالا جەتى قاۋىم ەل. نەمەرە، شوبەرەلەرى دە اتقا قونسا دۇشپانىن دىردەكتەتەر قول، ارقا ءتوسىن جايلاي وتىرسا كۇپسىنگەننىڭ قابىرعاسىن كۇتىرلەتەر ايبار بولىپ جەتىلگەن. بۇدان ارتىق نەنى كوكسەگەندەيسىڭ، جاراتقاننان نەنى تىلەگەندەيسىڭ. قاناعات!

3

سالبىراپ ءتۇن ءتۇستى. اۋلاقتان تۇلكىنىڭ ءاۋپىلى ەستىلە باستادى. وعان جانە ءبىر قيىردان ءشيبورىنىڭ اش وزەكتى سولق ەتكىزەر ىڭىرسىعى قوسىلىپ، تاۋلىكتىڭ قاي شاماسىندا دا دالا تىرشىلىگىنىڭ تولاس تاپپايتىنىن جاريالاي باستاعان تۇستا جوعارىعا التىن قايىعىن تەربەلتىپ اي كوتەرىلدى. سول-اق ەكەن كوزگە تۇتكىسىز اينالا سوقىر قاراڭعىلىقتان ارىلىپ، جۇلدىزدى اسپان استى مول جامىلعان ءشايى ورامالىن سىپىرىپ تاستاعان قىزداي تۇرلەنىپ سالا بەردى. ەندى وت اينالاسى تۇرماق قۇلىن كىسىنەسى ەستىلەر ماڭاي قارا-قۇراڭىن جايىپ، كەمپىر اياعى جەتەر القاپ سۇلباسىن ناقتىلاپ شىعا كەلدى. - ايدىڭ سۇتتەي جارىعىن-اي! - دەدى وسى كەزدە اقتايلاق باتىر قانداي ساپاردا دا بەلىنەن تاستامايتىن قايقى قىلىشىن قىنىمەن قوسا جانىنا سىرعىتا بەرىپ. وسىنى بايقاپ قالعان يتقارا باتىر مىرس ەتتى. - قاراڭعىدا قارا ايىرار ءبورىڭ بولامىن دەپ جالاڭداتىپ، باسقانىڭ قۇتىن قاشىرار ىزبارىڭدى قايدا يتەردىڭ، باۋىرىم-اۋ؟ - دەدى سودان ارىدە قۋاقىلانا، - قىلىشىڭدى شەشكەنىڭە قاراعاندا سىپىرا تونەردىڭ قۇلا تۇزدە كەزدەسپەيتىنىنە ەندى عانا كوزىڭ جەتكەنى-اۋ، ءا؟ ەندى اقتايلاق ەزۋ تارتتى. - جوعا-ا-ا، باۋىرىم، مەن قىلىش اسىنسام ارعىماقتىڭ ەكى اتتارىنىڭ اراسىندا ساعان كوز الارتار بىرەۋ تۇرماسىن دەگەن ساقتىقتان اسىنامىن. ەندەشە، ءوزىمدى ويلاپ ەمەس، سەنىڭ قامىڭا الاڭداعانىمنان سويتۋگە ءماجبۇرمىن. ال، ءقازىر قارۋىمدى شەشكەنىم اعام وتىرعاندا ازىرەيىلدىڭ ءوزى بۇل ارادان بەزە قاشاتىنىنا سەنگەنىمنەن. اعاسى باردا ءىنىنىڭ تىنىسى اشىق، تىرلىگى بەيقام. سولاي عوي، ءا، اعا؟ ول قولداۋ كۇتكەندەي اعاسىنا قارادى. ءبىراق نياز نە قۇپتاعانىن، نە قۇپتاماعانىن بىلدىرمەستەن ءۇنسىز وتىرا بەردى. سونى پايدالانعان يتقارا ءسوزىن شيراتتى: - باسە دەيمىن دە، جاۋعا شاپقاندا الپامساداي دەنە مەن سىرىقتاي بويىنا، سول بويدا بۇلقىنعان كۇشىنە سەنەتىن شىعار دەپ تۇيەتىنمىن ويىمدى. سوندايدا سەن قىلىشىڭا سەنگەندە مەن قاتتى ۇيالۋشى ەدىم، جۇرت الدىندا ەندى قالاي اقتاپ الارمىن دەپ. اقىرى بەلىڭنەن قارۋىڭ تۇسكەندە قانداي ەكەنسىڭ، كورەيىنشى، كانە تۇرا قويشى ورىنىڭنان؟ باسقالار دا بايقاسىن تۇرىنەن قالماق ىققان سابازدىڭ ەڭسەسىن، تۇرشى ەندى؟ قالجىڭ بەتىن قالجىڭمەن عانا قايتارارىن تۇسىنگەن اقتايلاق ورنىنان لىپ ەتىپ كوتەرىلدى. سول بەتىندە اسقان شاپشاڭدىقپەن قىلىشىن ءبىر قولىنا ءىلىپ العان ەكەن. - ال، ەندى نە ايتقاندايسىڭ؟ يتقارا مىنا قىلىققا قارقىلداي كۇلدى. - تۋ-ۋ، قالماقتىڭ زارە قۇتى قاشسا قاشقانداي بار ەكەنسىڭ-اۋ! انە، انانى قاراڭدار، الداسپانى تاعى قولىندا تۇر. ءسىرا سەن شەشە قۇرساعىنان كەزدىك ۇستاپ تۋعان شىعارسىڭ-اق... - ە-ە، كەزدىك ۇستايىن، كەسەك ۇستايىن، ايتەۋىر ءتۇبتىڭ تۇبىندە نامىسقا شاباتىنىمدى ءبىلىپ تۋعانىم انىق ەكەنىنە كوزىم باياعىدا جەتكەن. سولاي عوي، باۋىرلارىم! مىنا ويىنعا قۇرىلعان تاجىكەنى تاماشالاعاندار دۋ-دۋ ەتىستى. - البەتتە، اعاسى! - وعان ءسوز بار ما! - كەزدىك قانا ەمەس، دىراۋ قامشى ۇستاپ تۋعاندار دا بار عوي ارامىزدا. سول دىراۋدىڭ تاڭباسىن سەزىنگەندەر ونىڭ تابىن ءومىر بويى ۇمىتا الماي جۇرگەن شىعار، زار يلەپ. مۇنى ايتقاننىڭ كىمدى مەڭزەگەنىن بىردەن ۇققان ماڭايداعىلار جاپاق-جاپاق نيازعا قاراسىپ، ارىدە ءسوز اۋانىن قايتادان ءوز ارناسىنا تۇسىرۋگە تىرىستى. - ۇل تۋدىم دەپ قالجا جەگەن انامىزدىڭ سەنىمىن اقتاماساق كىم بولعانىمىز! - ءيا، ءيا، قاشاندا ەردى - نامىس، قوياندى - قامىس ولتىرگەن! ايدالادا ەرمەك قۋعاندار وسىمەن ءبارى توقتار دەپ ۇمىتتەنگەن. الايدا قىسىر ءسوزدىڭ وشاعىنا الدەكىم تامىزدىق تاستاپ جىبەردى: - جارايدى، ەردى نامىس ءولتىرسىن، سوندا بۇلىقسىعان ارۋدى نە ولتىرمەك، ونى دا ايتا كەتسەڭدەرشى؟ - ءپالى، مىنا سۇڭعىلاڭ قايدا باستادى ەي... - سونى دا بىلمەيمىسىڭ؟ ءاي، سەن دە... بۇلىقسىعاندى بۇلا كۇش يەسى ولتىرمەگەن، بۇلقىندىرعان. ارىدە... انا جىگىت انايىلىقتىڭ اينالاسىنا قاراي ويىسقانىن ءتۇسىنىپ ءتىلىن تىستەي قويعاندا يتقارا: - بارەكەلدى، وزىڭنەن دە، سوزىڭنەن دە ساداعاڭ كەتەيىن! - دەپ ورنىنان اتىپ تۇرعان بويى اقتايلاقتى قۇشاقتاي الدى. ەكەۋى ءتوس تۇيىستىرگەندە ىردۋ-دىردۋ دا ساپ تىيىلىپ، اينالا قايتادان تىنىشتىق قۇشاعىندا مۇلگىگەن. نياز ويلانىپ كەتكەن. الگىندە ايتىلعان «كەزدىك قانا ەمەس، ارامىزدا دىراۋ قامشى ۇستاي تۋعاندار دا بار عوي»، دەگەن يشارانىڭ وزىنە باعىتتالعانىن ول تۇسىنگەن، تۇسىنگەن دە جىلدار تاساسىنا جاسىرىنا باستاعان سول وقيعانى قايتادان ەسىنە العان. تاشكەنتتى باسقارىپ تۇرعان شاما بولاتىن. قۇلاعىنا جەتكەن بۇقارا زارى ۇزەڭگىگە اياق سالماسىنا قويمادى. جان-جاقتان اعىلعان ساۋداگەرلەر حالىقتى الداپ قانا قويماي، ولارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋگە كوشىپتى. وسىدان قان قاقساعانداردىڭ شىرىلىن ەستىپ، كوز جاسىن كورىپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. قاسىنا جاساق ەرتپەي جالعىز بارعان. قۇرمەتىنە ساي شاپان-شاقپىتىن دا يىعىنا ىلمەگەن. سودان دا شىعار، ىلعىي ءبىر ينەنىڭ كوزىنەن وتەردەي جىلپوستار سوزىنە ءمان بەرمەك تۇگىلى، ءوزىن سايقىمازاققا اينالدىرىپ، اشۋىنا قاتتى تيگەنى. شىن اشۋلاندى. بويىن دولىلىق قىستى. ءجاي ساۋداگەر تۇگىلى الدىنا كەلسە يمەنشىكتەي بەرەتىن شەن-شەكپەندىلەر كوزىنە تىك قارامايتىن جانعا مىنا شەكتەن شىققاندىق تىم اۋىر تيەدى ەكەن. بار قارۋى – قولىنداعى دويىر قامشىسىنىڭ توبىلعى سابىن الاقانىندا قىسۋداي قىسىپ باقتى. انالار بولاتىن ەمەس. - اتى جاقسى ەكەن. مىناعان مىنسەم تاقىمىمنان ءتۇسىپ قالماس، ءا؟ قالاي ويلايسىڭدار، مىنا جانۋاردىڭ ۇستىندە بەكزاتتاردان اينىماي قالمايمىن با!؟ - دەپ ءبىرى داۋرىقسا، ەندى ءبىرى: - ساقالىنان تارتسام ساۋدىراي قۇلايتىن سياقتى. تارتايىن با؟ - دەپ تىرقىلداي كۇلەدى. ونى جانە ءبىرۋى قولداپ جاتىر: - بايقا، مايىپ ەتىپ، قۇنىنا قالىپ جۇرمە... - ە، مۇنىڭ قۇنى قانشا دەيسىڭ؟ ازار بولسا ءبىر شىنى اياق شايداي شىعار. بەردىم سول شايلىق قۇندى! - حا-حا-حا! - ەھ-ەھ-ەھ... قانى باسىنا شابا قالش-قالش ەتتى. سونسىن ەندىگى ءتوزىمنىڭ وپا الىپ بەرمەسىن ءتۇسىنىپ، اتىن تەبىنىپ قالدى. جات دەسەڭ جاتىپ، قات دەسەڭ قاتا قالاتىن قاراپايىمدارمەن تاجىكەلەسىپ، سولارعا عانا تىزە باتىرىپ ۇيرەنگەن وڭشەڭ توپاستار مىنا اعىن سەلدەي دومالاتار، ادۋىن جەلدەي جاپىرار دۇلەيدىڭ قايدان پايدا بولعانىن بىلمەي قۋىس-قۋىسقا تىعىلماققا تىراعايلاعاندارىندا ءبارىن يىرە ايداپ، قويداي قۋىپ ءجۇرىپ ساباعان. وعان جاسىنان ادەتىنە اينالىپ، بالا كەزىنەن تىرلىگىنە سەرىك بولعان قامشىگەرلىگى سەپتەسكەن. انالاردىڭ ءبىرى ساي-سۇيەكتى سىرقىراتارداي سارناپ، ءبىرىنىڭ قۇلىنداعى داۋىسى قۇراققا شىعا شىڭعىرىپ جاتقاندا عايىپتان پايدا بولعانداي باۋىرلارى جەتكەن القىن-جۇلقىن. ەندى ولار كىرىسكەن ميپالاۋعا. ەندى اينالا ازان-قازان كۇڭىرەنىستە جاڭعىرىعىپ كەتكەن. وسىنىڭ ءبارىن سونادايدان باقىلاعان قارا حالىقتىڭ ايىزى ءبىر قانعانداي ەدى. ولار ىشىنەن «ساۋاپ! ساۋاپ!» دەپ تۇرعان-دى. ءبارى بىتكەندە ومىرەم قاپقىرلار جەر باۋىرلاي كەلىپ اياعىنا جىعىلعان، كەبىسىن ءسۇيىپ كەشىرىم سۇراعان. حالىققا بۇدان بىلايدا تيتتەي دە قيانات جاسامايتىندارىنا انت سۋ ىشكەن. ول دا ءبىر كەزەڭ ەكەن-اۋ! باۋىرلارىنا نياز بەك رازى. وسى جاسقا جەتكەنىنشە قيىندىقتا دا، قۋانىشتا دا جانىنان تابىلىپ، ابىرويىن اسقاقتاتىپ كەلەدى. كوز الارتقانعا ايبار، كۇش كورسەتۋگە تىرىسقاندارعا قالقان. ولار باردا وزىنە اتسا جەبە جەتپەيتىنىن، شاپسا قىلىش وتپەيتىنىن بىلەدى. بىلگەننەن كەيىن عوي ارتىنا الاڭداماي، تەك الدىنا عانا قارايتىنى. قيانات بار جەردە «قىرىق پىشاقتىق» ورە جۇرەتىنىن ابدەن تۇسىنگەن. ولاي بولاتىنى، پەندە اتاۋلى الداپ-ارباۋعا كونگەنىمەن، اشىق قياستىققا ەشقاشان توزبەگەن. نامىستىسى نامىسقا شاپقان، بوركەمىگىنىڭ ءوزى تىستەپ قالۋعا جانتالاسقان. قارسىلاسقانىن قىرشىپ السا سونى ولجا تۇتقان. ەندەشە، قىسىمدى قىسىممەن باسام دەپ كۇپىنۋ اعاتتىق. دەگەنمەن، تىرشىلىك ۇستىندە كۇشتى كۇشپەن قايتارماساڭ قۇراقتاعى باقانىڭ باسىڭا شىعىپ الىپ تايراڭداۋعا نيەت تانىتاتىن كەزدەرى دە كەزدەسەدى. ونى دا كورگەن مىنا كوز. سول تاشكەنتتى باسقارىپ تۇرعان شاعىندا، سايران سارىارقاعا قاراي كوڭىلى اۋا بەرگەننەن سوڭ، قىم-قۋىت تىرلىكتەن ازداپ تىنىستاي تۇرماققا نيەت ەتىپ، ەلگە قاراي سىرعۋعا مۇرسات تاپقان. ورىنتاعىنا الدەبەرلىنىڭ تاعايىندالۋىنا ىقپال جاساعان دا ءوزى بولاتىن. ءبىراق، تۋعان توپىراقتا ۇزاق بوگەلە المادى. جارتى جىل وتەر-وتپەستە، كەلەسى كوكتەم تۋار شامادا، ارتىنان جاعىمسىز حابار جەتىپ، قايتادان ەرگە قونۋعا تۋرا كەلدى. ءوزى توپ باستاپ، باۋىرلارى يتقارا مەن قۇلعارا قول باستاپ وڭتۇستىككە تارتىپ، سۋىت ءجۇرىستىڭ ارقاسىندا اپتا ىشىندە تۇركىستانعا ات شالدىرعان. سوندا ەستىدى: الدەبەرلىنى دۇشپاندارى ۋ بەرىپ ولتىرگەنگە ۇقسايدى. ءسويتىپ ەسىل ەر مايدان دالاسىندا قوزى جاۋرىن جەبەدەن، نەمەسە الماستاي وتكىر الداسپاننان، ايتپەسە بىلتە مىلتىقتىڭ قۇمالاقتاي قورعاسىنىنان ەمەس، تۇمشا جامىلعان الدەبىر جىمىسقىنىڭ جىلمىڭ قارەكەتىنەن قازا تاۋىپتى. وكىنىشتى-اق! مۇنى ەستىگەندە نياز ءتىسىن شاقىر-شۇقىر قايراعان. سوڭىنان ەرگەندەر دە قالش-قالش ەتىپ، الدىندا قامال تۇرسا قايتپاي شابار وشپەندىلىكتىڭ ءورتىن جاققان. ءبىر كۇن تۇركىستاندا بوگەلىپ، وندا ات اۋىستىرا قايتا جولعا شىققاندا يتقارا: - ول سارتتاردى ما، ول سارتتاردى ءوز قولىممەن لاقشا باقىرتىپ باۋىزدارمىن! – دەپ تىستەنگەندە، قۇلعارا دا: - قاتىن تىرلىكتىڭ تاساسىندا كىم تۇرسا دا اياماسپىن، تەك جەتىپ الايىقشى! – دەپ قاتتى كىجىنگەن. اقىرى سولاي بولدى دا. شاھاردى سىرت اينالدىرا تۇرعىزىلعان قامال قاقپاسىنىڭ الدىنا جەتكەندە بۇلاردى ەشكىم ىشكە وتكىزۋگە اسىقپادى. حابار سالعاندا اۋەلگىدە جىم-جىرت قالعاندار اندەم شامادا بۇيرىقتىڭ سولاي تۇسكەنىن، تاشكەنت باسشىسىنسىز قاقپانى اشا المايتىندارىن ءمالىم ەتتى. مىنانى ەستىگەندە قوس باتىر قايتا قاھارىنا ءمىندى. - نە تۇرىس؟ شابايىق! – دەدى قۇلعارا قىزبالانىپ. - مىناداي قورلىققا توزگەنشە ولگەنىمىز ارتىق، شاپساق شابايىق! – دەپ قۋاتتادى ونىڭ ويىن يتقارا دا كىجىنىپ. باسۋ ايتقان نياز. - قان توگىلەدى، - دەدى ول باۋىرلارىن سابىرعا شاقىرا، - ونىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى، حالىقتى بوستان-بوسقا دۇرلىگىسكە سالىپ قويامىز. ارتىن باعايىق. باعىستى. شاھاردىڭ شىن باسشىسى كەلىپ تۇرعانىن ەستىگەن ىشتەگىلەر ەندى شىن قاربالاسقا كىردى. سۇرگىن دابىلى سىرتتاعىلاردىڭ قۇلاعىنا انىق جەتە باستادى. ارىلى-بەرلى شاپقانداردىڭ قاراسى مولايعان سايىن ايقاي-شۋ دا قويۋلانا ءتۇستى. ارادا توقتى ەتى پىسەر شامادا سىقىرلاي اشىلا باستاعان قاقپادان اۋەلى مايى سىرقا شىققان جىلتىر باس قالقايدى دا، ارتىنشا دومالاڭداعان الدەكىم الا شاپانىنىڭ ەتەگىنە سۇرىنە بەرى قاراي جۇگىرە باسىپ كەلە جاتتى. بىردەن تانىدى - كەزىندە نيازعا، نياز ارقاعا قاراي جىلجىعاندا الدەبەرلىگە كومەكشى بوپ قالعان سابازدىڭ ناعىز ءوزى. تۇركىستانعا توقتاعاندا ەستىگەن، شاھاردىڭ ەندىگى باسشىسى مەن دەپ ءوزىن-وزى جاريالاپ العان اقىماق ىسمايىل اكا. - مىنا اكاڭدا يمان جوق شىعار، - دەدى مىنا كورىنىسكە جيىركەنىشپەن قاراعان الدەكىم. ونى ەكىنشى، ءۇشىنشى ساربازدار قولداي جونەلىستى: - لاۋازىمعا قۇل بولعان ادامدا يمان قالۋشى ما ەدى! - بۇلار ءسۇي دەسەڭ ۇيالماي ارتىڭنان سۇيەر!.. - نامىس بولماعان سوڭ سۇيتەدى دە. - ە-ە، نامىسى بولسا جاۋعا شاپپاي ما، جىلى قۋىسقا تىعىلماي! ىسمايىل دومالاڭداي جەتە بەرىپ، ات ۇستىندەگى نيازدىڭ قولىن سۇيۋگە سولاي بۇرىلعاندا ەردەن قارعىپ تۇسكەن قۇلعارا ونىڭ ەربەڭدەگەن قولىنان شاپ بەرىپ ۇستاي الىپ، شىر اينالدىرا ءجۇزىن سىرتقا بۇرىپ اكەتكەندە، ەكىنشى قاپتالدان لىپ ەتىپ جەتكەن يتقارا بولات كەزدىگىن ونىڭ ءىش تۇسىنا سۇڭگىتىپ-اق جىبەرگەنى. نە بولعانىن تۇسىنبەگەن اناۋ بىرەسە ادامدارعا، بىرەسە قادالعان قانجارعا تاڭدانا قاراپ، ارتىنشا شىڭعىرىپ جىبەرگەندە بۇدان ءارى قيناعىسى كەلمەدى مە، الدە يت ءولىمدى ەندى تاماشالاۋدان جەرىندى مە، قۇلعارا قىلىشىمەن قىلقا مويىننان شاۋىپ جىبەردى. سونسىن توپىراققا دومالاي تۇسكەن باستا شارۋاسى جوقتاي اتىنا قاراي اياڭداي بەردى. ءيا، «قۇلعاراسى قۇشاقتاپ، يتقاراسى پىشاقتاپ» دەگەن ءسوز ەل اراسىنا وسى وقيعادان كەيىن تاراپ كەتكەن ەدى.

4

شىرت ۇيقىدان الدەنەدەن سەكەم الا وياندى. ءۇنسىز جاتىپ سىرتتان تىڭ تىڭداعان. ماڭايدى قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىنىشتىق جايلاپ تۇر ەكەن. سوندا تۇيسىگى الداعان با؟ جوق، الداماپتى. بىلعارىدان تىگىلگەن ءماسىسىن شەشپەي قيسايعان. سول تۇستان بىردەڭە جورعالاپ، بەرى قاراي كوتەرىلىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. ءتۇن بالاسىندا تىنىشتىق تاپپاعان بۇل قانداي ءباتشاعار بولدى ەكەن، ءا؟.. دەمىن ىشىنە تارتتى. سوزالاڭداعانىنا، يرەكتەي سالعانىنا قاراعاندا جىلانعا ۇقسايدى. شولەيتتىڭ كادىمگى وق جىلانىنا كەلەدى. ءبىراق، قيمىلىندا الدەقايدا اسىققان شاپشاڭدىقتان گورى جالقاۋلىق، ونىڭ بەرگى جاعىندا كەرەناۋلىق باسىمد