ۋيليام سەفايردىڭ «ساياسي» سوزدىگىندە امەريكاندىق ارمان (American dream) تۇسىنىگى تۋرالى بىلاي دەلىنگەن: American dream – امەريكانىڭ «نەگىزىن قالاۋشى – اكەلەرمەن» قالىپتاسقان بوستاندىق نەمەسە مۇمكىندىكتەر يدەالى؛ ۇلتتىڭ رۋحاني كۇشى؛ ەگەر دە امەريكاندىق جۇيە امەريكاندىق ساياساتتىڭ نەگىز-قاڭقاسى بولسا، ال American dream ونىڭ جانى.
ءبىز «امەريكاندىق ارمان» دەپ اتايتىن كوزقاراستار جيىنتىعى وسى مەملەكەتتىڭ 200 جىل بويعى تاريحىنىڭ مادەني مۇراسى بولا كەلە مەملەكەتتىڭ جەتكەن ۇلى جەتىستىكتەرىنىڭ نەگىزىن بولىپ كەلدى. بىرنەشە عاسىرلار بويى بۇل ارمان ەلگە كەلۋشى يمميگرانتتارعا ەسىك اشتى، امەريكان ازاماتتارىن ولاردىڭ ومىردە جەتىستىكتەرگە جەتۋىنىڭ قوزعالتقىش كۇشىنە اينالدى، وزگە ەل ازاماتتارىن باسىپ وزۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءاربىر امەريكاندىق وسى يدەيا ۇسىناتىنداي تاۋەلسىز، ەركىن ءومىر سۇرۋگە تىرىستى. ولاردىڭ بۇل تالپىنىستارى مەملەكەتتەن قولداۋ تاپتى، ال ولاردىڭ ءاربىر پرەزيدەنتتەرى وزدەرىنىڭ سايلاۋ الدى سوزدەرىندە «امەريكاندىق ارماندى» ورىنداۋعا ۋادە بەرۋدى ادەت ەتتى. وسىنىڭ ءبارى اقش-تىڭ الەمدەگى №1 مەملەكەت بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. ال بۇگىندە ولار ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، ساياسي جانە قورعانىس سالالارى بويىنشا كوپشىلىك مەملەكەتتەردى باسىپ وزاتىن، باي-قۋاتتى مەملەكەتكە اينالدى.
سول سەكىلدى قازىرگى تاڭدا «ەۋروپالىق ارمان» تىركەسى كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە ەنىپ بارادى. ەكى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءورتىنىڭ كۇلىنەن پايدا بولعان بۇل يدەيا قاجىعان، السىرەگەن ەۋروپانى بىرىكتىردى. بۇگىندە 28 مەملەكەت وكىلدىك ەتەتىن بۇل بىرلەستىكتى العاشقى ترانسۇلتتىق بىرلەستىك دەپ قاراستىرسا بولادى. وداقتىڭ پايدا بولۋ ساتىنەن باستاپ ەۋروپالىقتار ءوز مەمەلەكەتتەرىنىڭ شەگىنەن اسىپ شىعارىتىن، الەم ەلدەرىنىڭ بىر-بىرىمەن تەرەڭ بايلانىستا جاتقانىن ۇققانىمەن جاڭا جاھاندىق سانانى يگەرە باستادى. بۇگىندە ەۋروپالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى، ساپاسى، كوزقاراستارىمەن الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنىڭ دامۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى انىقتالاتىنى بارلىعىمىزعا ايقىن.
ەكى «ارماننىڭ»، دۇرىسىراق ايتساق ومىرگە دەگەن كوزقاراستىڭ شىعۋ تەگى ءبىر مادەنيەت بولعانىمەن، ەكەۋىنىڭ ايىرماشىلىقتارى بارشىلىق. امەريكاندىق كوزقاراس ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ ءساتتى مىسالى بولا الادى. ول ءوز كوزقاراسىندا تەك ءبىر ەلدىڭ، ءبىر مادەنيەت مۇددەسىنىڭ شەڭبەرىندە قالىپتاسقان بولسا، ەۋروپالىق dream ۇسىناتىن كوزقاراس امەريكاندىققا قاراعاندا مۋلتيمادەنيەتتى، كونتينەنتتىك دەڭگەيدەگى بىرلەستىك قۇرۋدى ءساتتى كورسەتە الدى.
ءوز كەزەگىندە، وزىنە ءتان فاناتيزم مەن ۋتوپيالىق كوزقاراستار سالدارىنان ءساتسىز اياقتالعان «الەم پرولەتارياتىن كوممۋنيزم تۋى استىندا بىرىكتىرگىسى كەلگەن سوۆەتتىك ارمان» جايىندا دا اتاپ وتكەن ءجون. ۋتوپياعا نەگىزدەلگەن، ءارى ارتى ۇلكەن توتاليتاريزم مەن جازىقسىز ادامدار ومىرىنە قۇرىلعان جۇيە قىسقا ۋاقىت ىشىندە الەم بويىنشا كوپتەگەن ادامداردىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ الدى. عارىشتى يگەرۋ، عىلىمي تەحنولوگيالىق پروگرەسس پەن يندۋسترياليزاسياعا، جالپى ادامزات تاريحىنىڭ دامۋىنا ەداۋىر سەپتىگىن تيگىزدى.
بارلىق ۇلى ىستەر الدىمەن سانادا ورىن الىپ، ۇلى ماقساتتار جولىندا جاسالادى. يدەيالار، ۇلتتىق مۇراتتار قوعامنىڭ قوزعالتقىش كۇشى، قۋاتى بولىپ تابىلادى. مۇنسىز ۇلى اشىلۋلار مەن ىستەر مۇمكىن ەمەس. بۇگىندە الەمدىك داعدارىس تەك مەملەكەتتەردىڭ قارجىلىق، مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارىن جاناپ قانا قويماي، سول سەكىلدى رۋحاني-مادەني، ءدىني، يدەولوگيالىق ينستيتۋتتارىنىڭ داعدارىس كورسەتكىشى بولا الادى. ەۋروپالىق قۇندىلىقتار مەن كوزقاراستار ايماققا كەلىپ جاتقان ميگرانتتار مەن تەرروريزم قاۋپىمەن بەرىكتىگى سىنالىپ جاتىر. الەم دىندەرىنىڭ ىشكى رەسۋرستارى ءبىتىپ، العاشقى قالپىنان اۋىتقىپ كەتتى. ال امەريكاندىق dreamء-نىڭ وزىنە ءتان ماتەرياليزمگە باعىتتالعان كوزقاراسى الەمگە قاجەتتى يدەاليزمدىك، رۋحاني سەرپىن بەرە الماۋدا. وسى تۇستا بولاشاققا جاڭا سەرپىن بەرە الاتىن جاڭا يدەيالاردىڭ قالىپتاسۋ پروسەسسى ءجۇرىپ جاتقانى دا ايقىن.
بولاشاق الەمنىڭ كورىنىستەرىن الەمنىڭ پروگرەسسيۆتى ويلارىنىڭ ەڭبەكتەرى مەن زەرتتەۋلەرىنەن كورۋگە بولادى. سولاردىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە، اقش-تىڭ ۆەنۋس قالاسىندا ورنالاسقان حالىقارالىق ەمەس “The Project of Venus” جوباسىنىڭ زەرتتەۋلەرىن نازارعا الۋعا بولادى. جاك فرەسكو نەگىزىن قالاعان جوبا «ساياساتسىز، جوقشىلىقسىز، سوعىسسىز الەم» تۇجىرىمىن ۇسىنا كەلە جوبا ماقساتتارىندا كەلەسىدەي قازىرگى تاڭدا اكتۋالدى بولىپ كەلە جاتقان ماسەلەلەردى قوزعايدى: جەكە مەملەكەتتەردىڭ اقشاعا باعىتتالعان ەكونوميكالارىن رەسۋرسقا باعىتتالعان ەكونوميكامەن الماستىرۋ، ادامزات سانىن ولاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ءوسىرۋ ارقىلى ەرىكتى تۇردە رەتتەۋ، قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتىرۋ، ادامزات يگىلىگى ماقساتىندا تەحنولوگيالارمەن ءوزارا الماسۋ، قايتا قالپىنا كەلەتىن بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە جاپپاي اۋىسۋ، ادامنىڭ بارلىق تۇردەگى شىعارماشىلىق قابىلەتى مەن باستاۋلارىن قولداۋ جانە ت.ب. الايدا، بۇل جەردە ادامزات ءالى قابىلداۋعا دايىن ەمەس ماقساتتار دا بار: كورپوراسيالار مەن بيلىك (جەرگىلىكتى، ۇلتتىق، ترانسۇلتتىق جانە ت.ب.) تۇرىندەگى باسقارۋ تۇرلەرىنەن باس تارتۋ، مەملەكەتتىك شەكارالاردى جويۋ، ادامزاتقا ورتاق ءتىل ەنگىزۋ، ۇلتشىلدىققا، يدەولوگيالارعا نەگىزدەلگەن ەسكى ۇستانىمداردان باس تارتۋ جانە ت.ب.
وسى سەكىلدى بولاشاقتىڭ كورىنىسىن كەلەسى مىسالدان دا كورۋگە بولادى. ءۇندىستاننىڭ تاميل-نادۋ شتاتىندا ىرگەسى 1968 جىلى قالانعان، يۋنەسكو-عا قاراستى الەم قالاسى دەپ تانىلعان اۋروۆيل قالاشىعى بار. قالانىڭ ورىس ءتىلدى سايتىندا «اۋروۆيل – الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ ادامدارى اسقان ۇيلەسىمدىلىكتە ساياساتتان، دىننەن، ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردەن تىس ءومىر سۇرە الاتىن الەمدىك مەكەن بولۋدى ماقسات تۇتادى. اۋروۆيل ماقساتى ادامزاتتى بىرىكتىرۋدى ىسكە اسىرۋ» دەلىنگەن. قالا تۇرعىندارى كوممۋناعا ءبولىنىپ ءومىر سۇرەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋمەن اينالىسادى. ءبىراق،بۇل تۇرعىنداردىڭ باستى اينالىساتىن شارۋاسى ەمەس. قالانىڭ ەرەكشەلىگى – قالا تۇرعىندارى جان مەن ءتاندى دامىتۋعا ارنالعان پراكتيكالارمەن اينالىسادى. وسىعان وراي، قالانىڭ قىرىق جىلدىعىنا سايكەس قالا ورتالىعىنا مەديتاسيا جاساۋعا ارنالعان التىن ءتۇستى ماتريماندر سفەرالى عيماراتى اشىلعان. قالا تۇرعىنداعى عيماراتتى ادامنىڭ كەمەلدىككە جەتۋگە دەگەن تالپىنىسىنا بەرىلگەن قۇداي جاۋابىنىڭ سيمۆولى دەپ تانيدى.
بۇل ەكى مىسالدىڭ قايسىسى بولسىن بولاشاقتىڭ ناقتى سيپاتى دەپ ايتۋ قيىن. الايدا، ماتەرياليزمگە، عىلىمي-تەحنولوگيالىق پروگرەسكە باعىتتالعان ءبىرىنشىسى بولسىن، نەمەسە رۋحاني دامۋ مەن ەزوتەريزمگە نەگىزدەلگەن ەكىنشىسى بولسىن، ەكى قاراما-قارسى كوزقاراس تا ادامزاتتىڭ بىرىگۋى تۋرالى ايتادى. بۇل پروسەسس بۇگىندە جاھاندانۋ دەپ اتالادى. سول سەكىلدى ەكى كوزقاراس تا ساياساتتان، دىننەن، ۇلتتىق شەكارالاردان تىس الەمدى قولدايدى. ول دەگەنىمىز، بولاشاقتا باسقارۋدىڭ باسقا تۇرلەرى پايدا بولاتىنى، شەكارالاردىڭ شارتتى سيپات الۋى مۇمكىندىگىن كورسەتەدى. وسى تۇرعىدا، ءبىز ادامزاتتىق پروگرەسس قادامدارىنان قالماي، زامان اعىمدارىنا دۇرىس وبەكتيۆتى باعا بەرە وتىرىپ، بولاشاققا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسا وتىرىپ الدا كۇتىپ تۇرعان وزگەرىستەرگە ءوز پايدامىزعا ساي يكەمدەلە ءبىلۋىمىز كەرەك.
ءسوز كەزەگىندە، قازاقستاندىق يدەيا قانداي، قازاقستاندىق dream نە، ءبىز بولاشاقتى قالاي كورەمىز وعان قانداي ۇلەسىمىزدى قوسا الامىز دەگەن سۇراقتار تۋىندايدى. ماقالا باسىندا جازىلعانداي، american dream – ۇلت رۋحى دەمەكشى، قازاقستاندىق ۇلت قانداي، ونىڭ سيپاتى قانداي، ونىڭ الەمدەگى ورنى قانداي دەگەن سۇراقتار تاعى تۋىنداۋى مۇمكىن. البەتتە، بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابى بىرنەشە ۇرپاق اۋىسىمىمەن كەلەدى. سەبەبى، قازىرگى تاڭدا ۇلتتىڭ جاڭعىرۋ، قالىپتاسۋ كەزەڭى ءجۇرىپ جاتىر. پروسەسستىڭ سوڭىندا قايتا جاڭعىرعان ۇلت قازاق رۋحتى بولادى ما، الدە جاھاندانۋ ۇردىسىنە توتەپ بەرە الماي بولمىسى بولەك ۇلت بولادى ما، ونى ۋاقىت كورسەتەر.
