الاش قوزعالىسىنىڭ جەڭىستى شىڭى الاشورداعا ءبىر عاسىر تولاتىن بيىلعى مەرەيلى جىل قارساڭىندا نەشە الۋان زەرتتەۋلەر، عىلىمي ەڭبەكتەر مەن تاريحي-تانىمدى شىعارمالار جارىق كورىپ جاتقانى ءمالىم. سولاردىڭ ىشىندە جازۋشى بەيبىت قويشىبايەۆتىڭ «الاش جولى» ءريسالاسى بار. تاريحي دەرەكتەردى كوركەمدىك تاسىلدەرمەن وقىرمان الدىنا ۇتىمدى جايىپ سالاتىن بۇل ءريسالا الاش قوزعالىسىنىڭ باستاۋىن ارقاۋ ەتكەن. وندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارىنا اينالعان قازاق ەلىندە بوستاندىق ءۇشىن جاڭا تۇرپاتتى كۇرەسكە بەت بۇرعان XX عاسىردىڭ باسىنداعى كەزەڭ سۋرەتتەلەدى. قازاق دالاسىنداعى ماۋسىمدىق ءىرى ساۋدا-ساتتىق ورىندارىنىڭ ءبىرى قوياندى جارمەڭكەسىنە 1905 جىلعى ماۋسىمدا كەلگەن حالىق ءىس جۇزىندە ءبىز بۇگىندە الاش قوزعالىسى دەپ اتاپ جۇرگەن قۇبىلىستىڭ – ۇلت ازاتتىعىن كوكسەگەن جاڭا تۇرپاتتى كۇرەستىڭ كوزىن اشقان بولاتىن.

 جارمەڭكەگە جينالىپ جاتقان جۇرت ىشىنەن ەركىندىك ەسىمدى جاسامىس كىسىنى دە كەزىكتىرەمىز. ول وتارشىل وكىمەت قازاق ەلىن دۋشار ەتكەن قيىندىقتاردى قارشادايىنان باستان كەشىپ كەلە جاتقان قارت ەدى. يمپەريانىڭ قيلى جولمەن قازاق جەرىنە سۇعىنۋى ەلدى ۇلتتىق ەزگىگە، الەۋمەتتىك كۇيزەلىسكە ۇشىراتقان. سوندا ەركىندىك اۋىر تۇرمىس اشىندىرعان جۇرت ىشىنەن وكىمەتكە قارسى قول باستاپ ەرەۋىلدەپ، سول ءۇشىن كاتورگاعا ايدالعان بولاتىن. كاتورگادان ءبىرىنشى ورىس ريەۆوليۋسياسى وقيعالارى كەزىندە قاشىپ شىعىپ، ەلگە كەلگەن بەتى ەدى. ايداۋدا جۇرگەن قارتتى ريەۆوليۋسيا جاڭا كۇرەسكە جىگەرلەندىرگەن-دى، الايدا ونىڭ تاعى دا ەلدى كوتەرسەم دەگەن قۇلشىنىسىن ايماقتىڭ باس ادامدارى قۇپتامايدى. ولار ورىس وقۋىن تاۋىسقان بالالارىنا سەنىم بىلدىرەتىندەي. ال وقىعان جاستار جارمەڭكەگە جينالىپ، ۇكىمەتكە ارنايى تىلەكحات جازۋدى قولعا العان. قارت كاتوروجنيك ولاردىڭ نيەتىن ءا دەگەندە قابىل الماي، بىرتىندەپ قانا بەت بۇرادى. بۇعان ەرەۋىل كەزىندە جازالاۋشى جاساق قولىنان قازا تاپقان جاۋىنگەر سەرىگىنىڭ ۇلى، ءوزىنىڭ بالاسى ىسپەتتى وتەمىس ەسىمدى جاس جىگىت ىقپال ەتەدى. ومىرگە، اسەمدىككە عاشىق بۇل ءجاسوسپىرىم جارمەڭكەگە كەلە جاتقان (ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ جاس كەزىن ەلەستەتەتىن) وقىمىستىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋ بارىسىندا، سول تاڭداعى ازاتتىق قوزعالىسى جايىندا العاشقى ماعلۇمات العان-تىن. البىرت بوزبالا جارمەڭكەدەگى كۇندەردە اڭساۋلى وزگەرىس رۋحىنا ءوزى بەيىمدەلىپ قانا قويماي، ەركىندىك كوكەسىنە دە ىقپال ەتەدى. ونىڭ جاڭاشا كۇرەسۋ جولىنا تۇسكەن جاس زيالىلاردى قوشتاۋىنا قول جەتكىزەدى. قارت كوتەرىلىسشىنىڭ ۇكىمەتكە پەتيسيا دايىنداۋ جانە وعان قول قويۋ ۇدەرىسى كەزىندە ولاردى قوشتاعانى سونداي، اقىرى، پاتشا ۇكىمەتىنە جازىلعان ۇجىمدىق حاتتى قارقارالى پوشتاسى يمپەريا استاناسىنا جىبەرۋگە قابىلداماعاندا، ونى دالا ولكەسىنەن تىسقارى، ىشكى رەسەي قالالارىنىڭ بىرىنە جەتكىزىپ، پوشتاعا سالۋدى ءوز مىندەتىنە الادى.

قارت ەركىندىك قازاق دالاسىنا وتارلىق ءداۋىردىڭ ورنىعۋىنا تىكەلەي كۋا. جاستايىنان كەۋدەسىنە كەك بايلانعان بولاتىن. جەتكىنشەك شاعىندا وتارشىل اتتى اسكەر قۇم ىشىندەگى اۋىلدى شاپقان. ولاردىڭ شاڭىراقتى ءۇي ورتاسىنا ءتۇسىرىپ ويرانداعانى، ءوزىنىڭ تال شىبىقتاي بۇرالعان تەتە اپكەسىن قىلىشىن جالاڭداتقان جاس زۇلىمنىڭ قورلاعانى ەشقاشان كوكەيىنەن كەتكەن ەمەس. سونداعى اكە-شەشەدەن، تۋىستارىنان ايىرىپ، ءوز تاعدىرىن كۇرت وزگەرتكەن ناقتى جاۋىن ول ونداعان جىلداردان سوڭ وسى جارمەڭكەدە كورەدى. بايىرعى قاسكۇنەم – ءتۇبىت مۇرت اسكەري جىگىت بۇل كەزدە قالتاڭداعان شالعا اينالعان، وسىنداعى ۇلكەن ۇلىقتىڭ اكەسى ەكەن. ەركىندىك ودان، ءوزىنىڭ جەكە دۇشپانىنان ءوش الۋعا نيەتتەنەدى. الايدا ناعىز جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن بۇل ازدىق ەتەر ەدى. قارت سونى تۇيسىنەدى. دۇشپاندى شىنداپ جەڭۋ ءۇشىن كۇللى كوزى اشىق جۇرت يىق تىرەسىپ كوتەرىلۋگە ءتيىس. وزبىر وتارشىل وكىمەتپەن ەل بولىپ كۇرەسۋ كەرەك، بارىنەن وسى ماڭىزدى. وسىنداي ويعا ۇيىعان قارت تا، ونىڭ بالاسى سىندى وتەمىس تە سول جىلعى جاز سوڭىندا تاريحي تۇلعالارمەن بىرگە نيجنيي نوۆگورودقا بارادى. وكا وزەنى ايدىنىندا قالقىعان وتكەمە (پاروحود) ۇستىندە وتكەن مۇسىلماندار سەزىنە قاتىسادى. ودان، 1905 جىلعى كۇزدىڭ اقىرعى ايىندا ولاردى قارقارالى وڭىرىندەگى ەل باسقارۋدىڭ رەسپۋبليكالىق رەجيمىنە بەت بۇرعان وقيعالار ىشىنەن كورەمىز. ال قىس تۇسە ولار ءنىلدى كەنىشىندە شەتەل كاپيتاليستەرىنە قارسى قازاق-ورىس وداعىن قۇرىپ، كۇرەسۋگە بەل بۋعان جۇمىسشىلار تولقۋىنا، جىل سوڭىنا قاراي ورالداعى تۇڭعىش قازاق ساياسي پارتياسىن قۇرۋشىلار قۇرىلتايىنا قاتىسۋشىلار ىشىندە جۇرەدى. بۇلارمەن بىرگە قوياندى جارمەڭكەسىندە توسىن ريەۆوليۋسيالىق كوزقاراسىمەن ەرەكشەلەنگەن جاساي اتتى وقىعان جىگىت بەينەسى ەرەكشە ەستە قالادى. ونىڭ بيلىك وكىلدەرىمەن جانە يمپەرياشىل قۇرداستارىمەن، ودان، ورالدا قۇرىلماق ساياسي پارتيا بەلسەندىلەرىمەن قاقتىعىسى العاشقى ورىس ريەۆوليۋسياسى جىلدارىنداعى جاڭاشا قالىپتاسۋعا بەت العان ۇلتتىق قوزعالىس رەڭكتەرىن ءار قىرىنان تانۋعا جاردەمدەسەدى.

ەل ىشىندەگى بەلگىلى تاريحي تۇلعالارمەن قويان-قولتىق ارەكەت ەتكەن وسىنداي تيپتىك بەينەلەردى سومداي وتىرىپ، اۆتور ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان اعا ۇرپاقتىڭ ىس-ارەكەتتەرىن كوركەمدىك زەرتتەۋىنىڭ نىساناسى ەتىپ العان. بارشامىز بىلەتىندەي، حالقىمىزدىڭ ساياسي تۇرعىدا ويانۋىن، قاز تۇرىپ، ماقساتىن ايقىنداۋىن مۇمكىن ەتكەن ازاتتىق جولىنداعى قوزعالىسى وتكەن ءجۇزجىلدىق تابالدىرىعىنان اتتاي بەرە تۋعان. سودان كوپ ۇزاماي، «حالىقتار تۇرمەسىن» قاۋساتۋدى كوزدەگەن جالپىيمپەريالىق ريەۆوليۋسيالىق قوزعالىستىڭ قۋاتتى تولقىنىنا تولقىن بولىپ قوسىلعان. ب.قويشىبايەۆ يمپەرياداعى جالپىريەۆوليۋسيالىق قوزعالىسپەن استاسا ورىستەگەن الاش قوزعالىسى سىندى ەرەن دە ەرەك قۇبىلىستى بۇگىنگى دەربەستىگىمىزدىڭ، مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىنا بالايدى. كىتابىنىڭ العىسوزىندە ءريسالانى قۇرايتىن تۋىندىلاردى قانداي دا ءبىر ادەبي جانرعا جىكتەمەي، ءار شىعارمانى وزىنشە ءبىر ەتيۋد، ءريسالانىڭ ءبىر بولىگى دەپ سانايتىنىن جازىپتى. جانە توپتاماسىنا «ورتاازيالىق شىعىس پروزاسىنىڭ ورتاعاسىرلىق جانرىن ايشىقتايتىن بورىك كيگىزگەندى» قوش كورگەنىن، سول بورىكتى ءريسالا دەپ اتاعانىن، ويتكەنى وزىنە ونىڭ تۇپكى ماعىناسى ۇنايتىنىن ايتقان. «ءريسالا تۇڭعىش رەت ومىرگە، سول زامانعى قولدانىلۋ رەتىنە ساي، جولداۋ دەگەن ماعىنامەن كەلگەن، بىرتىندەپ اراب، پارسى، تۇركى ءقاراسوزىنىڭ وزىندىك جانرىنىڭ اتاۋىنا اينالعان بولاتىن»، – دەيدى ول. ءوزىنىڭ ويىنا العان ماقساتىنا قىزمەت ەتەدى دەگەن سەنىممەن، سول اتاۋدى جاڭعىرتۋعا بەل بايلاپتى. اۆتوردىڭ ويىنشا، تامىرى عاسىرلارعا كەتەتىن ۇلتتىق قوزعالىستى بەينەلەيتىن «الاش جولى» ءريسالاسى بۇگىنگى ۇرپاققا تاريحتان ساباق بەرە وتىرىپ، ولاردى تاريح ارقىلى تاربيەلەۋگە قىزمەت ەتپەك.

ءريسالا جالپىرەسەيلىك ريەۆوليۋسيالىق قوزعالىسپەن، يمپەرياداعى جالپىمۇسىلماندىق قوزعالىسپەن استاسا دامىعان الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تۋۋىن جانە ونىڭ الاشوردا شاڭىراق كوتەرگەنگە دەيىنگى ورىستەۋىن، تيىسىنشە، قازاق قوعامدىق-ساياسي ويىنىڭ دامۋىن كورسەتەتىن تاريحي-تانىمدى ون ەتيۋدتەن تۇرادى. ءبىز شولۋ جاساپ وتىرعان كىتاپقا سولاردىڭ ۇشەۋى ەنگەن. جوعارىدا، نەگىزگى كەيىپكەرلەردى تانىستىرۋ ورايىندا ايتقانىمىزداي، الاش ساياسي ويى الەمىن كورسەتەتىن ءريسالانىڭ «اڭساۋ» اتتى العاشقى بولىگى ۇلتتىق قوزعالىس ومىرگە كەلگەن شاقتاعى وتارلىق احۋال مەن ساياسي-الەۋمەتتىك تىنىس-تىرشىلىكتى سۋرەتتەپ، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجدىقتارى تۋرالى پاتشا ۇكىمەتىنە جازىلعان پەتيسيا جايىن اڭگىمەلەيدى. «تامىردا» جالپىرەسەيلىك مۇسىلمان قوزعالىسىنىڭ كۇشەيۋى، قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن اشىق ارەكەتكە شىعۋى ءسوز بولادى. جاڭا وركەنيەتكە ساي دەموكراتيالىق وزگەرىستەر جاساۋ ءۇشىن كۇرەسۋ بارىسىندا قازاق جەرىندە ەلىمىزدىڭ بولاشاق قوعامدىق-ساياسي كەلبەتىنىڭ العاشقى نوبايلارى (پرووبرازدارى) قالاي تۋعانى «ايبات» بولىمىندە كورسەتىلەدى. ءريسالانىڭ اتالعان بولىمدەرىنەن وقىرماندار ءاليحان بوكەيحانوۆ، باقىتجان قاراتايەۆ، سەرالى لاپين، جاقىپ اقبايەۆ، يسمايل گاسپرينسكيي، ءاليماردان توپچيباشيەۆ، ءابدىراشيت يبراگيموۆ، شاھماردان قوسشىعۇلوۆ سىندى ءبىرقاتار تاريحي تۇلعالاردىڭ بەينەلەرىمەن، ولاردىڭ ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باستاپقى جىلدارىنداعى قىزمەتىمەن تانىسادى.

اۆتور الاش قوزعالىسىنىڭ تاريحى وتارلىق كەزەڭنىڭ اقىرعى مۇشەلىن – 1905 جىلدان 1917 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدى قامتيدى دەپ سانايدى. تيىسىنشە، ونىڭ «الاش جولى» ءريسالاسى 1905 جىلعى پەتيسيا ناۋقانىنان باستاۋ الىپ، 1917 جىلى الاش ۇكىمەتىن قۇرۋ جولىمەن جەڭىستى شىڭىنا شىعۋىن سۋرەتتەۋدى ماقسات ەتەدى. وسى ۋاقىت بويى دامىعان قازاقتىڭ جاڭا تۇرپاتتى ازاتتىق قوزعالىسى مەن سول جولداعى ماڭىزدى وقيعالار جايىنان سىر شەرتەدى. الاش ەپوپەياسىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا تاعىلىمدى ءتۇرلى كەزەڭىن بەينەلەيدى. وتار ەلىمىزدىڭ يمپەرياداعى جالپىريەۆوليۋسيالىق قوزعالىسپەن، مۇسىلمان قوزعالىسىمەن استاسا دامىعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن، سول ورايداعى قازاق قوعامدىق-ساياسي ويىنىڭ دامۋ تاريحىن العا تارتادى. سول ارقىلى ءبىزدىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىمىزگە قۋات بەرەتىن ۇلتتىق قوزعالىس الەمىن جاڭعىرتادى. ءسويتىپ، بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدى بەينەلەيتىن الاش ءداۋىرناماسى سەكىلدى اتالمىش ءريسالا بارشا وقىرماندى، جاستاردى تاريح ارقىلى تاربيەلەۋ ىسىنە اتسالىسۋدى مۇرات ەتەدى. قالامگەر ءريسالانىڭ العىسوزىندە وسىنداي ءۇمىتىن ايان ەتىپتى، ءبىز دە سونداي ۇمىتپەن، ءريسالانىڭ جەكەلەگەن باسىلىمداردا جارىق كورگەن باسقا بولىكتەرىنىڭ دە تەزىرەك ءوز «بورىگىن» كيىپ، وقىرمان قولىنا ءتيۋىن اسىعا كۇتەتىنىمىزدى ايتا كەتكىمىز كەلەدى.

قىسقاسىن ايتقاندا، جازۋشى بەيبىت قويشىبايەۆتىڭ «الاش جولى» ءريسالاسى، ءسوز جوق، رۋحانيات يگىلىگىنە اينالىپ، ازاماتتاردى تاريحپەن تاربيەلەۋ ىسىنە قالتقىسىز قىزمەت كورسەتە الادى. كىتاپتا سۋرەتتەلگەن تاۋەلدىلىك داۋىردەگى اعا ۇرپاقتىڭ، ءومىر اعىسىن وزگەرتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان تاريحي تۇلعالاردىڭ بەينەلەرى، ءتىپتى، مۇنداعى تاريحي وقيعالاردىڭ ورنەكتەلۋ ادىستەرى دە وقىرماندار مەن زەرتتەۋشىلەر نازارىنان تىس قالماۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز. ويتكەنى ولاردى ءتۇيسىنىپ وقۋ دا، ءادىل تالداۋ دا، جاڭعىرتىلعان كەزەڭدەردىڭ ەلەۋلى جاڭالىقتارىن اجىراتا ءبىلۋ دە، تاريحي ادامداردىڭ تاعدىرلارى مەن ولار باستان كەشكەن بەلەستەردى كورسەتۋدەگى كوركەمدىك ىزدەنىستەردى بايىپپەن پايىمداۋ دا ءبىزدىڭ بۇگىنگى ويلاۋ دارەجەمىزگە كادىمگىدەي سىن بولماق.

بالجان حابدينا، باسپا جانە پوليگرافيا ءىسىنىڭ قايراتكەرى