بۇگىنگى تاڭدا ءدىني ماسەلە قوعامداعى وزەكتى سۇراقتاردىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ قوعامدى ءدىني راديكاليزم مەن ەكسترەميزم پروبلەماسى ءبىرشاما الاڭداتىپ وتىر. بۇل باعىتتا مەملەكەت ناقتى شارالاردى قولعا الىپ، ءدىني سالاداعى احۋالدى رەتتەۋدە جاڭا باستامالار ۇسىنىپ وتىر. ەلدەگى دەسترۋكتيۆتى اعىمداردىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالىنا ما؟ ءدىني سالادا قانداي وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر؟ بۇل تۋرالى «Qamshy.kz» رەداكسياسى ق ر ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام ءمينيسترى نۇرلان ەرمەكبايەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدى.
ەلىمىزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ 2017 – 2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. وسى تۇجىرىمدامانىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى نەدە؟ نەگە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر؟
تۇجىرىمداما ءدىني بىرلەستىكتەرمەن ءوزارا قارىم-قاتىناس تۋرالى، ءدىننىڭ قوعام ومىرىندەگى ءرولى تۋرالى مەملەكەتتىڭ ۇستانىمى مەن كوزقاراسىن نەعۇرلىم ناقتى جانە جۇيەلى تۇردە قالىپتاستىردى دەسەك دۇرىس بولادى. اتالعان قۇجات ءبىرىنشى كەزەكتە قازىرگە كەزدە رەسپۋبليكادا بولىپ جاتقان جاعدايدى نازارعا الىپ، باعالادى. ەكىنشىدەن، تۇجىرىمداما مەملەكەتتىڭ بۇعان دەگەن كوزقاراسىن ايقىندادى. ۇشىنشىدەن، كەمشىلىكتەرىن جويۋعا باعىت بەرە وتىرىپ، وسى جاعدايدىڭ جاقسى-جامان جاقتارىن كورسەتتى. بۇل – ءوز كەزەگىندە ءدىننىڭ قوعام ومىرىندەگى ءرولى مەن الاتىن ورنىنا قاتىستى مەملەكەتتىڭ ۇستىنىمىن اشىق، ءادىل كورسەتۋى بولدى. تۇجىرىمدامانىڭ ءرولى وسىعان نەگىزدەلگەن. تۇجىرىمدامانى وسى سالاداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تاياۋداعى 4 جىلعا ارنالعان «جول كارتاسى» دەۋگە بولادى.
مەملەكەتتىك ساياسات قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىڭ زايىرلىق نەگىزدەرىن نىعايتۋ بولىپ تابىلادى. زايىرلىلىق دەگەنىمىز نە؟ زايىرلىلىق – بۇل كەيبىرەۋلەر قاتەلەسىپ ويلاعانداي اتەيزم ەمەس. شىن مانىندە زايىرلىلىق – بۇل قۇداي جوق دەگەن ەمەس، ءدىندى جوققا شىعارۋ ەمەس، تەك قانا اتەيستىك نانىمدى مىندەتتەۋ ەمەس. كەڭەس وداعى كەزىندەگى اتەيزمنەن ايىرماشىلىعى سول (ونىڭ وزىندە دە شىركەۋلەر مەن مەشىتتەر بولعان)، قازىرگى زامانداعى قازاقستاننىڭ زايىرلى قۇرىلىمى بىردە-بىر ءدىندى جانە بىردە-بىر كونفەسسيانى رەسمي تۇردە ءبولىپ كورسەتكەن ەمەس جانە ءدىني تيەسىلىگىنە قاراي بىرەۋىنەن بىرەۋىن ارتىق كورمەيدى. مەملەكەت ءدىندى ساياسيلاندىرۋعا جول بەرمەيدى، ءبىراق ءدىني بىرلەستىكتەر مەن كونفەسسيالاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولمايدى، ءدىندارلاردىڭ ءدىني قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا كەدەرگى جاسامايدى، بيلىك ورگاندارى كونفەسسيالار مەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ىشكى، كانوندىق ماسەلەلەرىنە ارالاسپايدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك ورگاندار بارلىق ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ زاڭدى ساقتاۋىن قاداعالايدى. ەندەشە، مەملەكەت ءوز كەزەگىندە ار-وجدان بوستاندىعى مەن قۇدايعا سەنۋ نەمەسە سەنبەۋ قۇقىعىنا، عىلىمي دۇنيەتانىمىنا، ءوز كۇش-جىگەرىنە نەمەسە تىلسىم كۇشتەرگە سەنۋ قۇقىعىنا قۇرمەت بىلدىرەتىن ءادىل تورەشى. بۇل – ءاربىر ازاماتتىڭ كونستيتۋسيالىق قۇقىعى، ونىڭ نەگىزىندە ار-وجدان باستاندىعى جاتىر. ار-وجدان بوستاندىعى دەگەندى ءبىز باسقا ادامداردىڭ بوستاندىعىنا جانە جالپى قوعامعا زيان كەلتىرمەي، ادامنىڭ ءوز سەنىمىن، ونىڭ ىشىندە ءدىني نانىمىن قالىپتاستىرۋ قۇقىعى نەمەسە بوستاندىعى دەپ تۇسىنەمىز.
مەملەكەت ءدىندارلارعا جانە ءدىني بىرلەستىكتەرگە ولاردىڭ سەنىمى باعىتىنا كەدەرگى جاساماي، جاعداي جاسايدى. سونىمەن قاتار زايىرلى مەملەكەت ءدىندى ناسيحاتتامايتىنىن جانە ونى مىندەتتەمەيتىنىن ەسكەرۋىمىز ءتيىس. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى كەيبىر ازاماتتار مەملەكەت ءدىندى بەلسەندى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن بيۋدجەت قاراجاتىن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىن كەڭەيتۋگە، ءدىندى تاراتۋعا جۇمسايتىن بولادى دەپ ويلادى. جوق، مەملەكەت ولاي جاسامايدى. مەملەكەت زاڭدىلىقتى ساقتايتىن ءدىندارلارعا كەدەرگى كەلتىرمەيدى، قاجەتتى جاعداي جاسايدى جانە زاڭنامانىڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتەدى. مەملەكەت ءوزى ءدىندى ناسيحاتتامايدى.
مەملەكەت بەيتاراپ، ول بىردەي دارەجەدە مەيلى ول حريستيان نە مۇسىلمان نە يۋدەي بولعانىنا قاراماستان، ءارتۇرلى كونفەسسيا ءدىندارلارىنىڭ قۇقىعىن قورعاسا، ءدال سولاي ەلىمىزدە تولىپ جاتقان دىنگە سەنبەۋشىلەردىڭ، اتەيستەردىڭ، اگنوستيكتەردىڭ دە قۇقىعىن قورعايتىن بولادى. زايىرلى مەملەكەتتىڭ ءمانى وسىندا.
مەملەكەتتىڭ ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ىشكى، كانوندىق ماسەلەلەرىنە، بيبليا (ءىنجىل)، ءتاۋرات نەمەسە باسقا دا كيەلى كىتاپتاردىڭ سول نەمەسە وزگە دە ەرەجەلەرىن تۇسىندىرۋگە ارالاسپاعانى وتە ماڭىزدى. مەملەكەتتىك ورگاندار ءدىندارلارعا قالاي دۇرىس سىيىنۋ كەرەكتىگىن، ءدىني راسىمدەردى قالاي جاساۋ كەرەكتىگىن نۇسقامايدى. بۇنىڭ ءبارى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ، ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسى. سونىمەن قاتار زاڭمەن جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرمەن رەتتەلەتىن ماسەلەلەرگە ءدىننىڭ جانە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ارالاسۋىنا جول بەرىلمەيدى. ماسەلەن، مەكتەپ كيىم نىسانىن ساقتاۋ تۋرالى ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعى تولىققاندى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتى بولىپ تابىلادى. بيلىك ورگاندارى قانداي دا ءبىر وقۋشى، ونىڭ اتا-اناسى قاي الەۋمەتتىك توپقا جاتاتىنىنا، ۇلتىنا، ءدىني ۇستانىمىنا قاراماستان، ونى بۇلجىتپاي ساقتاۋىن تالاپ ەتەتىن بولادى. بۇيرىق بارىنە بىردەي. بۇل جەردە شەشىمدى ءدىن ەمەس، زايىرلى زاڭ قابىلدايدى. ونىڭ ناقتى اراجىگى بولۋى ءتيىس، سوندا ەشقانداي داۋ دا، قاقتىعىس تا بولمايدى.
سوندىقتان ءبىز بۇل جەردە قازاقستان سياقتى زايىرلى قۇقىقتىق دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ كونستيتۋسيالىق قاعيداتىن قورعاۋدى ايتامىز.
مەملەكەت نەلىكتەن مەملەكەتتىك سالا مەن ءدىن سالاسىنىڭ نەعۇرلىم ناقتى اراجىگىن اجىرىتۋدى قاراستىرىپ وتىر؟
شىن مانىندە سوڭعى جىلدارى ءدىني نورمالار، دوگمالار جانە پوستۋلاتتار قانداي دا ءبىر كۇشتەر ارقىلى ولار باسقارۋعا بولمايتىن سالالارعا تامىر جايا باستادى. ءدىني پوستۋلاتتار مەن نورمالار قىزمەتىنىڭ سالاسى نەگىزسىز ورىستەپ، ءتىپتى ساياسي باعىت الۋعا دەيىن باردى. بۇل ساياساتقا ۇمتىلۋ بولاتىن. وسىنداي ساياسي كۇرەس بارلىق الەمدە بولىپ جاتىر. ءتىپتى يسلام مەملەكەتتەرى كوشباسشىلارىنىڭ وزدەرى ساۋاتتى ساياسي كۇشتەردىڭ جانە ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم كۇشتەرىنىڭ اراسىندا يدەولوگيالىق سوعىس بولىپ جاتقانىن مويىنداۋدا. جەكەلەگەن ەلدەردە زايىرلى بيلىك پەن ءدىن باسىلارىنىڭ اراسىنداعى بيلىك ءۇشىن كۇرەستى دە بايقاۋعا بولادى. كەيبىر جاعدايلاردا حالىقارالىق اۋقىمدا ءدىندى جەڭىل-جەلپى كۇش قۇرالى رەتىندە پايدالانىپ، ءوزىنىڭ ساياسي، مادەني-گۋمانيتارلىق اسەر ەتۋ ايماعىن كەڭەيتۋ ارەكەتتەرى جاسالۋدا. جەكەلەگەن توپتار نەمەسە كۇشتەر تەك قانا قازاقستاندا ەمەس، كەز كەلگەن مەملەكەتتە زاڭعا ەمەس، مىسالعا شاريعات نورمالارىنا جۇگىنۋدى قالاپ وتىر. كەيبىر مەملەكەتتەر ءۇشىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ وسىنداي قاعيداتتارى ابدەن قالىپتى جاعداي جانە ءبىز وعان ەش قارسىلىق بىلدىرمەيمىز. سىزدەر بىلەسسىزدەر، ءبىز باسقا ەلدەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپايمىز. دەگەنمەن، قازاقستان ءوزى ءۇشىن بۇنداي جولدى قابىلدامايدى.
نەلىكتەن قازاقستان ءۇشىن زايىرلىق قاعيداتتارى ماڭىزدى؟ ويتكەنى، بىرىنشىدەن، قازاقستان –تاريحي كوپكونفەسسيالى، كوپۇلتتى مەملەكەت. ءبىز ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان بارلىق ەتنوستار مەن كونفەسسيالار وكىلدەرىنىڭ مۇددەسىن قامتامسىز ەتۋىمىز قاجەت. ەكىنشىدەن، قازاقستاننىڭ تاريحي داستۇرلەرىن ەسكەرۋىمىز كەرەك، زايىرلىلىق قۇندىلىق – بۇل دا ءبىزدىڭ تاريحي ءداستۇرىمىزدىڭ ءبىر بولىگى. ۇشىنشىدەن، ەلىمىزدىڭ اينالاسىنداعى گەوساياسي ورتا ەسكەرۋىمىز قاجەت. ەگەر قازاقستان تەوريالىق تۇرعىدان مىسالعا يسلام مەملەكەتى بولىپ، شاريعات باسقارسا، وندا ءبىز زايىرلىق جۇيەدەن يسلام مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنا اياق باسقان كەيبىر تاياۋ شىعىس مەملەكەتتەرىنىڭ تاريحىن قايتالار ەدىك. ونىڭ نەگە اپاراتىنىن كورىپ وتىرمىز – يسلامدى ساياسيلاندىرۋ ءدىني نەگىزدەگى ساياسي پارتيالار مەن توپتاردىڭ پايدا بولۋىنا اكەپ سوقتىرادى. يسلامنىڭ ىشىندە بىرلىكتىڭ جوقتىعىن جانە بىر-بىرىمەن كۇرەسكەن اعىمداردىڭ بولۋىن ەسكەرىپ، بۇل پارتيالار ءوزارا باسكەلەستىككە ءتۇسىپ، كۇرەسەتىن بولادى. سوڭىندا بۇنىڭ ءبارى ازامات سوعىسىنا، تۇراقسىزدىققا جانە ادام قۇربانىنا اكەپ سوقتىرادى. بۇنداي جاعدايدى تەك قاتاڭ تەوكراتيالىق رەجيممەن عانا قاداعالاۋعا بولادى. بۇل بىزگە كەرەك پە؟ بۇل سەناريي ەشكىمدى قىزىقتىرمايدى دەپ ويلايمىن. بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا، قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك جۇيەدەگى ءاربىر قوعامدىق قارىم-قاتىناس سۋبەكتىسىنىڭ ءرولى مەن الاتىن ورنى تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن، ەشقانداي جالعان ءۇمىت بولماس ءۇشىن ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ العان دۇرىس.
ءبىز ءدىني نورمالار مەن دوگمالاردىڭ قولدانۋ اياسىنىڭ نەگىزسىز ءورىس الۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك. وعان قوسا، ولار ءاربىر ءدىني بىرلەستىكتە ءارتۇرلى. كوپ جىلدار بويى، اسىرەسە 90-شى جانە 2000-شى جىلداردىڭ باسىندا ءبىز ءدىني قىزمەتكە ارالاسپاۋىمىز كەرەك جانە ونى رەتتەۋگە ارالاسپاۋىمىز قاجەت دەپ شەشتىك. بارلىق ءدىني اعىمدارعا ەرىك پەن بوستاندىق بەرىپ قويدىق. ياعني، دەسترۋكتيۆتى، بىزگە ءتان ەمەس ءدىني اعىمدار كىرە باستادى. بۇل جەردە شەتەلدىكتەردىڭ قولداۋى دا بولۋى مۇمكىن. ولار ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن اقشالارىن اياماي، «اعايىندىق كومەك» دەگەن جەلەۋمەن جەرگىلىكتى ازاماتتار اراسىنان ءوز جاقتاستارىن ساتىپ الادى.
الداعى ۋاقىتتا ءدىني سالادا ءبىرشاما شەكتەۋلەر مەن تىيىم سالۋلار بولاتىنىن ايتىلىپ ءجۇر. جالپى، تىيىم سالۋ ساياساتى قانشالىقتى ءتيىمدى؟
قازاقستاندا تىيىم سالۋ شارالارىن مۇلدە باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعان جوق. تۇتاستاي العاندا، تىيىمنىڭ بارلىق تۇرلەرى دەموكراتيالىق مەملەكەتتەرگە قاراعاندا ءدىني فۋندامەنتاليزمگە ءتان. بۇل مەنىڭ پىكرىم ەمەس، بۇل – عىلىمي فاكتى. ەگەردە باسقا ەلدەرمەن سالىستىراتىن بولساق، ءبىز ءدىن سالاسىندا تىيىم سالۋ شارالارىن وتە از قولدانامىز، سونداي-اق وعان باسىمدىق بەرىپ وتىرعان جوقپىز.
ءبىز ادامعا ويلانۋعا، ءوزىنىڭ كوزقاراسىن ۇستانۋىنا تىيىم سالمايمىز. ءبىراق بەلگىلى ءبىر يدەولوگيانى دەسترۋكتيۆتى دەپ ايتا الامىز. مەملەكەتتىڭ وعان قۇقىعى بار. ءبىراق، ادامعا ويلاۋعا نەمەسە سەنۋىنە تىيىم سالۋعا تالپىنبايمىز دا جانە وندايعا بارمايمىز. مىسالى، قازىرگى ۋاقىتتا قوعامدا پسيەۆدوسالافيزم سياقتى دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمعا تىيىم سالۋ تۋرالى ماسەلە كوپ كوتەرىلدىپ ءجۇر. مەملەكەت بۇل ءبىز ءۇشىن دەسترۋكتيۆتى اعىم دەپ ناقتى جانە اشىق ايتتى، دەگەنمەن باسقا ەلدەر ءۇشىن قالىپتى بولۋى مۇمكىن. نەلىكتەن ءبىز وعان تىيىم سالمايمىز؟ ويتكەنى بۇل ۇيىم ەمەس. قايتسە دە، بۇل – كوزقاراس، وي، نانىم-سەنىمدەر جۇيەسى. بۇل مەملەكەتتىڭ تىيىم سالۋدى كوزدەمەيتىندىگىنە ناقتى دالەل. ءبىراق، مەملەكەت وسى دەسترۋكتيۆتى يدەولوگيانىڭ تارالۋىنا تىيىم سالۋ قۇقىعىن وزىنە قالدىرادى. ياعني، ادام نە ويلاسا دا ءوز ەركى، ال ەگەر ءوزىنىڭ جات، تەرىس ويلارىن ناسيحاتتايتىن بولسا، باسقالاردى تارتا باستاسا، وندا مەملەكەت شەكتەۋ شارالارىن قولداناتىن بولادى.
ماسەلەن، ەلدەگى حريستيان ۇيىمىنىڭ بىرىنە تىيىم سالۋدى جاقتاۋشىلار بار ەكەنىن بىلەسىزدەر. اتىن ايتپاسام دا، سىزدەر قاي ۇيىم جايىندا ەكەنىن بىلەسىزدەر. الايدا، ۇكىمەت تىيىم سالۋ جولىن قولدانىپ وتىرعان جوق. ءبىز ءاربىر ءدىني توپپەن جۇمىس جاسايمىز، ولاردى زاڭنامانى ساقتاۋعا شاقىرامىز. كوپشىلىك وسى جولمەن ءجۇرىپ، زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرمەۋگە تىرىسادى. ال ەگەر ءدىني اعىمدار، بىرلەستىكتەر قانداي دا ءبىر جۇيەلى تۇردە زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرەتىن بولسا، مەملەكەتتىڭ شەكتەۋ مەن تىيىم سالۋ شارالارىن پايدالانۋعا بارلىق زاڭدى نەگىزدەرى بار. ءبىراق، قايتالاپ ايتام، ءبىز ءتۇسىندىرۋ، الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باسىمدىق بەرەمىز.
بۇل جەردە ءدىني سالاداعى تۇجىرىمداما ءاقپاراتتىق-تۇسىندىرۋ شارالارىن، كونسۋلتاسيالىق، بەيىمدەۋ-وڭالتۋ قىزمەتتەرىن كورسەتۋدى كوزدەيدى. بىزدە دەراديكاليزاسيالاۋ بويىنشا وڭالتۋ ورتالىقتارى قىزمەت ەتەدى، ءتۇسىندىرۋ جانە كونسۋلتاسيا بەرۋ ءۇشىن «قاۋرىت جەلى 114» جۇمىس ىستەيدى، ەلىمىزدە 300-دەن استام ءاقپاتارتتىق-تۇسىندىرۋ توبى بار، كوپتەگەن ساراپشىلار، تەولوگتار مەن يمامدار بەلسەندى تۇردە جۇمىلدىرىلعان.
ارينە، بۇل جۇمىستىڭ ساپاسىن ءالى دە ارتتىرۋ قاجەت. جۇمىستى جاقسارتىپ، پروبلەمالىق اۋديتورياعا بارىنشا نىسانالى باعىتتاپ جۇرگىزۋ كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز وسىمەن اينالىسۋدامىز. زارداپتى جويۋعا ەمەس، پرافيلاكتيكاعا، الدىن الۋ شارالارىنا باسا نازار اۋدارىلۋدا.
مەملەكەت دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردى ۇستانۋشىلاردى ەسەپكە الۋدا، وتكەن جىلى 15-16 مىڭ بولسا، بيىل 19 مىڭ بولعان. ياعني، ءوسۋ قارقىنى بار. بۇل باعىتتا نە جاسالىپ جاتىر؟ ولاردى قالىپتى ومىرگە قايتارۋعا بولا ما؟
بىرىنشىدەن، سىزدەر ايتىپ وتىرعان سيفرلاردى قايتا تەكسەرۋ قاجەت، ول ناقتى بولماۋى مۇمكىن. بۇل ۋاكىلەتتى ورگان – ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى جانە اۋماقتىق ءدىن ىستەرى باسقارمالارى رەسمي تۇردە راستاعان دەرەكتەر ەمەس. مىسالى وبلىستاردىڭ ءدىن ىستەرى باسقارمالارىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا دەسترۋكتيۆتى اعىمداردى ۇستانۋشىلار ءبىرشاما از.
قازىرگى ۋاقىتتا مينيسترلىك جانە تەولوگتار توبىمەن بىرلەسىپ وزگە ىلىمدەردىڭ دەسترۋكتيۆتى اعىمعا قاتىستىلىعىن انىقتاۋ بويىنشا ادىستەمە ازىرلەۋدە. ازىرشە ونداي ادىستەمە جانە رەسمي ستاتيستيكا جوق، سوندىقتان قانداي دا ءبىر ساندى مىسالعا كەلتىرۋ دۇرىس بولمايدى. تۇتاستاي العاندا، ادامنىڭ دەسترۋكتيۆتى اعىمعا نەمەسە ءداستۇرلى اعىمعا جاتاتىندىعى، ءبىراق بارىنشا فۋندامەنتالدىق پايىمى اراسىنداعى شەكتى انىقتاۋ وڭاي ەمەس، قاتەلەسىپ كەتۋگە بولادى. اشىق ايتساق، قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى جانە قاۋىپسىزدىگىنە ءىس جۇزىندە قاندايدا ءبىر ادامنىڭ قانداي اعىمدى ۇستاناتىنى ەمەس، راديكالدانۋ دارەجەسى ءقاۋىپ توندىرەدى. ەر ادام نەمەسە ايەل ءداستۇرلى كونفەسسيادا بولعاننىڭ وزىندە، ەگەر ولار راديكالدى ۇستانىمدا بولسا، ولار دا قوعامدىق جانە ساياسي قاۋىپسىزدىككە ءقاۋىپ توندىرەدى. ءبىراق راديكالداردىڭ سانى ازايىپ بارا جاتقانىن سەنىمدى تۇردە ايتا الامىن. ماسەلەن، بۇدان ەكى جىل بۇرىنعى ۋاقىتقا قاراعاندا، ءقازىر راديكالدار ازايدى.
بۇدان باسقا، وتكەن جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ، ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ سيريا-يراك ايماعىنا بارۋى ورىن العان جوق. وسىعان دەيىن ولار وتباسى مۇشەلەرىمەن كەتكەن ەدى. بۇل – بىرلەسكەن كەشەندى شارالاردىڭ جانە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى.
سوڭعى جىلدارى مەملەكەت باسشىسى ءدىن تاقىرىبىنا ۇلكەن كوڭىل اۋدارىپ كەلەدى. ماسەلەن، ءساۋىر ايىندا نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازاقستاننىڭ مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. ءبىر اي بۇرىن سىزبەن رەسمي كەزدەسۋ وتكىزدى. وسىنداي ءاربىر كەزدەسۋدە پرەزيدەنت باسىمدىقتاردى ءوزى ايتىپ، الدىڭعى قاتارعا شىعادى. بۇل مەملەكەتتىك اپپاراتتا دا، ءدىني باسقارمادا دا ءدىني ساياساتتى ساۋاتتى تۇردە جانە ناقتى تۇجىرىمداپ بەرەتىن سپيكەرلەر جوقتىعىنان بولىپ وتىرعان سياقتى. وسى پىكىرمەن ءسىز كەلىسەسىز بە جانە وسى باعىتتا قانداي جۇمىس جۇرگىزىلۋدە؟
سپيكەرلەردىڭ جوقتىعىنان مەملەكەت باسشىسى وسىنداي مالىمدەمەلەر ايتۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر دەپ ايتقان پىكىرىڭىزبەن كەلىسپەيمىن. پرەزيدەنت ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداي وتىرىپ، ەل ومىرىندە ايرىقشا ءرول اتقارادى. ول ەلدىڭ دامۋىنداعى باستى باعىتتى ايقىنداپ، رەسپۋبليكاداعى جاعدايدى قاداعالايدى. ساراپشىلار ەكونوميكا، مادەنيەت، ەنەرگەتيكا سالاسى نەمەسە كەز كەلگەن باسقا سالانىڭ ماسەلەسى بويىنشا ويلارىن ايتىپ جاتقانىنا قاراماستان، مەملەكەت باسشىسى سىرتقى جانە ىشكى ساياساتتىڭ كەز كەلگەن ماسەلەسى بويىنشا پىكىر ايتۋعا جانە ستراتەگيالىق باعىتىن ايقىنداۋعا ۋاكىلەتتى. سوندىقتان بۇل قالىپتى جاعداي. ءسىز ايتىپ وتكەن كەزدەسۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتىنە العىسىمىزدى بىلدىرەمىز، ول دەسترۋكتيۆتى اعىمدارعا تيەسىلى سىرتقى كورىنىستەرگە ۇكىمەتتىڭ تۇعىرىن ناقتى ءتۇسىندىردى.
جالپى ايتقاندا، ەلىمىزدە ءدىن تاقىرىبىندا ءسوز سويلەۋگە دايار تەولوگتار، سراپشىلار جوق ەمەس، بار. ءبىز ءدىن قىزمەتكەرلەرىن اۋديتوريا الدىندا دۇرىس ءسوز سويلەۋگە، ولارعا تەك تەولوگيالىق ءبىلىم تۇرعىسىنان عانا ەمەس، ساياسي ءوي-ورىسىن كەڭەيتۋ، ءارتۇرلى سالاعا باعدارلانۋى، زايىرلى ءبىلىم الۋى جاعىنان كومەك كورسەتۋمەن اينالىسامىز. بۇل باعىت بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە، اتاپ ايتقاندا، ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. قمدب-مەن بىرلەسىپ ءبىرقاتار ءىس-شارالار وتكىزىلدى. ءاربىر وبلىستان جانە استانا مەن الماتى قالالارىنان بارىنشا دايىندالعان 17 يمام ىرىكتەلدى، ولار ءتيىستى دايارلاۋدان وتكەننەن كەيىن باسقا يمامداردى وقىتاتىن بولادى. وسىلايشا، يمامدار مەن باسقا كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى اۋديتوريامەن جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن دايىن بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. دەگەنمەن، ءبىز كەز-كەلگەن دەڭگەيدەگى ءدىن قىزمەتكەرىنىڭ باق-تا ءسوز سويلەۋىن قولدامايمىز، ويتكەنى ول ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دايىندىق قاجەت.
ءدىن – بۇل وتە سەزىمتال دۇنيە، وندا ءارتۇرلى سوزدەرمەن ءبىر وي ايتىلادى، استارى – مۇلدە ءارتۇرلى اسەر مەن سالدار قالدىرۋى مۇمكىن، سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى شەتەل ساراپشىلارى ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم تاقىرىبىن باق-قا شىعارا بەرگەن دۇرىس ەمەس دەگەن پىكىردى ايتادى. وسى ماسەلە توڭىرەگىندە جاساندى «اۋەسقويلىقتى» قويۋ كەرەك، ۇنەمى وسىنى تالقىعا سالماي، مەيلىنشە سابىرلى بولىپ، ساليقالى جۇمىس جاساۋ قاجەت.
يسلام مەكتەپتەرىنە قاتىستى. ەلىمىزدىڭ ءوز يسلامتانۋ مەكتەبىنىڭ بولۋى قانشىلىقتى ورىندى بولار ەدى؟
ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە ءبىز مىناداي قورىتىندىعا كەلدىك، قازاقستان ءوزىنىڭ يسلام مەكتەبى بولۋىنا لايىقتى. مەنىڭ ويىمشا، قمدب-مەن بىرگە ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز – ۇلتتىق، ءمادني-تاريحي داستۇرلەردى ەسەپكە الا وتىرىپ، قازاقستاننىڭ يسلامتانۋ جانە قۇراننىڭ، سۇننەتتىڭ جەكە ەرەجەلەرىن قولدانۋ ءتارتىبىن تۇسىندىرەتىن دەربەس مەكتەپ قۇرۋ كەرەك. بۇل جەردە ءسوز –كانوندىق ماسەلەلەردى قايتا قاراۋ تۋرالى ەمەس، قانشالىقتى سول دوگمالاردى ساقتاۋ جانە ءبىزدىڭ سالادا ولاردى باسشىلىققا الۋ ورىندى بولاتىنى تۋرالى بولىپ وتىر.
البەتتە، ءبىز يسلامتانۋدان ەڭ ۇزدىگىن الۋىمىز ءتيىس. الايدا، ءاربىر ەلدىڭ وزىندىك ۇلتتىق، مادەني ەرەكشەلىگى بار ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ەرەكشەلىگىمىزگە، مادەنيەتىمىزگە، تاريحىمىزعا سايكەس ءوز مەكتەبىمىزدى قۇرۋدان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق.
مەملەكەتتىك اپپارات وكىلدەرى، اكىمدەر كوپشىلىك الدىندا ءدىني راسىمدەرگە، ماسەلەن اۋىزاشارعا قاتىسادى. بۇل قانشالىقتى دۇرىس؟
كەيبىر لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ رەسمي تۇردە بەكىتىلگەن ءدىني مەرەكەلەر – قۇربان ايت، روجدەستۆو، ورازا ايت سياقتى ءىس-شارالارعا جۇمىس بابىندا قاتىسۋى ورىندى بولادى. مەملەكەت باسشىسى پراۆوسلاۆيەلىكتەردى روجدەستۆو مەرەكەسىمەن، مۇسۇلمانداردى قۇربان ايت مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايدى. بۇل قالىپتى جاعداي، ويتكەنى ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز بارشا حالىقتىڭ اتىنان سويلەيدى. ءبىزدىڭ ۇلكەن قۇندىلىعىمىز ءتۇرلى كونفەسسيالار ءبىر-بىرىنىڭ ءدىنينانىمدارىن قۇرمەتتەيدى. ماسەلەن، 70ء-شى جىلدارى مىسىردا بارلىق كونفەسسيالار تولىقتاي بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر سۇرگەن، حريستياندار مۇسىلماندارمەن بىرگە ورازا ايتتى مەرەكەلەگەن، مۇسىلماندار حريستياندارمەن، ءارتۇرلى كونفەسسيانىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە روجدەستۆو، پاسحانى اتاپ وتەتىن بولعان. بىزدە دە بارلىعى ءبىر-بىرىن مەرەكەمەن قۇتتىقتايدى. ادامداردىڭ بەلگىلى ءبىر ورتاسى ءۇشىن قىزمەتتىك فۋنكسيالارى مەن مىندەتتەرىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە بۇل قالىپتى جاعداي. ءدىن ىستەرى مينيسترلىگى دە ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە ءدىني بىرلەستىكتەرمەن بىرلەسىپ ءدىندارلاردى ءدىني مەرەكەلەرمەن قۇتتىقتايدى.
كونستيتۋسياعا سايكەس قازاقستان ءوزىن زايىرلى مەملەكەت دەپ جاريالايدى. بۇل دەگەنىمىز مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر بارلىق كونفەسسيالارعا بىردەي دارەجەدە قاراۋى ءتيىس، كونفەسسيالاردىڭ ءبىرىن بىرەۋىنەن ارتىق كورۋىنە بولمايدى، ياعني جۇمىسقا بۇنىڭ اسەرىن تيگىزبەۋى قاجەت. مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ ار-نامىس كودەكسىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشى ءوزىنىڭ قانداي دا ءبىر ءدىندى ۇستاناتىنىن جاريالاپ، اشىق كورسەتپەۋى ءتيىس دەلىنگەن. مىسالى، ەگەر اكىم جۇمىس ۋاقىتىندا كوپشىلىكتىڭ الدىندا ءدىني راسىمدەردى ورىنداسا، ول ءوزىنىڭ ىس-ارەكەتىمەن سول ءدىندى ناسيحاتتادى دەپ قابىلدانۋى مۇمكىن. ادەپ جاعىنان قاراساق، مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە ولاي ىستەۋگە بولمايدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشى بەلگىلى ءبىر ءدىندى ۇستانۋى مۇمكىن، ءبىراق كوپشىلىكتىڭ الدىندا ءوزىنىڭ ءدىني تيەسىلىگىن ادەيى كورسەتپەۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك قىزمەتشى سانالمايتىندارعا وسىنداي ادەپ شەكتەۋلىكتەرى قويىلمايدى. اركىم ءوز تاڭداۋىن جاساۋعا قۇقىلى.
قازاقستاندا مەشىتتەر كوپ، سوندىقتان كادرلارمەن ەلەۋلى پروبلەما بار. بۇل كۇردەلى ماسەلە قالاي شەشىلۋدە؟
بارلىق جەردە بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋ پروبلەماسى بار. بۇل باق-تا، بيزنەستە، مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە بار. بۇل بارلىعىنا ورتاق پروبلەما، ءبىراق قمدب-دا بۇل جاعىنان وڭ وزگەرىستەر بايقالادى. ءبىز ۇستازدار، مولدالار مەن يمامدار دايارلاۋ دەڭگەيى جاقسارعانىن بايقادىق. بۇل تەك قمدب-عا عانا قاتىستى ەمەس، بارلىق كونفەسيالارعا قاتىستى. ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرۋ بويىنشا تۇراقتى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ەگەر قمدب-عا قاتىستى ايتاتىن بولساق، بۇگىنگى كۇنى ءمۇفتيات قىزمەتكەرلەرى الماتى قالاسىنداعى نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا، قمدب جانىنداعى ارنايى كۋرستار بازاسىندا بىلىكتىگىن ارتتىرۋدا. شەتەلدىك وقۋ ورىندارىنا، ونىڭ ىشىندە تۇركياعا، رەسەيگە، تاتارستانعا، مىسىرعا ءدارىس الۋعا جىبەرىلەدى.
وتكەن جىلى ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ سالاسىندا يمامداردى قايتا دايارلاۋعا ارنالعان ينستيتۋت اشىلدى. نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى ينستيتۋتتىڭ قىزمەتىنە ءبىزدىڭ مينيسترلىك ءادىسنامالىق قولداۋ كورسەتەدى. ءقازىردىڭ وزىندە وندا 50 يمام مەن تەولوگ مامان وقىپ شىقتى.
ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – بارلىق مەشىتتەردى ارنايى ءبىلىمى بار يمامدارمەن جاساقتاۋ. دەگەنمەن، بۇل بارلىق نامازحانالار مەن مەشىتتەرگە جوعارى ءبىلىمى بار يمامدار عانا كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس، ورتا ءدىني ءبىلىمى بار يمامداردىڭ ءوزى دە جەتكىلىكتى ەكەنىن تۇسىنەمىز. قازىرگى كەزدە شامامەن يمامداردىڭ 20%-ىندا جوعارى ءدىني ءبىلىمى بار، 60%-ىندا ورتا ءدىني ءبىلىمى بار ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، جوعارى ءدىني ءبىلىمى بار يمامدارعا قاجەتتىلىكتى جابۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە 3-4 جىل جەتكىلىكتى. وسىعان وراي، ءدىن باسىلارى وكىلدەرىن شەتەلگە جىبەرىپ وقىتۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق. مۇنداي قاجەتتىلىك تەك ولاردى قايتا دايارلاۋدا، بىلىكتىلىك شىڭداۋدا بولىپ وتىر.
قمدب-مەن ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز – قازاقستاندا ءدىني ءبىلىم، اسىرەسە باكالاۆريات دارەجەسى بويىنشا ءبىلىم الۋ ءۇشىن تولىق جاعداي جاساۋ. جاستار باكالاۆر دارەجەسى بويىنشا ءدىني ءبىلىم الۋ ءۇشىن باسقا ەلدەرگە كەتپەۋى قاجەت. بۇل رەتتە، ماگيستر نەمەسە دوكتور دارەجەسى بويىنشا وقۋعا ولار قمدب-نىڭ جولداماسى بويىنشا بارۋلارى ءتيىس.
ءبىرقاتار ەلدەردە شەتەلدە ءدىني ءبىلىم الۋعا تىيىم سالىنعان. ءبىزدىڭ دە ءوز ۇسىنىسىمىز بار. وسى جاعدايدى رەتكە كەلتىرۋدى قولعا الىپ وتىرمىز. ويتكەنى ادامدار ءوز بەتىمەن شەتەلگە وقۋعا كەتكەن كەزدە، ونىڭ پايداسىنان گورى كەلەڭسىز جاعدايلارى كوپ بولادى.
وڭىرلەردە كونسۋلتاسيالىق ورتالىقتار بار ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون، مىسالى، اقتوبە وبلىسىندا «اڭسار»، اقمولا وبلىسىندا «ناسيحات»، اتىراۋ وبلىسىندا «شاپاعات» ورتالىقتارى جۇمىس جاسايدى. وندا تەولوگتار جۇمىس ىستەيدى. بۇدان باسقا، قمدب 2020 جىلعا دەيىن ءدىني ءبىلىم بەرۋ تۇجىرىمداماسىن جانە مۇسىلماننىڭ، يمامنىڭ جەكە باسىنىڭ كەيپى جانە قمدب قىزمەتشىسىنىڭ ەتيكاسى دەگەن ءبىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتاردى قابىلدادى.
جىل سايىن قمدب يمامداردى ءال-ازحار ۋنيۆەرسيتەتىنە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جىبەرەدى. بارلىق يمامداردى اتتەستاتتاۋدان وتكىزدى. 3 مىڭ يمامنان 233 ادام، ياعني 10%-دان كەمى اتتەستاتتاۋدان وتپەدى. 156-سى قىزمەتىنەن بوساتىلدى. ءجونسىز ءسوز سويلەپ، كەلەڭسىز ىس-ارەكەتتەرگە جول بەرگەن يمامدار بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋ جالعاسۋدا. قمدب باسشىلىعى ولاردى قىزمەتىنەن بوساتۋعا دەيىن اپاراتىن شارالار قولدانۋدا.
سونىمەن قاتار شالعاي ەلدى مەكەندەردە يمامداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بار ەكەنىن ايتا كەتۋ قاجەت. ەلدەگى 150 مەشىتتە يمام جوق. وسى ماسەلەنى شەشۋگە اتسالىسۋ ءۇشىن «ۋاقىپ» كورپوراتيۆتىك قايىرىمدىلىق قورى قۇرىلدى. قور حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنىڭ، تۇرمىسى تومەن ازاماتتاردىڭ، جاستاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋمەن اينالىسادى. مۇسىلماندىق عانا ەمەس، باسقا دا ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ ماتەريالدىق پروبلەمالارىن شەشۋگە جاردەمدەسەدى. بۇل تەك يمامداردى قارجىلاندىرادى دەگەن ءسوز ەمەس. قمدب-نىڭ شاماسى كەلمەگەن جاعدايلاردا قور يمامداردى شاكىرتاقىلارمەن قولداپ وتىراتىن بولادى. قاجەت بولعان جاعدايدا، قور مەشىتتەر سالۋعا دا قولداۋ كورسەتەدى.

ءدىن سالاسىنداعى تۇجىرىمداما مەملەكەت كورىنىسىنىڭ تۇجىرىمدامالىق اياسىن بىلدىرەدى. مەنىڭ تۇسىنۋىمشە، كۇزدە زاڭنامالىق باستامالار بولاتىن سياقتى. ءسىز نە كۇتەسىز؟ قوعام قالاي قابىلدايدى؟
تۇجىرىمداما، بىرىنشىدەن – بۇل پىكىرلەر مەن كوزقاراستار جۇيەسى. ول نەگىز قالاۋشى قۇجات. ءبىراق، كەز كەلگەن تۇجىرىمداماعا ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءىس-شارالار جوسپارى ازىرلەنەتىنىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ءىس-شارالار جوسپارى – بۇل بەلگىلەنگەن مەرزىمدەرى مەن جاۋاپتى ورىنداۋشىلارى بار ناقتى قۇجات. وسىعان بايلانىستى تۇجىرىمداما پراكتيكالىق قۇجات، ءىس-قيمىل جاساۋعا نۇسقاۋلىق بولادى. ەكىنشىدەن، تۇجىرىمداما زاڭ جوبالاۋ ءۇشىن ساياسي-تەوريالىق نەگىزدەردى قۇرۋ ءۇشىن قاجەت. تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزىندە زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار توپتاماسىن ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ياعني، 13 زاڭ مەن 4 كودەكسكە، ەگەر ونى تالقىلاۋ وڭ ناتيجە بەرەتىن بولسا، شامامەن 60-قا جۋىق تۇزەتۋ مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەتىن بولادى.
جۋىق ارادا قوعامدى تانىستىرۋ ءۇشىن ارنايى پورتالدا وسى تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار جوباسى جاريالانادى. ءبىراق، بارلىق وزگەرىستەر مينيسترلىكتىڭ باستاماسىمەن بولىپ وتىرعان جوق، كوبىنەسە بۇل قوعامنىڭ، ۇەۇ-نىڭ قالاۋى، كەيبىر وزگەرىستەردى ءدىني بىرلەستىكتەر ۇسىندى. ءبىز زاڭنامانى ازىرلەۋ كەزىندە قوعامنىڭ پىكىرىنە جۇگىنەمىز جانە تۇزەتۋلەردى قوعامنىڭ بارلىق وكىلدەرىمەن اشىق تۇردە تالقىلاۋ قاعيداسىن ۇستانامىز. وسى زاڭ جوباسىن دايىنداۋ كەزىندە، جوبا ساراپشىلاردىڭ، ءدىني بىرلەستىك وكىلدەرىنىڭ، ۇەۇ وكىلدەرىنىڭ كوپتەگەن تالقىلاۋىنان ءوتتى. بارلىق پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار ەسكەرلىپ، اۋقىمدى جانە كوپ ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن جۇمىس جۇرگىزىلدى، ءالى جۇمىس جالعاساتىن بولادى. قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا ونى ماجىلىسكە جولداۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
وسى تۇزەتۋلەردى قوعام قالاي قابىلدايدى؟ بىزدە دىنگە قاتىستى قوعامنىڭ ۇستانىمى ءارتۇرلى. مۇنىڭ ەكى جاعى بار: ءبىر جاعىنان ءدىني فاناتيكتەر، ەكىنشى جاعىنان – اتەيستەر. بۇل رەتتە ولاردىڭ اراسىندا باسقا دا ۇستانىمداعىلار بار. قوعام دىنگە قاتىستى كوپتەگەن سەگمەنتتەرگە بولىنگەن. ارينە، وسىنداي زاڭ جوباسىن ءبارى بىردەي قابىلدامايدى. ءدىن سالاسىنداعى كەز كەلگەن ايتىلعان ۇسىنىس ءدىني ادامدارعا ۇناسا، اتەيستەرگە ۇنامايدى نەمەسە كەرسىنشە.
سوندىقتان بارىنە بىردەي ۇنايدى دەپ كۇتۋگە بولمايدى. بىزدە ونداي يلليۋزيا جوق. ءبىز قوعامنىڭ بارلىق توپتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ، مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن نەگىزگە الامىز. ەڭ باستىسى – مەملەكەت مۇددەسىن قاتاڭ ساقتاۋ. ارينە، بارىنە ۇناۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز جۇمىستا سىنعا ۇيرەنگەنبىز. ءبىز كەز-كەلگەن مەملەكەتتىك ورگاندار سياقتى بارلىعىن ساراپشىلارمەن، ۇەۇ-مەن تالقىلايمىز. وسىنداي باستامالار قوعام تالقىسىنان ءوتسىن دەگەن پرەزيدەنتتىڭ نۇسقاۋى بار. ق ر پارلامەنتى ءماجىلىسى دە ءارتۇرلى ۇەۇ-مەن بىرگە تالقىلايدى. پىكىر كوپ بولۋى مۇمكىن، ءبىراق سوڭىنا كەلگەندە قاندايدا ءبىر قابىدانعان شەشىم ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كىمدە؟ ارينە جاۋاپكەرشىلىك – ءارقاشان مەمملەكەتتىك ورگاندا.
بارلىق پىكىر تىڭدالىپ، تالقىلانىپ، ءبىراق سوڭعى شەشىمدى وعان جاۋاپتى ورگان قابىلداسا دۇرىس بولادى. مەملەكەتتىك باسقارۋ تيىمدىلىگى سالاسىنداعى ساراپشى يسحاك اديزەس ايتقانداي: «جاقسى شەشىم شىعارۋ ءۇشىن دەموكرات بولۋ قاجەت، ال ونى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ديكتاتور بولۋ كەرەك».
​

سۇxباتىڭىزعا راقمەت!