اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن قازاق جەرىندە بولشيەۆيكتەردىڭ باستى قارسىلاسى بولعان الاش پارتياسىنىڭ وكىلدەرى مەملەكەت قۇرۋدا رەسەيگە اۆتونوميا بولا وتىرىپ، ش.مونتەسكە نەگىزىن سالعان تەپە-تەڭدى تەجەمەلى جۇيەگە نەگىزدەلگەن زاڭ شىعارۋشى، اتقارۋشى، سوت جۇيەسى قامتىلعان جوعارى ساياسي ۇيىم قۇرۋدى كوزدەدى دەپ جازادى kazislam.kz. ال، ءدىن ماسەلەسىندە پرەفەرەنسيالىق زايىرلىلىق ۇلگىسىن جاقتادى. ولاي دەپ ايتۋىمىزدىڭ سەبەبى، الاش زيالىلارى 1905 جىلعى پاتشاعا جازعان «قارقارالى پەتيسياسىندا» يسلام قۇندىلىقتارىنىڭ زاڭمەن قورعالۋىن تالاپ ەتتى. الاش زيالىلارى «قارقارالى پەتيسياسىندا» وزدەرىن مۇسىلمان قازاق (قىرعىز) دەپ اتاۋ (1 باپ)، مۇراگەرلىك ءىسىن تولىعىمەن مولدا مەن  شاريعاتقا باعىندىرۋ (12 باپ)، ءدىن ادامدارىن قامتاماسىز ەتۋدى قازان مۇسىلماندارىمەن تەڭەستىرۋ (21 باپ)، قاجىلىققا بارۋعا شەك قويماۋ (22 باپ)، قاجىلىققا بارۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ (23 باپ)، ميسسيونەرلەرگە تىيىم سالۋ (24 باپ)، كامەلەتكە تولماعان جاستاردىڭ باسقا دىنگە وتۋىنە تىيىم سالۋ (25 باپ)، مەشىت پەن مەدرەسە ءۇشىن «ۆاكۋف»-قا رۇقسات بەرۋ (28 باپ)، مۇسىلمان ءدىنباسىلارى پراۆوسلاۆ قىزمەتكەرلەرى سياقتى قۇرمەتتى بولۋ (31 باپ)، مەكتەپتەردە مۇسىلماندىق پاندەردى مىندەتتى تۇردە وقىتۋ (32 باپ)، مەكتەپتەردە حريستيان ءدىنى تۋرالى ساباق وقىتپاۋ (33 باپ)، شاريعاتقا ساي زەكتەر، ءپىتىر جانە باسقادا مىندەتتى الىمدار كەدەي وقۋشىلارعا بەرۋ (46 باپ) سەكىلدى ماسەلەلەردى كوتەرگەن بولاتىن.

الاش قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسى ءا.بوكەيحانوۆتىڭ ءوتىنىش قىلۋىمەن ءىرى رەفورماتور ب.سىرتانوۆ  1911 جىلى «قازاق ەلى ۋستاۆىن» ياعني، تۇڭعىش قازاق كونستيتۋسياسىنىڭ جوباسىن جازىپ شىقتى. وسى كونستيتۋسيانىڭ «قازاق ەلى رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكە بولۋى تۋراسىندا» دەپ اتالاتىن ءى تاراۋىنىڭ 2 بابىندا: «قازاق ەلىنىڭ جەكە تۋى بار. تۋى جاسىل، قىزىل ءھام سارى كولدەنەڭ جولاقتاردان جاسالادى. باسىنداعى بۇرىشتا اي ءھام جۇلدىزدىڭ سۋرەتى بار. جاسىل ءتۇس – ەلدىڭ يسلامعا بەرىلگەندىگىنىڭ بەلگىسى، قىزىل – ەل قورعاۋدا توگىلگەن قان، سارى – قازاقتىڭ كەڭ دالاسى، ەركىندىكتىڭ بەلگىسى» دەپ جازىلدى. سونداي-اق، «ادام بالاسىنىڭ قۇقى تۋراسىندا» دەپ اتالاتىن ءىى تاراۋىنىڭ 10 بابىندا: «قازاق ەلىندە ادام بالاسىنىڭ ءبارى تەڭ قۇقىلى. دىنىنە، قانىنا، تەگىنە، ناسىلىنە قاراپ ادامدى قورلاۋعا جول جوق. ادام تەك زاكون ءھام قۇداي الدىندا جاۋاپ بەرەدى» دەپ ايتىلدى. كونستيتۋسيادا بۇلاي حالىقتىڭ «يسلامعا بەرىلگەنىنە» جانە «قۇداي الدىندا جاۋاپ بەرۋىنە» ارنايى توقتالۋى، بۇل رۋحاني تۇتاستىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىر دىنگە مەملەكەتتىك تۇرعىدا قولداۋ بىلدىرەتىن پرەفەرەنسيالىق زايىرلىلىقتىڭ ەلەمەنتتەرى قامتىلعانىن كورسەتەدى.          «الاش» پارتياسىنىڭ 1917 جىلى قابىلداعان ح تاراۋدان تۇراتىن باعدارلاماسىنىڭ IV تاراۋى «ءدىن ءىسى» دەپ اتالدى. تاراۋدا: «ءدىن ءىسى مەملەكەت ىسىنەن ايىرىلۋى بولۋى. ءدىن بىتكەنگە تەڭ قۇقىق. ءدىن جايۋعا ەرىك. كىرۋ-شىعۋ جاعىنا بوستاندىق. مۋفتيلىك قازاقتا ءوز الدىنا بولۋى. نەكە، تالاق، جانازا، بالاعا ات قويۋ سياقتى ىستەر موللادا بولۋى، جەسىر داۋى سوتتا قارالۋى» دەگەن قۇقىقتىق نورما كورسەتىلدى. باعدارلاماداعى «ءدىن ءىسى مەملەكەت ىسىنەن ايىرىلۋى بولۋى» دەگەن نورما زايىرلىلىقتىڭ نەگىزگى ءپرينسيپى ەكەنى بەلگىلى. ايتسە دە،  «مۋفتيلىك قازاقتا ءوز الدىنا بولۋى. نەكە، تالاق، جانازا، بالاعا ات قويۋ سياقتى ىستەر موللادا بولۋى» دەگەن نورمالار «الاش» پارتياسىنىڭ زايىرلىلىقتىڭ پرەفەرەنسيالىق ۇلگىسىن تاڭداعانىن كورسەتەدى. «الاش پارتياسى» كوپ ۇزاماي وسى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «الاش وردا» وكىمەتىن قۇردى. سول كەزدە ورىنبور مۋفتيلىگىندە عۇمار قاراش قازاققا باس قازي بولىپ سايلاندى.

الاش قايراتكەرلەرى وكىمەتتىڭ باس ۋاكىلدىگى جانىنان ءدىني ىستەرمەن اينالىساتىن جوعارى ينستانسيا قۇرۋدى قولعا الدى. ءبىراق، رەسەيدە كۇش العان بولشيەۆيكتەر ۇكىمەتى «الاش وردا» ۇكىمەتى رەفورمالارىنىڭ ىسكە اسۋىنا كەدەرگى كەلتىردى. الاشتان وزگە قازاق دالاسىندا جۇمىس ىستەگەن «ءۇش ءجۇز»، «شۋرا-ي ۋلەما»، «شۋرا-ي يسلامي»، «بولشيەۆيك» سەكىلدى ساياسي كۇشتەر حالىقتى التى الاۋىز كۇيگە ءتۇسىردى. مۇنىڭ ءبارى «الاش» يدەياسىنىڭ جولىن كەستى. دەگەنمەن، الاش قايراتكەرلەرىنىڭ تاۋەلسىز ەل بولۋ يدەياسى ولگەن جوق. اراعا ونداعان جىلدار سالىپ بارىپ قازاق ەلى ەگەمەندى ەل اتاندى. دىنگە ەركىندىك بەرەتىن زايىرلى پرينسيپتەردى كونستيتۋسيامەن بەكىتتى. ءوز الدىنا مۋفتيلىك قۇردى. «الاش وردا» وكىمەتى قاراستىرعان «ءدىن ىستەرىمەن اينالىساتىن جوعارى ينستانسيا» بۇگىنە «ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام» مينيسترىلىگى رەتىندە جۇمىس ىستەۋدە. ياعني، ءبىز قازاقستاندىقتار مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋدا ءاردايىم الاش يدەياسىن ۇلگى تۇتۋىمىز قاجەت.  الاش رۋحىن بويىمىزعا ءسىڭىرىپ، ءالى دە ەل بولاشاعى ءۇشىن cوقتالى ىستەردى اتقارۋىمىز شارت. بۇل – الاش يدەياسى، الاش مۇراتى، الاش اماناتى!

مۇحان يساحان

ءدىنتانۋشى PhD دوكتور