سالافيزم اعىمىنىڭ دوكترينالىق يدەولوگياسىن XIII عاسىردا يبن تايميا قالادى. يبن تايميانىڭ دوكترينالىق پىكىرىنىڭ ءاھلى ءسۋننا ءۋال ءجاماعا عالىمدارىنىڭ كوزقاراسىمەن كەلىسپەيتىن تۇستارى كوپ بولدى. سول سەبەپتى، يبن تايمياعا ءوز ۋاقىتىندا ءاھلى ءسۋننا ءۋال ءجاماعا عالىمدارى ەسكەرتۋ بەرىپ، كەيبىر كوزقاراسىن تەرىسكە شىعاردى. يبن تايميانىڭ دوكترينالىق ءىلىمىن XVIII عاسىردا ساۋد ارابياسىندا ءومىر سۇرگەن مۇحاممەد ابدۋلۋاھھاب ناسيحاتتاپ، ارى قاراي دامىتتى. تاريحقا ۇڭىلەر بولساق، ۋاھابشىلدىق يدەولوگيا نەگىزىنەن XX عاسىردىڭ باسىندا I دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ءوز تاۋەلسىزدىگىن الدى. الايدا، ۋاھابشىلدىق يدەولوگيا كوپ مۇسىلمان ەلدەرىنەن قولداۋ تاپپاعاندىقتان، ولار وزدەرىن جاعىمدى كورسەتۋ ماقساتىندا، ءبىز «ءسالافيمىز» (بۇرىنعىلاردىڭ جولىن ۇستانامىز) دەگەن ۇرانىمەن بۇگىندە «سالافيزم» اتىمەن تانىلىپ ۇلگەردى.

قازىرگى تاڭدا ولاردى جاقتايتىن ءبىر ءبولىم وتانداس ءدىنتانۋشىلارىمىز سالافيلىك اعىمدى «قالىپتى سالافي» جانە «ءقاۋىپتى سالافي» دەپ ەكىگە ءبولىپ كورسەتۋگە تىرىسىپ ءجۇر. ولاردىڭ، ەلىمىزگە «قالىپتى سالافيلەردىڭ زيانى جوق» دەگەن سىندى كوزقاراستارى سول اعىمدى جاقتاپ تۇرعانداي. ويتكەنى، سالافيلىك اعىمدى «قالىپتى سالافي» جانە «ءقاۋىپتى سالافي» دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراۋعا كەلمەيدى. ولاردىڭ قاي باعىتى بولسىن سۇيەنەتىن دوكترينالىق ادەبيەتتەرى ءبىر. ياعني، ءبارى يبن تايميا مەن مۇحاممەد ابدۋلۋاھھابتىڭ ەڭبەكتەرىنەن اينالىپ وتە المايدى.     

سالافيلىك تەرىس اعىمنىڭ باستى يدەولوگياسى، ول – بۋكۆاليزم. ياعني، ماڭگۇرتتەندىرۋ. ولار وزدەرىنىڭ بۋكۆاليزمدىك يدەولوگياسىن سىڭىرۋدە تومەندەگىدەي تاسىلدەردى پايدالانادى دەۋگە بولادى.

قۇران اياتتارى مەن حاديستەردى تۇسىنۋدە سىرتقى مانىمەن شەكتەلۋ: ولار، «ءدىندى اقىلمەن تۇسىنۋگە بولمايدى، ول - فيلوسوفيا، ياعني اداسۋشىلىق» دەگەن تۇسىنىكتى قالىپتاستىرادى. ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن مەشىت يمامدارى مەن بەلگىلى يسلامتانۋشى، تەولوگتاردىڭ ۋاعىزىن تىڭداۋعا، كىتابىن وقۋعا تىيىم سالادى. ولاردىڭ ۋاعىزىن تىڭداپ، كىتاپتارىن وقىعان ادام تازا سەنىمى بۇزىلىپ، اداسادى دەپ تۇسىندىرەدى. ءسويتىپ، دىنگە جاڭا كەلگەن ادامنىڭ كوڭىلىنە وزەگەلەرگە دەگەن سەنىمسىزدىك، جاۋى رەتىندە قاراۋ تانىمىن ءسىڭىرىپ، ءوز ايتقاندارىنان شىقپايتىنداي حالگە كەلتىرەدى. سونداي-اق، اياتتار مەن حاديستەردىڭ مانىنە ءۇڭىلىپ، ءدىننىڭ رۋحىن اقىل تۇرعىسىنان سارالاي الماعان ادامنىڭ ماڭگۇرتكە اينالارى ءسوزسىز. سالافيلىك اعىمنىڭ عالىمدارى، يسلام ءدىنى باسا ءمان بەرگەن: «وي جۇگىرتپەيسىڭدەر مە؟»، «زەر سالمايسىڭدار ما؟»، «اقىلدى قولدانبايسىڭدار ما؟» دەگەن جۇزدەگەن اياتتار مەن مىڭداعان حاديستەردىڭ ءمانىن تۇسىنبەي قالۋى مۇمكىن بە؟! جوق، مۇمكىن ەمەس. ولاردىڭ عالىمدارى مۇنىڭ ءبارىن بىلەدى. بىلە تۇرا ىستەمەيدى. ياعني، ولاردىڭ ماقساتى سوڭىنا ەرگەندەردى ماڭگۇرتتەندىرىپ، ايتقانىن ىستەتۋ، ساياسي ماقساتتارىنا جەتۋ بولىپ تۇر. قاسيەتتى قۇراننىڭ العاشقى اياتىنىڭ «وقى...» امىرىمەن تۇسكەنىن، «اقىلدى پايدالانۋ» كەرەكتىگىن قاتارداعى ءبىر ءدىني تۇلعا دا اجىراتا الادى. بۇل «وقى...» ءامىرىنىڭ ءبىلىم ىزدەۋدى، ۇيرەنۋدى، تولعانۋدى، وزگەلەردىڭ پىكىرىمەن ساناسۋدى، ت.ب. كوپتەگەن ماعىنالاردى قامتيتىنى تۇسىنىكتى. سوعان قاراماستان، ولاردىڭ قۇران اياتتارى مەن حاديستەردىڭ مانىنە ۇڭىلۋگە تىيىم سالىپ، سىرتقى مانىمەن شەكتەپ قويۋى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى.

ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جوققا شىعارۋ: ءبىر ەلدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىن جوققا شىعارۋ – سول ەلدى باعىت-باعدارىنان اداستىرۋدىڭ باستى شارتى. ج.بالاساعۇن بابامىزدىڭ: «كىمدە-كىم حالقىنان الماسا ءتالىم، ونى ۇيرەتە الماس ەشبىر ءمۇعالىم» - دەگەنىن ەسكەرەر بولساق، اتا-بابا سالت-داستۇرىنە «اناۋ بيدعات»، «مىناۋ شيرك» دەپ قارسى تۇرۋ حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىمەن قالىپتاسقان ۇلتتىق تاربيەدەن قول ءۇزدىرۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى بولىپ تابىلادى. سالافيلىك اعىم وكىلدەرى دىنگە جاڭا بەت بۇرعاندارعا قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرپىن مۇمكىندىگىنشە دىنگە كەرەعار ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسىپ، ءوز يدەولوگياسىن وتكىزەدى. جاقتاستارىن كوبەيتەدى. ناتيجەدە، قازاقتى قازاققا قارسى قويىپ، ەلدىڭ، ۇلتتىڭ بۇتىندىگىن بۇزادى.

زايىرلىلىق مەملەكەتتى مويىنداماۋ: سالافيلىك اعىمىنىڭ كوزقاراسى بويىنشا، مەملەكەتتىك كونستيتۋسياسى يسلام شاريعاتىنان بولەك، ياعني، قۇران مەن سۇننەتتەن بولماعان ساياسي جۇيە بولسا بولدى كاپىرگە شىعارادى. زايىرلى مەملەكەتتىڭ اتا زاڭىنا قولداۋ كورسەتكەن، سول ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە قول ۇشىن بەرگەن جانداردى دا جاۋى رەتىندە تانيدى. ولار ەلى ءۇشىن ادال قىزمەت ەتىپ جاتقان، ءتىپتى، مۇسىلمان ادامدار بولسا دا ءوز يدەولوگيالارىن قولداماعانى ءۇشىن ايىپتايدى. ەلباسى ن. نازاربايەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا ايتقانىنداي: «ماڭگىلىك ەلگە اينالۋىمىز ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە ءدىني-رۋحاني يدەولوگياسىندا قاراما-قايشىلىق بولماۋى قاجەت». سالافيلىك اعىمىنىڭ مەملەكەت كونستيتۋسياسىنا قارسى تۇرۋى مەملەكەت تۇراقتىلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى داۋسىز.

ەندىگى كەزەكتە، «سالافيلىك اعىمدى قالاي اۋىزدىقتاي الامىز، ونىڭ يدەولوگياسىن تۇبەگەيلى جەڭۋدىڭ جولدارى نە؟» – دەگەن سۇراقتاردىڭ تۋىندارى انىق. سالافيلىك اعىمنىڭ يدەولوگياسىنىڭ ىقپالىندا كەتكەن ادام، ءاربىر ىسىنە سالافيلىك يدەولوگيانىڭ دۇربىسىمەن قاراپ، سول نەگىزدە ومىرلىك ۇستانىم قالىپتاستىرادى. ونىڭ تانىمىن وزگەرتۋ، رايىنان قايتارۋ كوپ كۇش سارىپ ەتۋدى تالاپ ەتەدى. «وتان – وتباسىدان تۇرادى» دەگەندەي، وتباسىنداعى اتا-اناسىن كاپىرگە شىعارىپ ءبولىنۋى، ايەلىنە تالاق بەرىپ جالعىز باستى جەسىر ايەلدەر مەن تاربيە كورمەگەن جەتىمدەر وسى يدەولوگيانىڭ سالدارى. سوندىقتان، ولارعا قارسى تۇرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى، ول – قوعام مەن بيلىكتىڭ ءوزارا ۇندەسۋى، ۇلتتىق بىرلىك. بۇگىنگى تاڭدا، ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى وزگە دە ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ، ناتيجەلى جۇمىستار اتقارۋدا.  

س.وقان ۇلى،

 ق ر ءدىاقم دىك ءدىن ماسەلەلەرى

 جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ

 جانە تالداۋ ورتالىعىنىڭ

 جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى