الماتى قالاسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى ق ر تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى الماتى قالاسىنىڭ 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جانە باسقارمانىڭ 2017 جىلعا ارنالعان جۇمىس جوسپارىنا سايكەس 29 قىركۇيەكتە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاق ءالىپبيىن لاتىن قارپىنە كوشىرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» اتتى كونفەرەنسيا بولىپ ءوتتى، دەپ حابارلايدى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى.
اتالمىش ءىس-شاراعا الماتى قالاسى تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ماماي احەتوۆ، ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، لاتىن الىپبيىنە كوشۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا جەتەكشىسى ەردەن قاجىبەك، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى فاۋزيا ورازبايەۆا، زەينەپ بازاربايەۆا جانە دە وزگە دە ءتىل ءبىلىمى عىلىمدارى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورلارى قاتىستى.
«قازاق ءالىپبيىن لاتىن قارپىنە كوشىرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» اتتى كونفەرەنسيادا قازاق ءالىپبيىن بىرتىندەپ لاتىن قارپىنە كوشىرۋ ماسەلەلەرىن جان-جاقتى تالقىلاپ، ولاردى شەشۋ جولدارىن ۇسىندى.
ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور ەردەن قاجىبەك بۇل جيىندا قازاق ءالىپبيىن لاتىن قارپىنە كوشىرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە توقتالىپ ءوتتى.
«ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ماقساتى – رۋحاني قۇندىلىقتار بولىپ وتىر. دامىعان وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ەرەكشەلىگى - مەملەكەتتەگى باستى ساياسات رۋحاني قۇندىلىق بولىپ تابىلۋىندا. ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن ۇلكەن باعىتتاردىڭ ءبىرى – ءتىل رەفورماسى. ال تىلدىك رەفورما – رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ وزەگى. وكىنىشكە وراي، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءتىل ماسەلەسى قازىرگى تاڭدا وتكىر بولىپ تۇر.
رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باسى – ءالىپبي اۋىستىرۋ، ال ءالىپبي اۋىستىرۋ ول تەك باسى عانا. نەگىزگى جۇمىستار سونان سوڭ باستالادى. بايقاساڭىزدار، پارلامەنتتە بەكىتۋ بولعان جوق، ءجاي عانا تىڭداۋ بولىپ، حالىققا جاڭا نۇسقا تانىستىرىلدى. ويتكەنى، ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ قۇراستىرعان نۇسقاسى بۇرىننان تانىمال. ەڭ باستىسى، بۇل ماسەلەنى حالىقپەن بىرلەسە وتىرىپ تالقىلاپ، ءبىرىنشى كەزەكتە قوعامنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ قاجەت ەكەندىگى اتاپ ءوتىلدى. ناقتى نۇسقانى تەك حالىق ماقۇلداعان جاعدايدا بەكىتۋ قاجەت.
لاتىن ءقارپىنىڭ بەلگىلى ءبىر نۇسقاسىن بەكىتكەندە ونداعى ءتىلىمىزدىڭ زاڭدىلىقتارىن ۇمىتپاي، وقۋعا دا، جازۋعا دا ىڭعاي ءتۇرىن قاراستىرعان ءجون. سونىمەن قاتار، لاتىن الىپبيىنە كوشۋدە باۋىرلا تۇركى تىلدەس ەلدەردىڭ قاتەلىگىن قايتالاماي، جان-جاقتى ويلاستىرۋىمىز قاجەت. مىسالى، ءازىربايجان حالقى، تۇركيا ەلى لاتىن الىپبيىنە كوشكەندە اسىعىستىق تانىتىپ، ءبىرشاما ارىپتەر قالىپ قالدى دا، دىبىستار جوعالدى. سول سەكىلدى قاتەلىكتەردى قايتالاپ، قازاقتىڭ ءتول دىبىستارىنىڭ جوعالىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋىمىز قاجەت»، - دەيدى ەردەن قاجىبەك.
«لاتىن الىپبيىنە كوشكەندە ءتىل ەرەجەلەرى قايتادان جاسالىنادى. كىرمە سوزدەردى شەت تىلىندە قالاي ايتىلسا، سولاي دىبىستاپ جۇردىك. الەمنىڭ ەشبىر تىلىندە ونداي جوق. ءبىزدىڭ گرامماتيكامىزدىڭ ەرەجەلەرى ورىس تىلىنەن كوشىرىلگەنى بەلگىلى. ەندى ءسوز جوق ورفوەپيكالىق، ءسوزجاسام، فونەتيكالىق، مورفولوگيالىق ەرەجەلەردىڭ ءبارى جاڭادان قاراستىرىلادى دا، وتە قاراپايىم ءتىل تابيعاتىنا ءتان نۇسقالار شىعارىلادى»، - دەپ قوسا ايىتپ ءوتتى ەردەن قاجىبەك.
ونىڭ ايتۋىنشا، ءتىلشى عالىمدار ءالىپبيىمىزدى انا ءتىلىمىزدىڭ تابيعاتىنا سايكەستەندىرىپ الۋ قاجەتتىگىن تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ كوتەرىپ كەلەدى.
«1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن، ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى بىردەن وسى ماسەلەنى كوتەردى. سول كەزدە اكادەميك ءابدىۋالي قايدار بىردەن مەملەكەت باسشىسىنا حات جازدى. حاتىندا «تاۋەلسىز ەل بولدىق، ەندى تىلىمىزگە سايكەس ءالىپبي جاسايىق، ءتىلىمىزدى جاڭعىرتۋدى قولعا الايىق» دەپ كورسەتتى. 1990-شى جىلداردىڭ باسىندا ەلباسى ءبىرىنشى تاپسىرما بەردى، 2006 جىلى ماسەلە ەتىپ كوتەردى، 2012 جىلى ستراتەگيامىزعا ەنگىزدى. ەندى مىنە، ناقتى قولعا الىندى. قازىرگى الىپبيمەن ءبىز الىسقا بارا المايمىز. ءتىل ەرەجەسىن بۇزۋ بۇگىنگى كۇنى «داستۇرگە» اينالدى. ويتكەنى، بۇگىنگى دىبىستاردى تاڭبالايتىن قازىرگى قولدانىستاعى ءالىپبي كوپ شاتاستىرىپ جىبەردى. مىسالى، ورىس تىلىندەگى «ى» ءارپى مەن قازاق تىلىندەگى «ى» ءارپى اراسىندا ايىرماشىلىق بار. ەكىنشىدەن، ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنىڭ كەيبىر زاڭدىلىقتارى قازاق ءتىلىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس جاسالىنباعان. قازاق ءتىلى ەكونوميكانىڭ، ساياساتتىڭ ءتىلى بولۋى كەرەك. ونى ورگە سۇيرەۋ ءۇشىن وسى ماسەلەگە نازار اۋدارۋىمىز قاجەت»، - دەدى پروفەسسور ەردەن قاجىبەك.
اتالمىش ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى – ق ر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى فاۋزيا ورازبايەۆا لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن ءالىپبيدىڭ ساپاسى جايىندا بايانداپ بەردى. پارلامەنتتە ۇسىنىلعان لاتىن ءالىپبيىنىڭ جاڭا نۇسقاسى مەن ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى قۇراستىرعان نۇسقالارعا توقتالا كەتىپ، ولاردىڭ كەمشىلىكتەرى مەن پايدالى تۇستارىن ايتىپ ءوتتى.
«لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى بۇگىنگى تاڭدا ءجيى تالقىلانىپ، كوپتەگەن ادامدار وزىندىك پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ جاتىر. ەردەن زادا ۇلى ايتقانداي، لاتىن الىپبيىنە كوشۋ – ۇلى دالا ەلىنىڭ ەڭ ۇلكەن، كىلتتى ماسەلەسى. قازاق ەلىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ساۋاتتى، ينتەللەكتۋالدى تۇلعا تاربيەلەۋ. ال رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى پارامەترى – ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋ. ادامي كاپيتال دەگەنىمىز – ادام مەن ادامنىڭ، ۇلت پەن ۇلتتىڭ، جالپى حالىقتىڭ بىر-بىرىمەن تۇسىنىكتى ءتىل تابىسۋى، ساۋاتتى جازىپ، ويىن ەركىن جەتكىزۋى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقان ءالىپبي ءتۇزۋدىڭ 4 پارامەترى بار: 1) جازۋعا جەڭىل، تىلگە شاق بولۋ كەرەك؛
2) ءارىپ سۋرەتتەرى وڭاي، مۇشەلەرى از بولعان ءتيىمدى؛
3) وڭاي تىزىلەتىن، ورىندى از الاتىن ءالىپبي ءتيىمدى جانە ءباسپاسوزدى ارزانداتادى؛
4) ۇيرەنۋگە قولايلى بولۋى ءتيىس، باسپاسى مەن سۋرەتى جاقىن ءالىپبيدى ۇيرەنۋ وڭاي بولادى.
قازىرگى كەزدە لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن ءالىپبيدىڭ نۇسقاسى وتە كوپ، ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى بۇل ماسەلە جونىندە وتە كوپ ەڭبەكتەنۋدە.
قازىرگى كەزدە پارلامەنتتە تالقىلانعان جوبا – ينتەرنەت جوبا دەپ اتالادى. بۇل جوبادان باسقا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ۇسىنعان ءتىلتانىمدىق جوباسى بار. سونىمەن قاتار، بۇل ەكى جوبانىڭ بىرىكتىرىلگەن نۇسقاسى دا ءبىرشاما تالقىلانىپ جاتىر. مەنىڭ ويىمشا، قانداي جوبا بولماسىن، لاتىن الىپبيىنە نەگىزدەلگەن جوبا ۇلتتىق جوبا بولعاندا عانا ۇتىمدى بولادى.
ينتەرنەت جوبانىڭ ۇتىمدى تۇتارىنا توقتالا كەتسەك: ەكونوميكالىق شىعىنى از؛ كومپتەرلىك ارنايى جوبا جاساۋدى قاجەت ەتپەيدى؛ كەز كەلگەن جەردە ينتەرنەتپەن قارىم-قاتىناسقا تۇسۋگە ىڭعايلى؛ اعىلشىن ءتىلىن يگەرۋگە وڭتايلى. ارينە، بۇل جوبانى ۇسىنىپ جاتقان اۆتورلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا، ەكونوميكالىق شىعىنى از دەگەن وتە جاقسى. الايدا، كەم-كەتىك تۇستارى دا جەتەرلىك. مىسالى، وسى ءالىپبي بويىنشا ءبىزدىڭ قازاقي ۇلتتىق مانەردەگى ءاربىر دىبىس، بەلگىلى فونەما، ماعىنانى بىلدىرەتىن بولعاندىقتان، ءبىر ءسوز بىرنەشە ۇزارتىلعان تاڭبامەن بەلگىلەنەدى. سوندا ونىڭ شىعىنى از بولادى ما؟ مىسالى، اباي جولىنىڭ ءبىر تومدىعى ءبىر جارىم ەسەگە كوبەيەدى. جالپى، عىلىمي دەرەكتەرگە سايكەس، سوزدەر ءوزىنىڭ جازىلۋ ولشەمىن 30%-عا دەيىن ۇزارتادى ەكەن. دەمەك، ءاربىر ءتول ءارپىمىز بار سوزدەر وسىلاي ۇزارۋعا ءتيىستى بولىپ وتىرسا، ونىڭ ەكونوميكالىق شىعىنى راسىمەن دە از بولادى ما؟ بۇعان كەلىسە الامىز با؟ سونىمەن قاتار، لەكسيكو-گرامماتيكالىق، فونەتيكالىق، فونولوگيالىق جانە ساياسي-الەۋمەتتىك پارامەترلەردى قامتيدى. مىسالى، فونەتيكا-فونولوگيالىق جاعىنان وس الىپبيمەن جازىلعان سوزدەردى بۋىنعا قالاي بولەمىز؟ ديگرافتارى بار سوزدەردى بۋىنعا بولگەندە قانداي ەرەجەلەرگە سۇيەنەمىز؟ مۇنداي دىبىستاردان باستالاتىن سوزدەردىڭ باس ءارپى قالاي جازىلادى؟ مۇنداي ماسەلەلەردى ۇيرەتۋدە ءبىز بالالاردى شاتاستىرمايمىز با؟ ال قىسقارعان سوزدەردىڭ جاعدايى قالاي بولادى، ولاردى قالاي جازامىز؟ دەگەن سياقتى وزەكتى سۇراقتار تۋىندايدى»، - دەيدى فاۋزيا ورازبايەۆا.
ايتا كەتسەك، پارلامەنت تىڭدالىمىندا تانىستىرىلعان نۇسقاعا بايلانىستى قوعامدا تۇرلىشە پىكىرلەر تۋىنداپ، ءتول دىبىستارىمىزدىڭ ديگرافتار ارقىلى تاڭبالانۋىنا كوپشىلىك قارسى پكىر بىلدىرگەن بولاتىن.
