بۇگىن قىرعىزستاندا پرەزيدەنت سايلاۋى اياقتالىپ، سوورونباي جەەنبەكوۆ جەڭىسكە جەتكەن ەدى. قىرعىزستاندا باسشىسىنىڭ اۋىسۋىنا بايلانىستى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى قازاقستاندىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن ءبىلدى.

قىرعىزستانداعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىسۋى قوس ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟ قازاقستاندى قانداي وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر؟ قازاق-قىرعىز شەكاراسىنداعى كەدەرگى جويىلۋى مۇمكىن بە؟

مۇحتار تايجان: «مەن دە شەكاراداعى كەدەرگى جويىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. قازاقستاننىڭ وزىندە ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بولمايتىن شىعار، ءبىراق شەكاراداعى كەدەرگى جويىلادى دەپ ويلايمىن. شەكاراداعى ماسەلەگە قاتىستى قىرعىزستاننىڭ تاراپىنان ەشقانداي ىس-ارەكەت جاسالمايدى.  قازاقستان ءوزى بۇل كەدەرگىنى جوياتىن بولادى».

راسۋل جۇمالى: «ەندى بۇعان دەيىن قىرعىزستان مەن قازاقستاننىڭ اراسىندا كورشى ەل بولعان سوڭ دوستىق، تۋىستىق قارىم-قاتىناستار بولدى. كورشى بولعاننان كەيىن ارادا كەيبىر كيكىلجىڭدەر دە، كەلىسپەۋشىلىكتەر دە ورىن العانى بايقالدى. ءومىر بولعان سوڭ ءبارى بولادى. وسىعان دەيىن ءتۇرلى  ماسەلەلەردىڭ بارلىعى وركەنيەتتى، مادەنيەتتى تۇردە شەشىلىپ وتىردى. ءالى دە كۇن تارتىبىندەگى شەشىلۋى كەرەك ماسەلەلەر بار. سوڭعى 1-2 اپتادا پرەزيدەنت اتامبايەۆ تاراپىنان قازاقستانعا، قازاقستان باسشىلىعىنا قاتىستى كوڭىلگە كەلەتىن، نامىسقا تيەتىن ءبىرتالاي مالىمدەمەلەر جاسالدى.  الايدا اتامبايەۆ ۇلكەن ساياساتكەرگە، وڭى مەن سولىن اجىراتا الاتىن ازاماتقا لايىق قىلىق جاساعان جوق. كوپتەگەن نەگىزسىز اڭگىمەلەر ايتتى.  ونىڭ ايتقان مالىمدەمەلەرى نەگىزسىز بولۋى ءوز الدىنا، ءوزىنىڭ جەكە باسى ءۇشىن، ءوزىنىڭ قولداعان ۇمىتكەرىنىڭ  مۇددەسىن، جەكە باسقا قاتىستى ۇساق مۇددەسىن حالىقتىڭ، ايماقتىڭ مۇددەسىنەن جوعارى قويعاندىعى وكىنىشتى.  ءبىراق قالاي بولعاندا دا وسىنداي ساياسي تەحنولوگيالاردىڭ اراسىندا سىرتتان جاۋ ىزدەۋ، ءوزىنىڭ باقتالاستارىن جاۋدىڭ وكىلى رەتىندە قارالاۋ سەكىلدى «كىر» تەحنولوگيالار سايلاۋعا دا  ءوز اسەرىن تيگىزدى. سودان بولار نەمەسە قىرعىز حالقىنىڭ ءوزىنىڭ تاڭداۋى بولار ايتەۋىر بۇل سايلاۋ ناۋقانى اياقتالىپ، جەەنبەكوۆ جەڭىسكە جەتتى. ەندىگى ماسەلەنىڭ بارلىعى قىرعىزداردىڭ وزىنە بايلانىستى.  بىزگە كورشى ەل بولعاندىقتان ونىڭ جاعدايى بىزگە دە قاتىستى، ماڭىزدى بولىپ سانالادى.  ءبىز  دە ولاردىڭ جاعدايى بەيبىت، تۇراقتى بولعانىن قالايمىز.  ءبىراق سوڭعى داۋ-داماي ەكى ەلدىڭ اراسىنا قاتىستى ءتۇرلى پىكىردى قالىپتاستىردى. قىزۋقاندى اڭگىمەلەر دە ايتىلدى. مەنىڭ ويىمشا،  بۇنداي اڭگىمەلەردى جالعاستىرۋدىڭ ەشقانداي رەتى جوق.  قىزۋقاندىلىقپەن ايتىلعان اڭگىمەلەردى توقتاتىپ، وعان ءتيىستى العىشارتتاردى كەلتىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. سونىمەن بىرگە قىرعىزستاننىڭ جاڭا پرەزيدەنتى بولعان وقيعادان ساباق الۋى كەرەك سەكىلدى.  سەبەبى وسىنداي سەزىمتال ماسەلەلەر ۋشىعاتىن بولسا قازاققا دا، قىرعىزعا دا جالپى ايماققا دا جاقسى اسەر تيگىزبەيتىنى انىق. ورتاق مۇددەلەرىمىز دە قۇربان بولۋى مۇمكىن.  كوپ جاعداي قىرعىز ەلىنىڭ باسشىلىعىنا تىكەلەي قاتىستى. ءبىر حالىقتى كەلەسى ءبىر حالىققا ايداپ سالۋى ارقىلى، ونى كەمسىتۋ ارقىلى ەشكىم جەتىستىككە نە تابىسقا جەتكەن ەمەس، كەرىسىنشە، ارا-قاتىناستى ۋشىقتىرادى. وكىنىشكە وراي اتامبايەۆتىڭ تاراپىنان اششى مالىمدەمە جاسالعان كەزدە قىرعىزدىڭ زيالىلارى ءوز ىشىندە تويتارىس بەرمەدى، نە قارسى پىكىر بىلدىرمەدى. ولاردىڭ اتامبايەۆتىڭ سوزىمەن اشىق كەلىسپەسە دە ونى قولداعانداي بولعانى دۇرىس بولمادى.  25 جىلدىڭ ىشىندە قوس مەملەكەت قانشاما ۋاعدالاستىقتارعا، كەلىسىمدەرگە  قول قويدى. وسىلاردىڭ بارلىعى قايدا قالدى؟ قىرعىز بەن قازاقتىڭ اراسىنداعى وسى ءبىر ماسەلەگە قاتىستى ەكى ەلدە دە ورتاق الاڭدار، دوڭگەلەك ۇستەلدەر قالىپتاسۋ كەرەك.  اتامبايەۆتىڭ سايلاۋ كەزىندەگى بۇل ىس-ارەكەتى ونىڭ جەكە باسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى، ۇممىتكەرىنىڭ جەڭىسكە جەتۋى ءۇشىن جاسالعان.  اتامبايەۆتىڭ بۇل مالىمدەمەسى سىرتتان ارانداتۋ، سىرتتاعى كورشىلەردىڭ اراسىنا وت سالۋ ارەكەتى بولدى.

ەڭ الدىمەن رەسەي مەن ورتا ازياداعى ەلدەردىڭ اراسىنا وت سالىپ، تاتۋلىققا نۇقسان كەلتىرىپ، كەيىن تاتۋلاستىرماق بولعان سەكىلدى كورىنىپ، وزدەرىنىڭ ارام پيعىلدارىن ىسكە اسىرعىسى كەلىپ وتىر. بۇل — مەنىڭ جەكە پىكىرىم. وسىنداي ارانداۋشىلىق پەن قيتۇرقى ساياسي  ىس-ارەكەتتەرگە ءبىز دايىن بولۋىمىز كەرەك. وسىنداي جاعداي ءبىز بىر-بىرىمىزبەن ءتۇسىنىسىپ وتىرۋىمىز قاجەت.  

تاعى ءبىر ماسەلە قازىرگى  كەزدە قىرعىزستاندا قازاقستاننىڭ ەلشىسى جوق، قازاقستاندا قىرعىزستاننىڭ ەلشىسى  جوق.  ەكى ەلدە دە ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى عانا بار.  وسى كەزدە ءبىز قوعامدا سالماعى بار، ءسوزى ءوتىمدى ازاماتتى ەلشىلىككە قويساق. مىسالى، مۇحتار شاحانوۆ — ۇلكەن لاۋازىمعا، سەنىمگە يە ازامات. قىرعىزداردىڭ ءوزى مۇحتار شاحانوۆتى قۇرمەتتەيدى.  قانشاما ماسەلەلەردى وسى ازامات شەشە الادى دەپ ويلايمىن. قىرعىزدىڭ ىشىندە وسىنداي ازاماتىمىز قىزمەت اتقارسا دۇرىس بولار ەدى. بۇل دا ءبىر ويلاناتىنداي ماسەلە.

ال شەكاراداعى ماسەلەگە كەلەتىن بولساق، شەكاراداعى كەدەرگى تەك اتامبايەۆتىڭ مالىمدەمەسىنە  قاتىستى ەمەس. بۇل سايلاۋالدى قىرعىزستانداعى  ىشكى ساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنە بايلانىستى بولدى. ءتۇرلى قىلمىستىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەكى تاراپتان دا شەكتەۋلەر بولعان.  ەندى بۇل ماسەلە ءقازىر سايلاۋداعى تەكەتىرەس اياقتالعاننان كەيىن، اقىرىنداپ قالپىنا كەلەتىن شىعار».

سايلاۋدان كەيىن قوعامدا ءتۇرلى پىكىرلەر قالىپتاسىپ ۇلگەردى. قازىرگى جاڭا پرەزيدەنت «اتامبايەۆتىڭ ادامى، اتامبايەۆ جاڭا پرەزيدەنت جەەنبەكوۆ ارقىلى بيلىكتى جۇرگىزىپ وتىرادى»، ― دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلىپ جاتىر. وسىعان قاتىستى نە ايتا الاسىز؟

مۇحتار تايجان: «جوق مەن ولاي ويلامايمىن.  اتامبايەۆتىڭ سوزدەرىنە قاراساق، ول بيلىكتە قالمايمىن دەپ جاتىر. قىرعىزستان — دەموكراتيالىق ەل.  سوورونباي جەەنبەكوۆ ەلدى تولىق ءوزى باسقاراتىن بولادى».

راسۋل جۇمالى: «ابدەن مۇمكىن.  ەكى نەگىزگى ۇمىتكەر بولدى:  ءبىرىنشىسى — وپپوزيسيا وكىلى بابانوۆ، ەكىنشىسى — بيلىكتىڭ وكىلى جەەنبەكوۆ. سايلاۋ بارىسىندا اتامبايەۆ جەەنبەكوۆكە قولداۋ ءبىلدىرىپ، بەلسەندىلىك كورسەتتى.  ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. ەگەر بيلىك باسىنا وپپوزيسيا وكىلى كەلەتىن بولسا اتامبايەۆتىڭ ءبىرتالاي  جەمقورلىققا قاتىستى، بيلىك باسىنا ءبىرتالاي ءوزىنىڭ ۇزەڭگىلەستەرىن الىپ كەلگەنىنە قاتىستى بىلىقتارى اشىلىپ، ءوزىنىڭ وققاعارلارىن، تانىستارىن، كۇزەتشىسىن ۇلكەن مانساپتى قىزمەتكە اكەلگەنى دە بەلگىلى بولاتىن ەدى. وسىنداي بىلىقتار شىن مانىسىندە بولدى.  ءتىپتى كەيبىر قىلمىستارعا دا قاتىسى بولدى دەگەن دە ەل ىشىندە اڭگىمەلەر ايتىلىپ جاتتى.  وسىلاردىڭ الدىن الۋ بارىسىندا اتامبايەۆ بيلىك وكىلىن قولداپ، بيلىككە اكەلۋگە تىرىستى جانە ول ورىندالدى.  اتامبايەۆ بيلىكتەن كەتپەۋى مۇمكىن.  ءبىراق قىرعىزستاننىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس بيلىكتى تەك ءبىر عانا پرەزيدەنت جۇرگىزە الادى.  ەكىنشى باسشىعا ەشقانداي مۇمكىندىك جوق. الايدا اتامبايەۆ بيلىكتەن كەتكەن كۇننىڭ وزىندە ول ساياساتتان كەتپەيدى. ءتىپتى پرەمەر-مينيستر بولۋى ارقىلى بيلىك جۇرگىزۋى مۇمكىن. قىرعىزستان بەلگىلى ءبىر دارەجەدە رەسەيلىك تاجىريبەنى قايتالاۋى مۇمكىن. 

سوڭعى زاڭنامالىق وزگەرىستەرگە سايكەس قىرعىزستانداعى پرەمەر-مينيستردىڭ لاۋازىمى ءبىرتالاي كەڭەيتىلدى. اتامبايەۆتىڭ سايلاۋالدى ناۋقانىندا ەڭ نەگىزگى كەڭەسشىلەرى بولعان رەسەيلىك پوليتەحنولوگتارى بولاتىن. وسىلاردى ەسكەرەتىن بولساق، قىرعىزستانداعى ءالسىز پرەزيدەنتتى مىقتى پرەمەر-مينيستر باسقارۋى ابدەن مۇمكىن. الايدا بۇل — ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى ماسەلە.  نەگىزىنەن بۇل — قىرعىزداردىڭ ىشكى ماسەلەسى.  ءبىراق كورشى مەملەكەت بولعاننان كەيىن ءبىز ءۇشىن دە ماڭىزدى. ءبىز بۇل ماسەلەگە سالقىنقاندىلىق، ساياسي ۇستامدىلىق تانىتۋىمىز كەرەك. بارلىعىن ەندى ۋاقىت كورسەتەدى».

اسەل بولات قىزى