ۇلتتىڭ ءتىلى – سول ۇلتتىڭ جانى، جان دۇنيەسى. ول جۇرەكتى سوقتىرىپ تۇرعان قان تامىرى سياقتى. ەگەردە قان تامىرى جابىلىپ قالسا، جۇرەك تە سوعۋىن توقتاتپاي ما؟

(مۇحتار اۋەزوۆ)

قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىق ورتاداعى قولدانىسى كوپتەن بەرى قوزعالىپ جۇرگەن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. جاسىراتىنى جوق بۇگىندە قالامىزدا وتەتىن ءىس-شارالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى رەسمي تىلدە وتەدى. باسقانى ايتپاعاندا، 90 پايىزى ءوزىمىزدىڭ قانداس بولىپ وتىرعان حالىق قالاۋلىلارىنان قۇرالعان قالالىق ءماسليحات سەسسياسىنىڭ كەڭەس تىلىندە سويلەيتىنى كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا.

ىشكى ىستەر باسقارماسى، جەرگىلىكتى پوليسيا ءبولىمى مەن پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى، ياعني جالپى پوليسيا قىزمەتكەرلەرى انا تىلىنە شورقاق دەپ ءتۇيىن جاساۋعا نەگىز بار. سەبەبى بۇل شەندەگىلەر باسپا ءسوز ماجىلىستەرىن مىندەتتى تۇردە ورىس تىلىندە جۇرگىزەدى، سۇحباتتى سول تىلدە بەرەدى. ارينە بارلىعىن بىردەي ايىپتاي المايمىز. دەگەنمەن كوپشىلىك جاعداي وسىنداي. مۇنداي كەزدەسۋلەردە وتىرىپ بوتەن ەلدە جۇرگەندەي كۇي كەشەتىنىمىزدى جاسىرمايمىن.

وسى ۋاقىتقا دەيىنگى قىزمەت بارىسىندا، مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قۇراۋشى حالىقتىڭ كوپتىگىن ەسكەرىپ، سول تىلدە بايانداما وقىعان وزگە ۇلت وكىلدەرىن كەزدەستىرمەدىك. ءبىزدىڭ حالىق قۇلدىق سانادان ارىلا الماي وتىرعاندا، ولارعا ءتىلىن بۇراپ نە كۇن تۋدى؟ ال ءبىزدىڭ ەل اعالارى ارينە، بارىنە تۇسىنىكتى بولسىن دەيدى. ويلانىپ قاراساق، ولاردىڭ كەڭ پەيىلدىلىگىن تۇسىنۋگە بولاتىنداي.  «ءوز ءتىلىن، ادەبيەتىن بىلمەگەن، قادىرلەمەگەن ادامدى تولىق ءماندى ينتەلليگەنت ەمەس دەۋگە بولادى. سەبەبى ول قاندايلىق ماماندىق يەسى بولسا دا، رۋحاني-وي تاجىريبەسىندە سىڭارجاق ازامات بولادى»،- دەگەن ەكەن مۇحتار اۋەزوۆ. ءبىز بۇدان اسىرىپ ايتا الماسپىز.

قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى قولدانىس دەڭگەيىنىڭ اۋىزەكى سويلەۋ تىلىنەن ءارى اسا الماي قالعانى وكىنىشتى. ازاننان كەشكە دەيىن مىلقاۋ ويىندارعا ماتالىپ قالعان  بالالاردان ءتىل تازالىعى تۋرالى سۇراۋدىڭ ءوزى ارتىق. بۇل ورايداعى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز - بالالارىمىز «ايۋ وتىر پارتادا» دەگەننەن باسقا دا ماعىنالى، ءماندى دۇنيەلەردى جاتتاپ، ۇعىنىپ وسسە ەكەن دەگەن وي عانا.

سوزدىك قورى جاعىنان قازاق ءتىلى ەشبىر تىلدەن كەم ەمەس دەگەنىمىزبەن، كۇندەلىكتى تۇرمىستا قارابايىر سوزدەردى عانا قولداناتىنىمىز ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. 1972 جىلعى ساناق بويىنشا قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىندا 2 ميلليون 550 مىڭ ءسوز بار ەكەن. ال رەسەيدىڭ اكادەميگى ۆلاديمر ءدالدىڭ «قازىرگى ۆەليكورۋس ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمەلى سوزدىگىندە» ورىس ءتىلىنىڭ سوزدىك قورى 500 مىڭ سوزدەن تۇرادى دەپ كورسەتىلىپتى...     

عالىمداردىڭ بولجاۋىنشا، جارتى عاسىرداي ۋاقىت وتكەن سوڭ ۇساق مەملەكەتتەر جويىلىپ، تەك ۇلى مەملەكەتتەر عانا قالادى. ال الىپ مەملەكەت  بولۋدىڭ ءبىرىنشى شارتى - حالىقتىڭ سانى 50 ميلليوننان كەم بولماۋى كەرەك.  وعان قوسا مەملەكەتتە بەرىك شەكارا، ساياسي جانە ەكونوميكالىق دەربەستىك، حالقىندا پاتريوتتىق سەزىم مەن جوعارى رۋح بولۋى ءتيىس. ال جىلىنا 45-50 ءتىل جويىلسا، 3-4 مىڭى جويىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان كورىنەدى.

تۋعان ءتىلىم – تىرلىگىمنىڭ ايعاعى

ءتىلىم باردا ايتىلار سىر ويداعى

وسسە ءتىلىم، مەن دە بىرگە وسەمىن،

وشسە ءتىلىم، مەن دە بىرگە وشەمىن، - دەگەن ءابدىلدا اقىننىڭ  جان ءسوزىن قازاق ەلىنىڭ كەيبىر ماڭگۇرت ۇرپاقتارى سەزىنە الماي ءجۇر.

جادىرا تولەگەن قىزى