"قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى" شىعارماشىلىق بايگەسىنە
ءبىزدىڭ تاريح – بۇل –داعى قالىڭ تاريح،
وقۋلىعى جۇپ –جۇقا ءبىراق –تاعى
ق.مىرزالييەۆ
تاۋەلسىز ەل تاريحى – وتانشىلدىقتىڭ، ەرلىكتىڭ، ەلدىكتىڭ نە ەكەنىن دالەلدەيتىن تامىرى تەرەڭ باي تاريح. ەلىم، وتانىم دەگەن قاسيەتتى ۇعىمدار ءار ادامزاتتىڭ ءوز تابالدىرىعىنان باستالادى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىن ن ۇلى ەتەر «بارىس» تەكتى نامىستى ۇرپاق بويىندا ۇلتتىق سانا كورىنىس تاپسا، اقىل ويى مەن جۇرەگىندە تۋعان جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ورىن السا، بۇل قوعامىمىزدىڭ قالىپتى دامۋى، وركەنيەتكە ۇمتىلۋ جولىنداعى ناتيجەلى كورىنىسى بولىپ سانالماق.
تاريحقا ءبىر ءسات شەگىنسەك...
ءحۇ عاسىردا قۋاتتى قازاق حاندىعىن قۇردىق، حاندىقتىڭ ەڭ العاشقى الىپ جاتقان اۋماعى قوزىباسى مەن شۋ ايماعى بولعان. ال نەگىزىن قالاعان جانىبەك پەن كەرەي بولاتىن.قازاق حاندىعى ءوز الدىنا قويعان تاريحي مىندەتتەردىڭ ىشىندە قازاق تايپالارىنىڭ باسىن قوسىپ، قازاقتىڭ ەتنيكالىق اۋماعىن كەڭەيتۋ. وسىعان قاراپ، ەسىل ەرلەرىمىز –كەرەي مەن جانىبەكتىڭ قازاق حاندىعىن قۋاتتى ەلگە اينالدىرىپ، كوركەيتكىسى كەلگەنىن كورە الامىز.جانىبەكتەن كەيىن تاققا كەرەي حاننىڭ ۇلى بۇرىندىق وتىردى. بۇرىندىقتان سوڭ حان تاعىنا جانىبەكتىڭ ۇلى قاسىم حان بولدى. قاسىم حان تۇسىندا قازاق حاندىعى ساياسي، الەۋمەتتىك – ەكونوميكالىق جاعىنان دامىدى. الىس – جاقىن ەلدەرگە قاسىمنىڭ اتى ايگىلى بولىپ، قازاق حاندىعى قۋاتتى، ىرگەلى ەلگە اينالدى. «قوي ۇستىنە بوزتوروعاي جۇمىرتقالاعان» تاماشا ءبىر مامىراجاي زامان بولدى،الايدا تاۋەلسىز قازاق ەلى بەيبىت ءومىر سۇرە المادى. ءبىز ۇزىنا بويى تاريحىمىزدا ۇلى دالادا نەبىر قيىندىقتاردى باسىمىزدان كەشىرگەن، سۇراپىل سوعىستاردى، جويقىن جورتۋىلداردى وتكەرگەن، سان رەت قيراپ، سان رەت بوي تۇزەگەن «تاريحتىڭ تاعدىرلى كوشى» دەيتىن ۇزاق جولدا جاقسىنى دا، جاماندى دا كورگەن؛ سالتاناتتى دا ءومىر سۇرگەن، حاندارى التىن سارايدا دا تۇرعان، التىن تاقتا دا وتىرعان، ىرگەلەس ەلدەرمەن بەيبىت ءومىر سۇرە دە بىلگەن ەلمىز.
تاۋقىمەتتى سونشاما كوپ كەشكەن، تاعدىرى ايانىشتى – ەزىلىپ-ەگىلگەن، جابىعىپ جاپا شەككەن، تارىعىپ –زارىققان حالىق جەر بەتىندە ەكەۋ بولسا، سونىڭ بىرەۋى – قازاق.
ءبىزدىڭ حالقىمىز تاريحتىڭ قاتپار – قاتپار قىرتىستارىنا تامىرىن تەرەڭ جىبەرگەن قيىن دا قىزىقتى، تالايلى تاعدىر كەشتى. ول نەگىزىنەن تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسپەن ءوتتى. بۇگىنگى قازاقستاننىڭ الدىنا ۋاقىت قويىپ وتىرعان مىندەتتەردىڭ اۋقىمى مەن ارتار جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن الگىندەي وقيعالاردىڭ تاڭبالى تاريحي تىزبەگىن، اتا – بابالارىمىزدىڭ جۇزدەگەن ۇرپاقتارىنىڭ جانىن جاي تاپتىرماعان ازاپتى ىزدەنىستەرىن ەسكەرمەي تۇرىپ باعالاۋ دا، باعامداۋ دا قيىن.
ەجەلدەن قوناقجاي، دالاداي دارحان قازاعىم وزدىگىنەن ەشكىمگە سوقتىقپاي سوعىس اشپاعان، قاشاندا بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتىپ ۇستاعان بەيبىت حالىق بولعان. «ءبىز قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز، ءبىراق ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز. ەلىمىزدەن قۇت –بەرەكە قاشپاسىن دەپ، جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ نايزاعا ۇكى تاققان ەلمىز. ەشبىر دۇشپان باسىنباعان ەلمىز...دوستىعىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز، ءدام – تۇزدى اقتاي بىلگەن ەلمىز» ،- دەگەن قازىبەك ءبيدىڭ ءسوزى تەگىننەن تەگىن ەمەس. الايدا ، كەڭ – بايتاق جەرىندە مامىراجاي تىرشىلىك كەشكەن بەيبىت ەلگە كوز الارتۋشىلار كوپ بولدى.
وتكەن جىلدار وشكەن جوق، سانادا تۇر،
تالاي ساۋىت توزدىردى دالا –باتىر، - دەپ اقيىق اقىن مۇقاعالي جىرلاعانداي، سولاردىڭ بارىنە حالقىمىز قارسى تۇرىپ توسقاۋىل بولا ءبىلدى.جۇگى ناردا، قازانى تەڭدە بولىپ كوشىپ – قونىپ ءومىر سۇرگەن اتا – بابالارىمىز ءۇش نارسەنى بويتۇمارداي ساقتاپ قادىرلەگەن. ول ەل مەن جەر جانە انا ءتىلى. قانداي حالىق بولماسىن وسى ۇشەۋىنسىز تاۋەلسىزەل بولا المايتىنىن ءبىزدىڭ بابالارىمىز قانداي كورەگەندىلىكپەن بولجاعان دەسەڭىزشى.سوندىقتان دا كوز الارتقان دۇشپاندارىنا قاسىق قانى قالعانشا شايقاسىپ، شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيدى.
ءيا، قازاق حالقىنىڭ باسىنان نەبىر قيلى زامان ءوتتى. تاريحتا اتى شۋلى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» دەگەن قارالى اتقا يە بولعان 1723 جىلعى جوڭعار شاپقىنشىلىعى قازاق جەرىن ويسىراتىپ كەتتى.
قارا تاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى،
كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى.
قارىنداستان ايىرىلعان جامان ەكەن
قارا كوزدەن مولتىلدەپ جاس كەلەدى...
ەلىم –اي... – دەپ كۇڭىرەنگەن وسىناۋ ولەڭ جولدارى تەك ءان سوزدەرى ەمەس، جوڭعاردىڭ جويقىنىندا تالاي بوزداقتارىنان ايىرىلعان ەلدىڭ زارى، حالىق قاسىرەتى.قايمانا قازاق القاكولگە ايالداپ، قاسيەتتى قاراتاۋدىڭ باۋرايىندا باس قوستى.
ءحۇىىى – ءحىح عاسىرلاردا حالقىمىز ەركىندىك پەن تاۋەلسىزدىگىنەن ايىرىلدى.ازۋىن ايعا بىلەگەن رەسەي ۇكىمەتىنىڭ قۇرامىنا ەنۋ قازاق حالقى ءۇشىن جوڭعار شاپقىنشىلىعىنىڭ ەزگىسىنەن قۇتىلۋدىڭ جولى بولدى.ءبىراق ۇلى دەرجاۆا قازاقتاردىڭ موينىنا وتارشىلدىق قامىتىن كيگىزدى.كومەك كۇتكەن رەسەيىمىز قازاق حالقىن ازدىرا باستادى. ۇلانعايىر دالامىز يمپەريا مەنشىگىنە اينالدى. حالقىمىزدىڭ باسىنان قارا تۇمان سەرپىلمەدى.
ورىسقا بودان بولعان ءۇش عاسىردىڭ ىشىندە تاريحىمىز، ار –وجدانىمىز تابانعا تاپتالدى. زۇلماتتىڭ قۇرىعىنا ءتۇستى. وزگەنىڭ تاريحىن وزىمىزگە تەلىپ وقىدىق. ۇلت رەتىندە جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتە جازدادىق. قازاقتىڭ «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى» دەپ زارلاعانى، قازتۋعان جىراۋدىڭ: «قايران دا مەنىڭ ەدىلىم» دەپ قابىرعاسى سوگىلگەنى؛ ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسا الماي ابىلايدىڭ پۇشايمان بولۋى؛ بۇقار جىراۋدىڭ جەر تىرەپ كۇڭىرەنۋى؛ «ەدىلدى كەلىپ العانى – ەتەككە قولدى سالعانى، جايىقتى كەلىپ العانى – جاعاعا قولدى سالعانى، ءادىرا قالعىر ءۇش قيان» دەپ مۇرات اقىننىڭ كۇيزەلگەنى؛ «باس – باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم، مىنەكي، بۇزعان جوق پا ەلدىڭ سيقىن» ، - دەپ ابايدىڭ قابىرعاسى قايىساتىن وسى تۇس ەدى.
ءحىح عاسىر يمپەريا مەنشىگىنە اينالعان جەرىمىزدى ازات ەتەمىز دەپ س.دات ۇلى، ي.تايمان ۇلى، م.وتەمىس ۇلى، ك.قاسىم ۇلى سياقتى قازاق باتىرلارى، حح عاسىردا ب.اشەكەيەۆ، ءا.جانبوسىنوۆ، ا.يمانوۆ سىندى باتىرلار حالىق كوتەرىلىسىن باستادى.
ءحىحعاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا شوقان، ىبىراي، اباي حالىقتى وزىق ەلدەر قاتارىنا قالىپتاسۋعا، بىلىمگە شاقىرسا، حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە ءا.بوكەيحان ۇلى، ا.بايتۇرسىن ۇلى، م.دۋلات ۇلى، م.جۇمابايەۆ سياقتى حالىق ۇلدارى ۇلت ساناسىن وياتتى، «ەلىم» دەپ ەڭىرەپ، «حالقىم» دەپ قايىستى.
1916جىلى ماۋسىم جارلىعىنا جىگىت بەرمەيمىز دەپ قارسىلىق كورسەتكەندەر وققى ۇشتى. ءوز جەرىمىزدە ءوزىمىز قىرعىنعا ۇشىراپ، قۋعىنعا تۇستىك. مىڭداعان جاندار ءوز اتامەكەنىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى.
1930-1933جىلداردا بولعان ادام ايتسا نانعىسىز اشارشىلىق...
زيالى قاۋىمدى قىناداي قىرعان 1937-1938جىلدار...
1937جىلعى اسىرا سىلتەۋدىڭ كەسىرى – قازاق ادەبيەتىندە جايقالىپ كەلە جاتقان جاس تەرەكتەردىڭ تامىرىن قيدى. اقتاڭداق جىلدارداعى قازاق دەپ قابىرعاسى قايىسقان قايراتكەرلەر دە تاۋەلسىزدىگىمىزگە جەتكىزەر ۇلى جولداعى قۇرباندار ەدى.
قالىڭ ەلىم، قالىڭ قارا اعاشىم،
قايراتى مول، ايبىندى ەر، الاشىم!
ءوزى-اق قۇلار، سىر بەرمە، سابىر قىل،
اقىماقتار بايقاماعان شاماسىن، - دەپ جىرلاعان ماعجان جىرلارى ەرتەڭگى بولاشاققا دەگەن ەل ءۇمىتىن وياتتى، ازات كۇندەرگە دەگەن سەنىمىن نىعايتتى.
ءبىتتى ءبارى، باسىلدى داۋ – دابىرا،
وزەنىمە يەمىن تاۋلارىما
ەگەمەندى ەل بولىپ قايتارىڭدار
مەنىڭ كەتكەن كەگىمدى جاۋلارىما!-دەگەن سول كەزەڭدەردەگى ءىلياس جىرلارى دا حالقىنا ەگەمەندىكتىڭ ەرتەڭى الىس ەمەستىگىن سەزدىرگەندەي.
1941-1945جىلدار ارالىعىندا ادامزات تاريحىندا بولماعان الاپات سوعىستا قازاق ۇلاندارى ەرەكشە ەرلىك كورسەتتى.
ويعا تۇسسە زىعىردانىڭدى قايناتاتىن، پۇشايمان قىلىپ سەرگەلدەڭگە سالاتىن، دوسىڭ تۇگىلى جاۋىڭا دا تىلەمەيتىن وسىنداي قورلىقتى باسىمىزدان كەشكەن، تاريحقا ەسەسى كەتكەن ەلمىز. ءبىز وسى كۇنگە ارىپ – اشىپ، جاداپ – جۇدەپ، تالىقسىپ، سەڭدەي سوعىلىسىپ، تەنتەك قويداي تەڭسەلىپ، سانامىزدان ايرىلا جازداپ جەتتىك.
اللا كوزىمىزدىڭ جاسىن كورىپ، تىلەگىمىزدى بەرىپ، باسىمىزدان ب ا ق تايعان زار زامانىمىز ارتتا قالىپ، جاڭا زاماننىڭ ەسىگىن اشتىق.
مىنە، كورىپ وتىرعانداي، تۇتاس الماي، تەرىپ ايتقاننىڭ وزىندە وسىلاي جالعاسا بەرەتىن تاريحتىڭ اششى ساباقتارى از ەمەس. بۇل ساباقتار بىزدەن ەل قامىن ويلار ەستىلىكتى تىلەيدى. ول بىزگە بىرلىك بار جەردە بەرەكە بار ەكەنىن، الا اۋىزدىق ورىن العان جەردە ازىپ – توزۋ بولاتىنىن ەسكەرتەدى.
ءيا، تالاي قىس، تالاي جەلتوقسان اۋىپ ءوتتى ارمانمەن استاسىپ، ءۇمىتتى سۇيرەتىپ، سەنىمدى ارقالاپ... سويتسەك، ءبىزدىڭ اتا – بابالار كۇتكەن باقىتتىڭ كىلتى جەلتوقساننىڭ موينىنا تۇمار بولىپ ءتۇيىلىپتى. تۇيىنشەك شەشىلگەلى دە ءبىراز جىل. وسىنشا ۋاقىتتىڭ ىشىندە بۋىنىن قاتايتىپ، قادامىن نىقتاپ، جان – جاقتى قامدانىپ الۋدى ماقسات ەتكەن ەلىمىز ءبىرشاما جەتىستىككە قول جەتكىزدى. «ورنىندا بار وڭالار» دەمەكشى ەل ورنىندا، جەر ورنىندا. جەرگە جەتەر بايلىق جوق. جە بولسا ەل بولادى. ەل بولسا، ەر بولادى. ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن وسىناۋ قاسيەتتى مەكەندە، اسقاقتاعان ولكەدە، كەڭشىلىگى كەرەمەت دارحان داستارحانداي دالادا، ەگىنى تەڭىزدەي تولقىعان، ءتورت تۇلىگى وربىگەن، ءوندىرىسى وركەندەگەن مەكەندە ءومىر ءسۇرۋشى ءاربىر ادام ءوز وتانىن جانىنداي ءسۇيىپ، ونىڭ كوك بايراعىن كوككە كوتەرۋدى ماقتانىش تۇتادى.
ءبىزدىڭ سۇيىكتى وتانىمىز – قازاقستان. كورسەڭ كوز تويماس اسقار شىڭدى تاۋلارى، ايدىن شالقار كولدەرى، جايىلا اققان وزەندەرى، ورماندارى – وسىنىڭ ءبارى جايناي تۇرلەنىپ، جاسانىپ – جاسارىپ جاتىر.
ۇلانعايىر اتىراپ، ەرتىس پەن ەدىلگە دەيىن، ارقا مەن الاتاۋدىڭ اراسى – قازاقتىڭ التىن بەسىك اتاجۇرتى.ءتۇپ شەجىرەسى سوناۋ ەجەلگى تۇركىدەن باستاۋ الاتىن قازاق حالقى ءوزىنىڭ جەر بەتىنەن جويىلماي، ىرگەلى ەل، جورالى جۇرت، قابىرعالى قالپىن، ساليقالى سالتىن ساقتاپ قالعانى – ونىڭ ەڭبەكسۇيگىش جىگەرىنىڭ، اسقاق رۋحىنىڭ ارقاسى. سوناۋ ساقتاردان باستالىپ، عۇن، ءۇيسىن، قاڭلى، قىپشاق، اق وردا مەن قازاق حاندىعىنىڭ جالعاسى – بۇگىنگى قازاق ەلى.قالقانىنا قازان – قازان ەت تۋراعان، جەبەمەن ءتىس شۇقىعان باتىر ەلدىڭ ۇرپاعىمىز!
قازاق حالقى، بارشا قازاقستاندىقتار رۋحاني بيىكتەن تانىلىپ، قيىن كەزەڭدە قايراتتاندىرعان، قۇلشىنار تۇستا ايباتتاندىرعان تۇلعامەن بىرگە تولىسىپ كەلەدى. «ءححى عاسىر قازاق حالقىنىڭ جۇلدىزى جاناتىن عاسىر بولاتىنىنا سەنەمىن» دەپ باعىن جاندىرعان قايراتكەردىڭ دەمەۋىمەن رۋحاني تۇتاسۋدىڭ جاڭا جارقىن كەزەڭىنە قادام باستى: ۇلت قادىرلەگەن كوشباسشىمەن، زامان سومداعان ەلباسىمەن.
ابىلاي دا، ابىلايعا دەيىن اۋمالى –توكپەلى عاسىرلاردى قايراتىمەن قايناتقان ايبىندىلار دا ەلدىڭ كوش سوڭىندا توزۋىن ەمەس، سۋىرىلىپ العا وزۋىن تىلەدى. «كەۋدە ءبىر جەردى جول قىلىپ، شولەڭ ءبىر جەردى كول قىلىپ» توردەگىمەن تەڭەسسەم دەدى. «قۇراپ جاندى كوپ قىلىپ، ءوز الدىنا ەل قىلىپ» وردەگىمەن كەڭەسسەم دەدى.
قازاقستان ەۋروپا تورىنەن ادامزاتقا كوشەلى ويىن، كوسەم ءسوزىن جەتكىزدى. تاريحىندا بار كوسەمدىگىن، تابيعاتىندا بار پاراساتىن تانىتتى. قيىرلار مەن قياندارعا تورتكۇل دۇنيەنىڭ تەرەزەسى تەڭ بولسىن دەگەن سارابدال ساياساتىن تانىتتى. شارتاراپتى اۋزىنا قاراتتى. بۇگىنگى قازاق دانالار مەن دارالاردىڭ كەمەڭگەرلىگى قونعان تۇلعانىڭ تالىمىمەن تەربەلىپ جەتتى. سول تۇلعانىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق، بۇگىنگە: «تاۋەلسىز قازاق ەلى بار. الەمدە ەگەمەن قازاقستان بار. ونىڭ كوپ ۇلتتى تاتۋ حالقى بار قۋاتتى ەكونوميكاسى، سەنىمدى ساياسي جۇيەسى بار. ەڭ باستىسى – بۇگىننەن نۇرلى، بۇگىننەن كەمەل بولاشاعى بار. سول كۇنگە بەرىك سەنىم بار».
قازاقتىڭ قىران ۇشسا قاناتى تالاتىن، قۇلان جورتسا تۇياعى توزاتىن ۇلان عايىر شەكسىز دالاسى بۇگىندە دۇبىرگە تولى. ويتكەنى بابالار اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن، اق نايزانىڭ ۇشىمەن تالاي باسقىنشى جاۋدان قورعاپ قالعان الىپ كەڭىستىكتەگى قۇرىلعان تاۋەلسىز ەلىمىزدى دۇنيە ءجۇزى تانىپ، سىندارلى ساياساتىنا جان – جاقتى قولداۋ ءبىلدىرۋى عانيبەت.تاۋەلسىزدىكتى كوكسەپ، كوكسەي ءجۇرىپ كۇرەسىپ قانشا بۋىن الماستى، قانشا ارمان ءوز بەسىگىندە تۇنشىعىپ، قانشا ءۇن ءوز كۇيىگىنە شارپىلدى، ورتەندى... بۇگىنگى كۇن سول بابالاردىڭ جەلەپ – جەبەۋىمەن، ەلباسىنىڭ باستاپ – باعامداۋىمەن، حالىقتىڭ قولداپ – قۋاتتاۋىمەن كەلگەن اقجارما قۋانىشتىڭ كۇنى، سان مىڭ تىلەكتىڭ جارىلقانعان ءساتى، «اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى» دەگەن ادەمى تىركەستىڭ استارىنداعى ايتپاق بولعان اقيقاتى وسى بولار؟!
ەلباسىمىز ەلىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرەتىن، ۇلى ماقساتتارعا جەتكىزەتىن «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىن جاريالادى. «قازاقستان -2050» - ماڭگىلىك ەلگە باستايتىن ەڭ ابىرويلى، ەڭ مارتەبەلى جول.
ەلباسىمىز – الەم مويىنداعان، جاھانعا اتاعى جەتكەن، بۇگىنگى زاماننىڭ كوشباسشىسى، تۋمىسىنان كيە دارىعان قايراتكەر، تۋعان حالقىنىڭ بايتەرەگى، كوسەمى، كەمەڭگەرى. ەلىنىڭ اماناتىن ارقالاعان تىرەگى، التىن دىڭگەگى!
ەلىم دەپ ەمىرەنگەن ۇلىن، ەرىنىڭ ءقادىرىن بىلگەن ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىز، 550جىل بۇرىن وركەنيەتتى ەلدىڭ ىرگەتاسىن قالاعان قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى باياندى بولعاي.رۋحىڭ بۇلا، مەكەنىڭ بەرەكەلى بولعاي! قازاق ەلى، ماڭگى جاساي بەر!
جاقسىلىققا قۇشتارمىن،
زاڭىمدى بەرىك ۇستاندىم.
تاۋەلسىز تويىم تويلانعان
الەمگە اتىم ۇشقان كۇن.
تۇعىرلى بولىپ تاعىمىز،
باياندى بولسىن باعىمىز.
تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇرپاعى
ءبىلىمنىڭ وتىن جاعامىز.
ايتۋلى بولىپ ءار كۇنىڭ،
قارىشتاي بەرسىن قارقىنىڭ،
سۇق كوزدەردەن ساقتاعاي،
توقىراپ ءبىر دە توقتاماي!
ۋتەۋلييەۆا رزاگۋل اتكوسشييەۆنا
ماڭعىستاۋ وبلىسى بەينەۋ اۋدانى
اقجىگىت اۋىلى
