ءتىل مەن تەرمين ماسەلەسىنىڭ توڭىرەگىندە توپتالعان ماسەلەلەر جايلى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى تەرمينولوگيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى ب.س.جونكەشوۆپەن بولعان سۇحباتىمىزدى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
ب.س.جونكەشوۆ، ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى تەرمينولوگيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى، ف.ع.ك.
- تەرمينولوگيا ماسەلەسى ءارقاشان، ءار ۋاقىتتا دا وزەكتىلىگىن جوعالتقان ەمەس. قازىردە 30 تومدىق قازاقشا-ورىسشا، ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتەگى كوپتەگەن تەرميندەر ۇلكەن داۋعا اينالىپ ۇلگەردى. جالپى، وسى سوزدىك تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟
- دۇرىس ايتاسىز، ءتىل دامۋىن توقتاتپايىنشا، تەرمينولوگيا ماسەلەسى وزەكتىلىگىن جويمايدى. سەبەبى جىل وتكەن سايىن عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا بايلانىستى سوعان قاتىستى ۇعىمدار مەن اتاۋلار دا تىلىمىزگە ەنىپ جاتادى. ءار تىلدە پايدا بولىپ، حالىقارالىق دارەجە العان سول تەرميندەردى قازاق تىلىنە قالاي يگەرۋ، يگەرگەندە قازاق ءتىلىنىڭ «قارا شاپانىن» جابا وتىرىپ قابىلداۋ قازىرگى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە قازىرگى قازاق تەرمينولوگياسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر رەتىندە تەرميندەردەگى ۆاريانتتىلىقتىڭ جويىلماي وتىرۋى، تەرميندەردىڭ زاڭداستىرىلماي كەلۋى، حالىقارالىق دەپ جۇرگەن تەرميندەردى ءالى دە بولسا، ورىس ءتىلىنىڭ ستاندارتتارىنا سايكەس قابىلداپ جاتقانىمىزدى اتاۋعا بولادى. بۇل 30 تومدىق قازاقشا-ورىسشا، ورىسشا-قازاقشا سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىك قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جارىققا شىعىپ وتىر. اكادەميا سوزدىكتەردى 2012 جىل مەن 2014 جىلدار ارالىعىندا ءار سالا ماماندارى مەن ءتىلشى مامانداردى تارتا وتىرىپ ازىرلەدى. مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىنە كۇمان كەلتىرە المايمىز. سەبەبى، قايتالاپ ايتامىن، ءار سوزدىككە سول سالانىڭ ماماندارى قاتىستى. تەرميننىڭ ماعىناسىن ماماندار عانا تۇسىنەدى. جالپى تەرميننىڭ ءدال ماعىناسىن سالا ماماندارى عانا ايتا الادى. ال ءار سوزدىككە جاۋاپتى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ونىڭ قازاق ءتىلىنىڭ ادەبي نورماسىنا ساي ەكەندىگىنە عانا تورەلىگىن ايتقان ەدى. مەنىڭ شامالاۋىمشا، بۇل سوزدىكتىڭ جارىق كورگەن بويدا قازاق ءتىلدى تۇتىنۋشىلاردىڭ تاراپىنان سىنعا ۇشىراپ وتىرۋى – cوزدىك جاساۋ جۇمىستارىنىڭ دۇرىس ۇيىمداستىرا الماعاندىعىنان ورىن العان كەمشىلىكتەر. ۇيىمداستىرۋشىلاردا سوزدىك جاساۋ تاجىريبەسىنىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن دەپ ويلايمىن.
- العاش رەت سالالار بويىنشا تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر توپتاماسى 1999-2000 جىلداردا جارىق كورگەن ەكەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتى مەن پەداگوگيكالىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اراسىندا جاسالعان كەلىسىمشارت نەگىزىندە 2012-2014 جىلدارى ارالىعىندا دايىندالعان 30 تومدىق قازاقشا-ورىسشا، ورىسشا-قازاقشا سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر توپتاماسى قايتا باسىپ شىعارىلۋىنىڭ ماقساتى نە؟
- ءيا، بۇل سوزدىكتىڭ باستامى (زادەل) 1999-2000 جىلدارى جارىققا شىققان سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردىڭ قورى بولاتىن. وندا ءار سوزدىكتە شامامەن 4 جارىم مىڭ تەرمين قامتىلعان. 2014 جىلى جارىققا شىققان سوزدىكتىڭ باستى ماقساتى – العاش جارىق كورگەن سوزدىكتەرگە ەنبەي قالعان جانە تىلىمىزگە جاڭادان ەنگەن تەرميندەردى بارىنشا قامتۋ بولدى. وسىلايشا ءار سالاعا قاتىستى تەرميندەر قاتارى 9-11 مىڭعا دەيىن جەتكىزىلىپ وتىر. سەبەبى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قازاق ءتىلىنىڭ رەتتەلگەن تەرمينولوگيالىق قورىنىڭ ۇلەسى 2014 جىلعا قاراي – 20%، 2017 جىلعا قاراي – 60%، 2020 جىلعا قاراي – 100%-عا جەتكىزۋ مىندەتى قويىلعان. دەگەنمەن دە بۇگىنگى تاڭدا سانعا جەتكەنمەن، ساپاعا جەتە الماي وتىرمىز. ءبىز بۇل جەردە تەرميندەردى رەتتەۋ ارقىلى قاندايدا ءبىر ۇتىمدى جەتىستىكتەرگە جەتە الاماسىمىز ايدان انىق. تەرمينولوگيا تەورياسىندا قاندايدا ءبىر ءتىلدىڭ تەرميندەرىن نورمالاۋ، جۇيەلەۋ، بىرىزدەندىرۋ، رەتتەۋ سياقتى ۇدەرىستەردىڭ باسىن قۇرايتىن «تەرمينولوگيالىق جۇمىستار» دەگەن ۇعىم بار. وسى جۇمىستاردىڭ سوڭعى نۇكتەسىن تەرميندەردى «ستاندارتتاۋ» نەمەسە «كودتاۋ» اتتى پروسەستەر قويادى. نەگىزىنەن، قولدانىستاعى تەرميندەردى ستاندارتتاپ المايىنشا، ءبىز قازىرگى كۇندەگىدەي داۋلى ماسەلەلەردەن ارىلا المايتىندىعىمىز انىق. ال بۇل جۇمىسپەن جەكەمەنشىك مەكەمەلەر ەمەس، مەملەكەتتىك مەكەمەلەر اينالىسقانى دۇرىس. ورتەنىپ جاتقان ۇيگە، باسىن ءۇيىتىپ العىسى كەلەتىندەر، وكىنىشكە قاراي، قازىرگى قوعامىمىزدا كوپ بولىپ تۇر. مەنىڭشە، ءتىلدى تەندەرگە سالىپ ساۋدالاۋدى ارتىق دەپ ويلايمىن.
- بەيباۋىرمالدىق – بەيباۋىرمالدىك، جىگىت – جيگيت، جىگىتتىك – جيگيتتيك، جوقتاۋ – جوكتاۋ، جورالعى – جورالگى، يگى – يگي، يگىلىك – يگيليك، زۇلىم – زۋلىم، زۇلىمدىق – زۋلىمدىك ت.ب. وسى سياقتى تەرميندەر سوزدىكتە قاپتاپ ءجۇر. جالپى، مۇنداي كوپتەگەن قاتەلىكتەردىڭ كەتۋىنە قالاي جول بەرىلدى؟ سوزدىكتىڭ باس-اياعىندا كىمدەر ءجۇردى؟
- مەن مۇنىڭ بارلىعىن قاتەلىك دەپ ايتا المايمىن. ورىس تىلىندەگى شەت ءتىلى سوزدەرىن زەرتتەۋشى ل.پ.كرىسين اتتى عالىمنىڭ «شەت ءتىلى سوزدەر سوزدىگىندە» ورىس تىلىنە قازاق تىلىنەن ەنگەن تاقىر – تاكىر، سور – سور، تاۋ ساعىز – تاۋ ساگىز، تۇمان – تۋمان، تۇك – تيۋك جانە ت.ب. سوزدەرىن ءتىزىپ كورسەتەدى. حالىقارالىق تەرميندەر دەگەن ءتىل جوق. حالىقارالىق تەرميندەر – ءار تىلدەن ەنگەن تەرميندەردىڭ جيىنتىعىنان تۇراتىن بىرلىكتەر. ەگەر تىلدە قاندايدا ءبىر ۇعىمدى اتايتىن بىرلىك بولماسا، ءتىپتى ۇعىمنىڭ ءوزى بولماعان بولماسا، امالسىزدان ءتۇپ تىلدەن ءسوز الۋى مىندەتتى. قازاق حالقىندا جەر بەدەرىنە، اۋىلشارۋاشىلىعىنا، مال اتاۋلارىنا، تاعام اتاۋلارىنا قاتىستى ۇعىمدار مەن اتاۋلار، رەالييلەر وتە كوپ. سول سەبەپتەن دە ءقازىر ورىس تىلىندە قازاقتىڭ قۇرتىن – كۋرت، قازىسىن – كازى دەپ اتايدى. تىلىمىزدە وسى سيپاتتاعى سوزدەردىڭ حالىقارالىق دارەجەگە سۇرانىپ تۇرعاندارى قانشاما. دەگەنمەن دە جوعارىدا ايتىلعان «بەيباۋىرمالدىق» دەگەن قولدان جاسالعان ۇعىمعا ايتار داۋىم بار. قازاقتا «باۋىرمال» دەگەن ءسوز بار. ال ونىڭ ءانتونيمى، ياعني قارسى ماندەس ءسوزى «جاتباۋىر» ەكەندىگىن كەز كەلگەن قازاق بىلەدى. وسى سيپاتتاعى سوزدەرگە اباي بولۋ قاجەت ەدى. بۇل – سوزدىككە اۆتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ قاتىسىپ وتىرعان ءتىلشى ماماننىڭ تاراپىنان جىبەرىلگەن كەمشىلىك.
- سوزدىككە، نەگىزىنەن، ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى اتسالىسىپتى. سوندا ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ بىلىكسىز بولعانى ما؟
- الەۋمەتتىك جەلىدە ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ اتىنا ايتىلىپ جاتقان سوزدەرمەن تانىسپىن. «ينستيتۋتتىڭ ماماندارى ميسىز، نە قاراپ وتىر؟ وسىنداي سوزدىكتى قالاي دايىنداعان؟» – دەگەن سيپاتتا رەنىشتەرىن ءبىلدىرىپ جاتىر. مەن بۇعان تۇسىنگەن ادامعا مىنا ءبىر ماقالمەن عانا جاۋاپ بەرەر ەم – «ايران ىشكەن قۇتىلادى، شەلەك جالاعان ۇتىلادى».
- سوندا جىبەرىلەگەن كەمشىلىكتەر ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ تاراپىنان ەمەس دەگىڭىز كەلە مە؟ وسى جاعىن كەڭىنەن ايتىپ بەرسەڭىز.
- مىنا ءبىر ماسەلەگە نازار اۋدارايىقشى: جۇمىستى تىكەلەي ورىنداۋشى پەداگوگيكا عىلىمدار اكادەمياسى. سالا ماماندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىمەن ءار مەكەمەدە جۇمىس جاسايتىن، سوزدىكتى جاساۋعا قاجەت دەپ تانىلعان ماماندار كەلىسىمشارت نەگىزىندە جۇمىسقا تارتىلعان. جالپى سوزدىكتى دايىنداۋعا ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كورسەتۋىنشە 52 مەكەمەدە قىزمەت ىستەيتىن ماماندار قاتىسقان ەكەن. ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرى دە اتالمىش سوزدىككە تەك اۆتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە عانا قاتىسقان. ەگەر سوزدىكتەردىڭ العى بەتىنە (تيتۋل پاراعىنا) ءارتۇرلى مەكەمەدە جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ جۇمىس ورنىن كورسەتۋ قاجەت بولسا، 52 مەكەمەنىڭ اتاۋى تۇرۋى قاجەت ەدى. قايتالاپ ايتامىن، سوزدىكتى دايىنداۋعا ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ەمەس، سوندا قىزمەت ىستەيتىن جەكە قىزمەتكەرلەر عانا قاتىسقان. جەكە اۆتورلار تاراپىنان جىبەرىلگەن كەمشىلىك ءۇشىن، ينستيتۋتتىڭ اتىنا كۇيە جاعۋعا بولا ما؟ سونىمەن بىرگە جارىق كورگەن سوزدىكتىڭ ماڭدايشاسىنداعى تاپسىرىس بەرۋشى مەن ورىنداۋشىنىڭ قاتارىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ اتاۋى ورىنسىز تۇر. ينستيتۋتتىڭ اتى تۇرۋ ءۇشىن سوزدىك جاساۋ جۇمىسى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا ورىندالۋى قاجەت ەدى. بۇنى مەن ينستيتۋتتىڭ اتىن اقتاپ الايىن دەپ ايتىپ جاتقانىم جوق. شىندىعى، رەتى ءتىپتى، زاڭدىق ءتارتىبى دە سولاي. ءقازىر ءوز كەمشىلىكتەرىن جاسىرۋ ءۇشىن شىعارعان ونىمدەرىنە ينستيتۋتتىڭ اتىن پايدالانۋشىلار وتە كوپ.
- دايىندالعان سوزدىكتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسى مۇشەلەرى دە قاتىسقان كورىنەدى. سوندا ولار مۇنداي قاتەلىكتەردى قالايشا بايقاماعان؟
- مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسى سوزدىكتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ەمەس، كوميسسيا وتىرىسىندا سوزدىككە بەرىلگەن تەرميندەردى ماقۇلداۋعا كەلىسىمىن بەردى. ەندى مىناعان كوڭىل اۋدارايىق، ءار تومدا ورتا ەسەپپەن 10 مىڭ تەرمين بار دەسەك، 30 تومدا 300 مىڭ تەرمين بار. ال 1 كۇنگە سوزىلعان مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق كوميسسيا وتىرىسىندا وسى 300 مىڭ تەرميننىڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ الۋ مۇمكىن بە؟ بۇل تەرميندەرگە ساراپتاما جاساۋ ءۇشىن ءبىر ينستيتۋتتىڭ كەم دەگەندە جارتى جىلدىق ۋاقىتى قاجەت. تەرينولوگيا كوميسسياسىنىڭ 20-عا جۋىق مۇشەسى بار، ال تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتىندە وسى ماسەلەمەن ءبىر-اق مامان اينالىسادى. ەندى ءوزىڭىز كەمشىلىكتىڭ نە سەبەپتەن ورىن العاندىعىن شامالاي بەرسەڭىز بولادى. مەنىڭ ويىمشا، بۇنىڭ بارلىعى – ءبىزدىڭ ەلدە جۇمىستىڭ جۇيەلى تۇردە ورىندالماۋىنان كەتىپ جاتقان كەمشىلىكتەر. وعان ءبىر ادامدى نەمەسە ءبىر مەكەمەنى كىنالاۋعا بولمايدى.
- سوزدىككە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز.
- سوزدىك سالالارعا قاتىستى ءبىرشاما تەرميندەردىڭ قورىن قالىپتاستىرعان ۇلكەن جۇمىس. دەگەنمەن دە رەتتەۋ، بىرىزدەندىرۋ، جۇيەلەۋ ءتارىزدى تەرمينولوگيالىق جۇمىستاردىڭ اتقارىلۋىندا كەمشىن تۇستارى جەتەرلىك. تۇتاستاي العاندا، سالاعا قاتىستى تەرميندەردى جيناقتاپ، حالىقتىڭ وي-پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن اپروباسياعا جىبەرىلگەن ەڭبەك. جارىق كورىپ وتىرعان ەڭبەكتى نورماتيۆتىك سوزدىك دەپ ايتا المايمىز. ءتىل – حالىقتىكى. باس ساراپشى دا حالىق. سىن پىكىرلەردىڭ ايتىلعانى دۇرىس. سەبەبى، «كوش جۇرە تۇزەلەدى». «كوپ تۇكىرسە – كول». مۇنى جوبانى ورىنداۋشىلار كەيىنگى باسىلىمدا ەسكەرەر دەگەن ۇمىتتەمىز.
- سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
سۇحباتتاسقان: دىنمۇحامەد ايازبەكوۆ
