(قازاق مەملەكەتىنىڭ 550 – جىل بايگەسىنە)

سەنىڭ زامانىڭا سالاۋات ايتتىم، مەنىڭ زامانىم – سىرقات. نۇرلان ماۋكەن ۇلى.

قوڭىرقاي قاعىلىپ شىرقاۋ كەڭىستىككە ەركىن لەپىرگەن شالقىما كۇي. قارا بارقىن دالانى ۋىسىنا سالىپ تەربەپ جاتقانداي، الديىنە باسىپ وبەكتەپ، قۇشىرلانىپ يىسكەگەندەي. ءيىرىمى جۇمساق، قايىرىمى قانىق كۇيدىڭ بويى تۇتاس، ىرعاعى بىرتەكتى. بىركەلكى قوڭىرلانىپ اۋەگە كوتەرىلگەن كۇي كۇمبىرلەپ كىسىنەگەيدەي، بەۋ بەۋلەپ وسقىرىنعانداي، باياۋلىقپەن شاپشىماي سايابىرسىپ شالقيدى. تەربەلەدى، ەگىلگەن اقباس يزەندەي دالامەن كوسىلەدى. جەلدىڭ ءۋىلى، بالانىڭ گۋىلى، اسپانعا شاپشىعان كەك جوق، باس ءيىپ بەلىن بەرگەن شاراسىزدىق، قاۋقارسىزدىق، قاۋمالدىق، قىسپاقتىق بار. ەزگىگە ەزىلگەن ەسسىز قارا توپىراقتىڭ ىشقىنىسى بار، ءبىراق، قارايعان كەك جوق. زاڭعار كوككە ۇشا الماي قيپالاقتاعان تورعايداي جەر مەن كوككە ءىلىنىپ قالعان ىرعاقتىڭ اۋامەن جۇعىپ دەممەن جۇكتى قىلاتىن شەرى بار. قارا مايداي قوپىراپ جاتقان توپىراققا سىڭگەن قۇساسى بار. قارا جەرگە سىڭگەن ءسىڭىرلى، ۋىتتى، قۇسالى جەرىگى بار. تۇيسىكتى تۇرتەتىن قاڭقىلى بار. قوڭىر كۇي... شەمەن شەر... توبەگە تىك شانشىلعان قاراعايلى قارا ورماننىڭ بەتىن اپاق ساپاق ەتىپ قار جاپقان. جۇقا جامىلعىداي قاراعايدىڭ ءار جەرىنەن قارعا بويى قاراڭ-قۇراڭ ەتەدى. سوستيىت-سوستيىپ ءار جەردە تۇرعان ءۇستى باسى قارا قوجالاق، بەت ءجۇزى كۇمپيىپ ءىسىنىپ كەتكەن تۇتقىندار تامىلجىعان كۇيگە ەلتىپ تۇرىپ قالىپتى. اسپاننىڭ الىپ شىڭىراۋى يىلگەندەي، اشىق الاڭقايداعى ءبىر توپ ادام قامالسىز تۇتقىندىقتان ءبىر ءسات بوساپ جەلمەن بىرگە ءۇپ ەتىپ كوتەرىلىپ، ازات تا پەن ەرىكتى كۇيدىڭ ەمەۋرىنىمەن كوككە قانات جايىپ كەتىپ ەدى. قولدارىنان قايلا-بالتاسى، ارا مەن بالعاسى سىلىنىپ ءتۇسىپ، قارا مايى شىققان ماڭدايىنان جورعالاعان تەردى بايقاماي سىلق-سىلق ەتىپ وتىرا كەتكەن. مىلتىعىن كەزەنىپ، جەلكەسىنەن تۇرتكىشتەيتىن ستارشىننىڭ دا بەساتارىنىڭ ۇڭعىسى اسپانداپ بارىپ جەرگە تۇسكەن. ءوزى تۇرعان كۇيى وتىرماي قاقشيىپ قالىپتى. مىناۋ اسىرە اياۋلى كۇيدەن توپىرلاپ كەلگەن كوزدىڭ مايىن ۇركىپ قالۋعا مۇرشا بولمادى. ءتورت تاراپتان تىزەلەي كەتكەن ورىستىڭ سارى مۇرت جاۋشابارى دا جەرگە تەسىلىپ، ءمولدىر كۇيگە ەلتىپ كەتىپتى. بۋىن بۋىنعا تۇسكەن كۇي ەگىلتىپ بارادى، ماۋجىراتىپ بارادى، ەڭىرەسكەن ەرلەردىڭ ەردەن تۇسپەي ەگىلگەنىن ەسكە الىپ، وشارىلىپ وتىرعان قىرىققا جۋىق تۇتقىن بۇلكىلدەگەن كۇيگە بوساپ سولق-سولق ەتتى. سولقىلداتىپ جىلاتتى شەمەندى كۇي... شەرلى كۇي. ساحالينگە ايدالعان سەيتەكتىڭ تۇتقىندالعان جانى كوكىرەكتەن اعىتىلعان كۇيدى تۇتقىنداي المادى. قولى قايتا-قايتا ىشەكتىڭ بويىن بويلاعانداي قۇر تاياقتى ەرمەك ەتىپ، قانشاما كۇن قۇسالى كۇيدى توگە الماي كۇيزەلدى. اقىرى، ايلاپ جاسىرىن ءجۇرىپ قاراعايدان جانىعان دومبىراسىنا بايبىشەسى ەتەگىنە بۋىپ سالىپ جىبەرگەن تيەكتى قويىپ، ىشەك بايلاپ، جۇمىستىڭ قىزعان تۇسىندا پەرنەنىڭ لەبىزىن اعىتتى اي كەپ. ءوزى دە بايقاماي قالدى. الدىنا جەتىپ كەلگەن ستراشىننىڭ ۇڭعىسىن دا كورمەي قالدى. كوزىن تارس جۇمىپ، دومبىرانىڭ ساعاعىنا بەتىن سۇيكەپ، تەرەڭ تامىرلى كۇيدى باستاپ كەتكەن. بويىن دەل سال ەتكەن كۇيدىڭ ءتاتتى اسەرىن بۇزا الماي، توسىرقاپ ستارشىن تۇردى. بارشا جۇرەك ءتىلسىز ۇعىنىسقان، بارشانى باۋىر ەتكەن كۇي توقتاۋسىز تەربەلىپ، اناداي ايالاپ، اكەدەي ارقادان قاعىپ جۇباتتى. «ەرلەرسىڭدەر عوي، اباداندارىم! جەڭىلمەڭدەر، قايراتقا ءمىنىپ، قايعىعا شوكپەڭدەر! زامان وسىلاي-دى» دەپ ىممەن، يبامەن سەزدىرگەن ەدى. *** اق جاستىق تەرگە مالشىنىپ سۋلانىپتى. ءتۇسى ەكەن. تاپ تۇيناقتاي ەتىپ كينو كورگەندەي اسەردە وياندى. ساناسى سايراپ، تۇيسىكتىڭ ساڭىلاۋى اشىلىپ، جۇرەك دۇرسىلدەپ جاتىر ەكەن. اپپاق زەردەلى پەردەنىڭ ارتىنان كورىنگەن اشىق اسپان، بۇلىڭعىرلاۋ مالچەزينانىڭ اسپانىن بايقاستاپ قارادى. سول ۆاتيكان قالاشىعىنىڭ تەرىسكەيىندە، مونتە بالدو تاۋىنىڭ بەتكەيىندە تىنىشتىعى قۇلاققا ۇرعان تاناداي اينالاسىن كوكپەڭبەك تەڭىزبەن تۇيىسەتىن گاردا وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا ەكەن. قالاعا ەنتەلەي ساپىرىلىسقان سامالاداي جاپ جارىق وزەن. ساڭق ەتكەن قۇس پەن ءۇپ ەتكەن جەلگە قۇلاق ءتۇردى. قالانىڭ ەڭ ماڭعاز قاباتتى ۇيلەرىنىڭ توبەسىنەن تونە قاراپ، ءوزىنىڭ يتاليانىڭ البارلى سوبورلورى قورشاعان ورتالىقتا ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. قاسىندا، اپپاق كورپەمەن تۇتاسىپ اق سارعىش شاشى بۇرالىپ، اق كەۋدەسىن قىمقاي وراعان ەلزا. ريمدىك پاڭ حانشايىم، كەربەز سۇلۋ. الاڭسىز البىرت ۇيقىدا. توسەكتەن كوتەرىلىپ، ايفونىن قوستى. - فايز، كەمەدە كۇت، ءقازىر كەلەم. بۇل اق قاعازداي كيىنىپ كوشەگە شىققاندا، ەسىك الدىندا كولىك جۇرگىزۋشىسى كۇتىپ تۇردى. جاعالاۋعا جەتكەندە، فايز كەمەدە تىكەسىنەن تىك تۇرىپ كۇتىپ تۇر ەكەن. ەكەۋى ءلام ميم دەسپەي كەمەگە وتىردى. فايز كەمەنىڭ ەكى سەرىپپەسىن ءوزى باسقارىپ بۇراي باستادى. بۇل ۇيدەن جوپەلدەمەدە الىپ شىققان سالقىن سىرانى اۋزىنا توعىتتى. - كەشە ەلزا، كەشكىسىن... - كەشە كوپ سىلتەپ قويعانسىڭ، سودان. - كەشە ەلزا ەكەۋمىز سيكستين كاپەللاسىن، ۆاتيكان ۇلتتىق مۋزەيىن ارالاپ شىققانبىز. سۋرەتتەرى عاجاپ ءا؟ بىلەسىڭ بە، ەلزا قازاقتا تاريح بولماعان، قازاقتىڭ وتكەنى، بۇگىنى جوق، جابايى تايپا بولعانسىڭدار دەپ ايتىپ سالدى، سەنەسىڭ بە؟ - ... - بولماسا بولماعان شىعار، مەن قازاق ەمەسپىن... تاعى ءبىر سىرانى بىتكەنشە اۋزىنا اعىتىپ الدى. - كوپ ىشپە، بۇل زيان. - مەن قالاعانىمشا، بىلگەنىمشە ءومىر سۇرەمىن، وسىلاي راحاتتانىپ. اكەم بار عوي، قالاۋىمشا كوڭىل كوتەرەم. - مەنى نەگە شاقىردىڭ؟ - ەلزانى ايتام، ول ماعان تۇرمىسقا شىققىسى كەلەدى. - دۇرىس، ۇيلەن. - اكەم، ەشكىمگە سەنبە، ءتىپتى، دوسىڭا دا. جاۋ تابان استىندا دەگەن ەدى. - دۇرىس ايتقان، جاۋ قاسىڭنان تابىلادى. - نەنى مەڭزەگەنىن تۇسىنەسىڭ بە؟ - ... - مالچەزينادا ەلزا ەكەۋىڭ ماعان دوسسىڭدار. ەكەۋىڭە وزىمە سەنگەندەي سەنەم. - بىلەم. اققۇبا ءوڭدى، ات جاقتى شەرحان جىگىتتىڭ تورەسى ەدى. بويىندا سۇلتاندىق، اقسۇيەكتىك اڭقىپ تۇراتىن. دوڭگەلەك قارا كوز، جاعىن قاپتاعان قىل ورمان، توڭكەرىلىپ تونە قادالاتىن جانار اڭعارىمپاز، ادام ءىشىن ايتپاي تانيتىن. وتىزدان جاڭا اسقان قىلشىلداعان جىگىت. كوكىرەكتەگى قاۋمالاعان مۇڭعا بوگىپ، قارسىسىندا قادالعان دوسىنا جان جۇيەسىن اقتارا الماي وتىرعان-دى. ۇنەمى وسىلاي، اقجارما اق كوڭىلىن جايىپ، بار سىرىن تۇبىنە دەيىن ايتىپ سالمايدى. سىر اڭديدى. ويىنان بولەك ءسوزدى ايتادى. - تۇسىمدە ۇنەمى ءبىر قوڭىر كۇي ەستىلەدى. استراحان، ورال، بوزتوبە، بوعدا، اقتۋبا دەگەن سوزدەر انىق كوز الدىما كەلەدى، - دەدى سىبىرمەن. فايز جالت قاراعان. – تۇسىنبەيمىن... ءبىر كۇي كۇمبىرلەپ وياتادى. بوكەي ورداسى، سەيتەك دەگەن ادامداردىڭ ەسىمى ورالادى. قولىنداعى سىراسىن توڭكەرىپ كەمە ىشىنە تاستاي سالدى. - باتىس قازاقستاندا بوكەي ورداسى دەگەن جەر بار. ار جاعى استراحان، ال بوعدا دەگەن تاۋ قازىرگى بوزتوبە بولسا كەرەك. ول جەردە اتاقتى تەنتەك اتانىپ كەتكەن سەيتەك كۇيشى ءومىر سۇرگەن. - نە موجەت بىت؟ – باسىن تەڭسەپ، تىڭداعىسى كەلمەدى. – جوق، بۇلار تەك ءتۇس قانا. ءتۇس قانا. قايدان بىلەيىن. استىڭعى ەرنىن كومكەرە تۇسكەن قارا ساقالىن تىستەلەپ، ەرنىن جىمقىردى. ەكەۋى كوك ايدىندى تەڭىزدىڭ الاڭقايىنا شىعىپ كەتىپتى. كوكتەمنىڭ ۋىلجىعان جاس كۇنى. كۇننىڭ نۇرى ءالجۋاز شاق. شەرحان اشقۇرساق ۇرتتاعان سىرادان ماسايىپ قالعان. فايز جاعاعا شىعارىپ، كولىك جۇرگىزۋشىگە ىم قاقتى. اناۋ دەرەۋ كولىككە يەكتەپ اپارىپ وتىرعىزدى دا، ۇيگە قايتا الىپ كەتتى. - سەن قازاق ەمەسسىڭ... قاس قاباعى ەرەكشە قيىلىسىپ، كوزىنىڭ قادالىسىمەن قۇيىلا سالاتىن فايزدىڭ جۇزىندە ءبىر ىزالى مىسقىل وياندى. - ەلزا سەنى سۇيمەيدى، ول سەنىڭ اقشاڭا ماستانىپ ءجۇر. ايتايىن دەسەم... باي بالاسى وزىڭە سول كەرەك. فايز داۋىستاپ ايتقان ءسوزىن ءوزى تىڭداپ تۇرعانىن اڭداپ، بۇعا قويدى. - ال، مەن ساعان وزىمە سەنگەندەي سەنبەيمىن، - دەدى كۇبىرلەپ. *** فايز بەن شەرحان قازاق-امەريكا الماتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ العاشقى كۋرستارىنان تانىس. ەكەۋى جاقىن كۋرستاس بولىپ، شۇيىركەلەسىپ كەتتى. ىستىق سۋىعىنا توزەرلىكتەي شىن ىقىلاستى دوستاردىڭ باۋىرى جازىلمايتىن ەدى. شەرحاننىڭ اكەسى سول جىلدارى مانسابى ءوسىپ، مينيسترلىك تاعىنا وتىرعان. ەكەۋى دە وقۋدى اياقتاعاسىن "بولاشاققا" تاپسىردى. فايز ءوزىنىڭ بىلىمىنە سەنىمدى ەدى، ال شەرحان شەت تىلدەرىن شالا شارپى عانا مەڭگەرگەنتىن. شەرحاننىڭ اكەسى ەكەۋىن ءبىر كۇنى كابينەتى شاقىرتتى. «ەكەۋىڭ دە ءبىر قالاعا بارادى ەكەنسىڭدەر، ءبىر بىرىڭە ارقا سۇيەپ، دەمەۋ بولىڭدار. بوتەن ەلدە بوگدە ويلىلار كوپ، ءوزىم بار قاراجاتتارىڭدى وتەيمىن» دەگەن. ارتىنان فايزعا اكەسى ارنايى جولىعىپ "بالامدى بىلەم، شەتەلگە كەتكەسىن تىم ماسايراپ كەتۋى مۇمكىن، تىم ەركىن وسىردىك، سەن باس كوز بول، شەرحاندى ساعان تاپسىردىم. اقشادان قام جەمە، وزىڭە اي سايىن ارنايى قاراجات جىبەرەم» دەپ جەلكەسىنەن قاققان. مۇنداي اسىرە سىيلاۋدى تۇسىندە دە كورمەگەن فايز بۇل دوستىعىن نەگە جورىرىن بىلمەدى. اقىرى، ماڭگىلىككە شەرحاننىڭ باسى كوزى بولىپ جۇرۋگە بايلانىپ قالعانىن اڭداماي قالعان. اكەسى شەرحانعا بولەك، فايزعا بولەك حابارلاساتىن. سوڭعى جىلدارى فايز شەرحاننىڭ تاككاپپارلىقپەن ماساڭداپ ارتىق سويلەپ، اۋزىنا كەلگەنىن ايتىپ سالاتىنىن كوتەرە الماي قالاتىن. وندايدا ءۇنسىز وتىراتىن. سەبەپسىز داڭعازا تويلار ۇيىمداستىرىپ، استامشىلىقپەن سويلەپ فايزدىڭ بەتىن جەرگە قاراتاتىن. شەرحان اكەنىڭ ۇرلاپ جىرلاعان ميلليونداعان دۇنيەسىن ويلانباي شاشا سالاتىن-دى. مالچەزينا، ليمونە، گاردا وزەندەرىنىڭ ماڭىندا حان سارايىنداي كۇمبىرلەگەن وتەلدەردىڭ يەسى. شەرحان بارعان سايىن جەرگىلىكتى ريمدىكتەردىڭ مادەنيەتىن، سالتىن تەز ءسىڭىرىپ وزگەرە باستادى. ال، فايزدىڭ بار ارمانى ءوز ەلىندە قالىپ قويعان. ءوز ەلىندە، باتىس قازاقستاندا، بوكەي ورداسىندا. اڭسارلى اۋىلىنىڭ ساعىنىشى بۋىپ، جانىن جەگىدەي جەيتىن. شەرحانعا بايلانعان تاعدىرىن قارعاپ سىلەيتىن كەيدە، ءبىراق امال جوق، ءتاڭىرى جازسا قايتەمىن دەپ امالى تاۋسىلعان. - سەن قازاق ەمەسسىڭ... - دەپ تىستەندى فايز. *** اسپانعا ايقارا قۇشاق اشقان استانا. عيماراتتارى كۇنگە شاعىلىسقان، جالتىراپ جارقىلداعان استاناعا كەلگەندە قولدان قۇيىپ قويعان بالانىڭ اسپەتتى ويىنشىقتارىن ەسكە الدى شەرحان. مىرس ەتىپ ميىقتان كۇلدى. اققۇبا ءوڭىن جاعالاي تەبىندەگەن قىراۋلى ساقالىپ ەرنىمەن ءوبىپ، جىمقىرىپ الدى. جازدىڭ اق تاڭىندا اۋەجايدان تۇسكەن ەكەۋ استانانىڭ توبەسىنەن قاراپ تۇرعانداي ىركىلدى. فايز كەۋدە قاپسىرىپ قۇشاققا العان سامالدى قارپىپ جۇتىپ، كەڭسىرىگىن تولتىرعان. شەرحان ءوزى دە تۇسىنبەيتىن بوگدەلەۋ سەزىمگە بولەنىپ، جات پەن جاقىننىڭ اراسىن ايىرا المايتىن دۇمبىلەزدەي قالاعا ماعىناسىز كوز تاستاعان. اكەسى مينيسترلىكتەر ورنالاسقان قالىڭ قاباتتى ىركەس-تىركەس توبەلى ۇيلەردىڭ بىرىندە وتىراتىن. كىلەڭ اق جاعالى، مويىنتارتقىش تاققان مىرزالار كوسىلىپ شىعىپ، ادىمداپ باسىپ الدىنان ءوتىپ جاتتى. اكەسى كەڭ كابينەتىندە ادەتتەگىدەي كەڭ تاعىنا سۇيەنىپ وتىر ەكەن. قولىن بەرىپ امانداستى دا، ەكەۋى حال جاعداي سۇراستى. - شەرحان، بارلىق قۇجاتتارىڭدى راسىمدەپ قويدىم، يتالياداعى وتەل، قوناقۇيلەردى راسىمدەۋدى باستا. بىلەسىڭ، تەك ءوز اتىڭا ەمەس. كەلىسكەندەي، فايز بەن الگى قىزىڭنىڭ اتىنا اۋىستىراسىڭ. - اكە، بۇل قاشانعا دەيىن جالعاسپاق؟ نەگە ءوز اتىما الا المايمىن. - سەن دىمدى دا تۇسىنبەيسىڭ بە، شىنىمەن؟ فايز قاسىڭدا سەنىڭشە، نە ىستەپ ءجۇر؟ - ءبارىن ءوزىڭ ايتقانداي ورىندايمىن، الايدا، ماعان بەرگەن ۇلەسىڭدى ءوزىم باس بولىپ بىلگەنىمشە، نەگە باسقارا المايمىن؟ مەن بالا ەمەسپىن عوي، ەسەيدىم. - تىڭدا، 2017 جىل بىلەسىڭ، ەكسپو وتپەك، قارپىپ قارىشتاپ تابىسقا كەنەلەمىز، ول كەزدە نە ىستەسەم دە، ۇرپاعىمنىڭ ۇرپاعىنا جەتەتىن قارجىنى تاسىپ اكەتەم. ۇكىمەت ارتىنشا، بىر-ەكى جىلدا ادەتتەگىدەي تەكسەرىپ قارجىنىڭ تونالعانىن بايقايدى. مەن ول كەزدە بۇل الەمدە عايىپ بولۋىم كەرەك. ءتىپتى، سەنىڭ دە اتىڭدا ەشنارسە بولماۋى ءتيىس. سەن دە، مەن دە عايىپ بولامىز. سول ءۇشىن تورتەۋىڭدى ءتورت جاققا شاشىپ وتىرمىن. - ارداق نەاپولدە، ەرحان مالايزيادا، ايداي گۆاتەمالا ارالدارىندا، سەن مالچەزينادا. كەرەمەت ەمەس پە؟ بۇل ەلدە قالاتىنداي ەشتەڭە جوق، بالام. ءوزىڭ جاقسى بىلەسىڭ، قازاقستاندا بولاشاقتا ەشتەڭە قالمايدى. - بىلەمىن، تالاي قۇلاعىما قۇيعانسىڭ، اكە. - ارتىق ەشتەڭە سۇراما، تەك كۇت. شاۋاڭدى باسقار. ۇيلەن. يتالياندىق بولۋىڭدى تىلەيمىن. جالپى ريم قالاسى ەلەۋسىزدەۋ جەر. ەرتەڭ مەن دە قاسىڭنان تابىلۋىم مۇمكىن، بۇيىرىپ جاتسا. توبەسىندە قازاقتىڭ تۋى تىك شانشىلعان توبەلى ۇيدەن ەڭسەلى شىققان شەرحان فايزدىڭ وتىنىشىمەن ورالعا ۇشىپ كەتتى. ورال، اتىراۋ، اقتوبەنىڭ تۇيىسكەن جەرىندە بوزتوبە دەگەن قۇنارلى قۇمدى ايماق بار. بۇل فايزدىڭ تۋعان جەرى. تۋعان ەلدىڭ، تۋعان جەردىڭ تەل ەمشەگىنەن ەمىپ كەتەيىك دەگەنىنە جوق دەي المادى شەرحان. - شەرحان... - شەر مەن، سەن نەگە مەنىڭ اتىمدى بۇزىپ جارىپ ايتا بەرەسىڭ؟ «شەر كىسى» دەگەن زور ماعىنا. ەلزانى بىلەسىڭ عوي، ءتىل مامانى، «شەر» دەگەن ءسوز شىعىس تىلدەرىندە «ارىستان» دەگەن ماعىنانى بەرەدى ەكەن، ال حان دەگەن ءسوز جابايىلىلاۋ ەستىلەدى. «شەر» «مەن» دەگەن كرۋتو دا! - شەرحان... ەكەۋى اۋەجايدان تۇسكەسىن، جول جونەكەي تاكسي جالداپ اۋىلعا تارتتى. - شەرحان، اۋىلعا بارعاسىن تىڭايىپ قايتايىق، اڭعا شىعايىق. اتامدا مىلتىق تا، جىلقى دا بار. كيىك اتىپ قايتايىق، قالاي قارايسىڭ؟ ءۇنسىز كەلىسكەن. تالاي جىلداردان بەرى ساعىنىسىپ كورىسكەن فايزدىڭ اكە شەشەسى ارقا جارقا بولىپ، اق تۇيەنىڭ قارنىن جارىپ الەۋمەتكە ارناپ توي جاسادى. اۋناپ قۋناپ، ەلدىڭ ءيىسىن العان سوڭ ەرتەسىنە ەكەۋى قوس جىلقىنى ەرتتەپ، اڭشى مىلتىعىن اسىنىپ، كەرەك جاراعىن ارتىپ سوناۋ بوزتوبەنى بەتكە الىپ شاۋىپ كەتكەن. ەكەۋى بوزتوبەنى بەتكە العان دالاڭعاي كەڭىستىكتە ەركىن شاۋىپ، الاڭسىز جۇرە بەرگەن. الدەن ۋاقىتتا، توراڭعىلى، جىڭعىلدى بەتكەيگە تاپ كەلىپ، اڭىس اڭدىدى. سوسىن كوز ۇشىندا ىلىنگەن جاسىل جەلەكتى كولشىككە قاراي جوڭكىلگەن. ەكەۋى اتتان ءتۇسىپ، قامىس شەتىن ورايلاعان كولگە كەلگەندە، كۇن توبەگە شاقشيىپ كەلە جاتقان ەدى. الايدا، باتىس جاقتان بولار بولماس قارا تۇيىق بۇلت كورىندى. - كيىكتەر وسى ماڭدى تورۋىلدايتىن، تىم بولماسا قويان اتىپ الامىز، - دەدى ماسايراعان كوڭىلدى فايز. كولشىكتىڭ تۇڭعيىق تۇنىعىنا تەلمىرگەن شەرحان: - تالاي ويلاندىم، «يتاليانىڭ تابالدىرىعى» اتانعان ۆەروناداعى كوليزەي امفيتەارى، ۆاتيكان قاپاسى، ناۆونا الاڭىنداعى مۇسىندەر، پالاسسو ۆەككو، ۋففيسي گالەرەياسى، باردجەلو ۇلتتىق مۋزەيى، پياسسا دەل دۋومو سوبورلىق الاڭى، سانتا ماريا دەل فورە الاڭىنداعى ارحيتەكتۋرا، تاڭعاجايىپ سيكستين كاپەللاسى، سوبورداعى ميكەلاندجەلونىڭ سۋرەتكەرلىك ونەرى – بۇكىل ريمدىكتەردىڭ ولمەس مادەني مۇراسىنىڭ انىق ايعاعى. سوبورلارداعى ەر مەن ايەلدىڭ جالاڭاش تاندەرىن جارقىراتا سالىپ، اپپاق كەۋدەلەرىن، ۇياتتى مۇشەلەرىن سۇلۋلىققا بولەپ سالعان ونەرلەرىنە تاڭ قالام. ريمدىكتەردىڭ تاريحى سول قابىرعالاردا قاتتالىپ، وشپەستەي ماداقتالىپ، كورەر كوزگە ايعاقپەن كورىنىپ تۇر. ال، مىنا قازاق دالاسىندا ايتشى، نەگە كوزىڭە سەلت ەتكىزەر تاريحتىڭ ءبىر نىشانى جوق ا؟ - مەن بىلمەيمىن، نەگە ەكەنىن؟ - ويتكەنى، بىزدە تاريح، مادەنيەت بولماعان. اۋىلدىقتاردى قاراشى، سول كونە زاماندارداي ءالى دە قاۋقىلداسىپ امانداسىپ، كورىسىپ، بۇكىل ادام جەپ تۇگەسپەيتىن ەتتى اسادى. ناعىز مادەنيەت ول يتاليادا ريمدىكتەردە ەكەن. كوڭىلى شايلىققان فايز ءجۇزىن كەرى بۇرىپ، باسىن شۇلعىپ تۇرعان كەر بەستىگە ءمىندى. سوناۋ ارعى تەڭىز اسىپ تەڭسەلگەن كوڭىلىنىڭ سەلى كوشكەندەي بولدى. - سەن قازاق ەمەسسىڭ.... - دەدى كۇبىرلەپ. ەكەۋى اۋدەم جەر ءجۇرىپ، ءبىر قوياندى اتتى، سوسىن بەيۋاز جۇرگەن ءبىر توپ كيىككە كەزىككەن. ءبىر توپ كيىك اق سوراپتى ادىرلاردى بەتكە الىپ جوڭكىلگەن، كوز ۇشىندا لەزدىكپەن سەكىرىپ ۇستاتپاي كەتكەن. شەرحان ءبىر كيىككە وقتالىپ قۋا-قۋا فايزدان مۇلدە جىراقتاپ كەتكەن ەدى. ءبىر ۋاقىتتا بيىك بەتەگەلەردەن اسىپ، كوز ۇشىندا كوككە تەلمىرگەن بيىك توبەگە جولىققان. بۇل باعزىدا بوعدا اتانعان بوزتوبە بولاتىن. كوزىنە تاڭسىق كورىنگەن توبەنى اينالسوقتاپ كوپ ءجۇردى. ءبىراق، فايزدان كوز جازىپ قالعان ەدى. شامالاپ ءوزى كەلگەن جولمەن كەرى ءجۇرىپ ءىز كەستى. ءوزىنىڭ كەلگەن جولىن انىق بايقاپ تابا المادى. كۇن بەسىننەن اۋىپ، ەكىندىگە كوشكەن تۇس ەدى. كيىكتىڭ قىزىعىنا ءتۇسىپ ازىقتانىپ تا الماعان. اشىرقانىپ اۋزى كەپتى. شابا-شابا استىنداعى تورى ات تا شارشاعان. پىسقىرىنىپ شولتاڭ جۇرىسكە سالدى. ەكەۋى مانا سۋ ىشكەن قالىڭ قامىس وراعان كولشىككە دە كەزىگە المادى. قايدان كەلدى، قايدا كەتىپ بارادى؟ باسى اينالىپ، كوزى قاراۋىتقان. اتتان ءتۇسىپ، جاياۋلاي جۇرە باستاعان. قايدا نازار سالسا دا، اق ادىرلى جوتالار، قيىرسىز كەڭ كەڭىستىك... جان دۇنيەسىندە الا قۇيىن ويناپ، جۇرەگى الاعىزدى. جالعىزدىقتا وزىنە، ءوزىنىڭ ارتىنان بىرەۋ ىلەسىپ كەلە جاتقانداي جالتارا بەرىپ ۇركىدى. جىلقىعا قامشى باسىپ شاۋىپ تا كوردى. ءبىراق، تورى تا تىمپىڭداپ، ءجۇرىسىن وڭدىرتپاي قويدى. قالتاسىنان جوپەلدەمەدە سىلىنىپ ايفون دا ءتۇسىپ قالعان. كەش قارايا باستاعان. كۇن سوناۋ كەڭىستىك بىتكەن تۇسقا اعىپ بارا جاتقانداي بولدى. تۇمانىتىپ، دالانىڭ كوزىن جاپقان قارا بۇلت لەزدە ماناعى جازعى سالتتى بۇزىپ كەتتى. ەكپىندەي جىلىمشى جاۋبىر جاۋعان. وزەگى تالعان شەرحان اۋاعا اۋزىن اشىپ، كەڭسىرىگىن ءجىبىتتى. جان دۇنيەسىنە، جان جۇيەسىنە قۇيىلعان تامشىلارعا جۋىنىپ، بويى دەل سال بولدى. اتىنان قايتا ءتۇسىپ جاياۋ جالپى قانشا جۇرگەنىن كىم ءبىلسىن، ءبىر تاسقا قولى ءتيىپ توقتادى. ارقاسىن تىرەپ وتىرا كەتكەن. باسىن شۇلعىپ، وسقىرىنىپ قالعان جىلقى يەسىنىڭ قولىنان شىعىپ، ەركىن جايىلا باستاعان. *** سول كۇي.... جاي عانا جوڭكىلىپ، ايپارالى بۇلتتارمەن قاۋىشقان استامشى كۇي. توپىراقتان كوتەرىلىپ كوككە شاۋىپ اسقاقتاعان. جۇمىر جەردى ءبىر ىرعاققا سالىپ، ءبىر ۇيلەسىمگە باۋلىعان. جىلقىنىڭ ءدۇبىرلى تۇياعى، جۇرەكتىڭ دۇرسىلىمەن قوسا جىرعالادى. ارعىماقتاي اسپانعا ورەكپىپ سەكىرەدى. شىم شىمداپ كەۋدەدە كوپ عاسىر كومكەرىلگەن كونە تاريحتى تىرىلتكەن. اۋاعا ءسىڭىپ اۋامەن عانا جۇكتى ەتەتىن جەتەلى كۇي كوكىرەگىنە قۇيىلىپ جاتتى. جان دۇنيەسىندە قامىرىق پەن قاپاستانىپ قارالى شەر جاتقان ەكەن. شەمەندى شەڭبەرلەگەن جارا جاتقان ەكەن. سول جارانىڭ اۋزى اشىلىپ، ساڭىلاۋىنان قۇسا توگىلگەن. ەڭكىل ەڭكىل، سولق سولق ەتكىزگەن قۇسا دالانىڭ سور توپىراعىنا سىڭگەن قۇسا... كەۋدەڭدى قالاي جانشىمايدى؟ كەۋدەڭدى قالاي تەسىپ ءوتىپ ءولى جۇرەگىڭدى وياتپايدى؟ باسىن كوتەرگەندە تەرگە مالشىنعان بويى مەن ءجۇزىن جۋعان جاسقا بۋسانىپ جاتىر ەكەن. قۇلاعىنداعى كۇمبىر ءۇن ۇزىلمەي تامىلجۋدا. اسقاقتاپ بارىپ، شاپشىپ بارىپ ارىنىنا تۇسكەن كۇمبىرلى كۇي. باسىن كوتەرىپ اينالاسىن بارلاعان. ءتورت توبەلى كۇمبەزدى مازارعا ارقا بەرىپ وتىر ەكەن، ونىڭ ارعى بۇرىشىندا تەڭسەلىپ وتىرعان الدەكىمگە كوزى ءتۇستى. ەنتەلەپ جاقىن كەلگەندە انىق كوردى: ءدال تۇسىندەگى تۇكسيگەن قالىڭ قاباقتى، كەڭ يىقتى، ەگدە تارتقان قارا سۇر كىسى كوزىن تارس جۇمىپ، ءوزىن ەگىلتكەن كۇيدى ەمىرەنە تارتىپ وتىر. «اقساقال» دەگەن داۋسىن دا ەلەگەن جوق. بۇل قاسىنا بارىپ كۇيگە قۇلاق توسىپ وتىرا كەتكەن. ەبەلەك جۇلقىنادى، تۇيەسىڭىر، بيالىش القىنادى، قاڭباق تا بارا جاتىر ۇشىپ قونىپ. قانشا وتىرعانى بەلگىسىز، ساناسى سايراپ، جۇرەگى دە كۇمبىرەلەپ جاتىر ەكەن: "قازاق ەدىڭ، مىنا بوز جۋساندى دالانىڭ بەتكەيىندە قانىڭ توگىلىپ، جانىڭ شىققان قازاق ەدىڭ. ماڭدايىڭا ب ا ق قونعالى تاڭىرىڭمەن بىرگە ەدىڭ. ءتاڭىردىڭ جۇپارى دىلىڭدە ەدى. تاڭىرمەن تابىسىپ، ەركىن ارازداسۋشى ەدىڭ. قازانى كۇيمەن ەستىرتىپ، شەردى انمەن جازعان، جوقتاۋدى جىرداي شۇبالتان، سىڭسۋدى سىڭار قۇستاي سىڭسىتقان، قوشتاسقاندا قوڭىر جەلدەي تەربەلگەن، ساعىنعاندا قوڭىرقازداي قاڭقىلداعان بۇل دالا. سەنىڭ بۇكىل جاراتىلىسىڭ ونەر – ونەر بولعاندا تاڭىرمەن تىلدەسكەن سىر ەدى عوي. قانىڭدا مىنا دالانىڭ تاريحى جاتتالىپ، جادىڭدا جاراتىلىستىڭ ۇلى ءمانى قاتتالىپ جاتاتىن. ەشقانداي بوگدە ىلىمگە قۇشتار ەمەس ەڭ، ايباتتى، اباداندى، قانىڭ تۋلاعان حاس جاۋىنگەر ۇلىق ەلدىڭ ۇلى ەدىڭ. وسى توپىراقتان تالاي ەردىڭ باسى شابىلعاندا ارتىمدا بالام شابىلماسىن دەپ تىلەگەن. سەن ءۇشىن تالاي ەردىڭ باسى دومالاعان. جامباسى تاقتان ەمەس، اتتان توزعان. تالاي ەردىڭ رۋحى سىنىپ، زاماننىڭ زارىنە باس يگەن. ءبىراق، باس يسە دە، تاڭىرىنە دەگەن اسىقتىق ىلتيپاتىن قولدان بەرگەن ەمەس. بەرمەيدى دە. تاڭىرىسىمەن تابىسقان قازاقتىڭ بار ونەرى تاريح، مادەنيەت ەدى. قازاق تاڭىرىسىمەن اشىق سۇحبات قۇرعان. سىرلى سۇحباتىمەن ءدىلىن تازا ۇستاعان. وزگەنىڭ ىلاسىن جۇرەگىنە ەتەنە قابىلداماعان. قازاقتىڭ تاڭىرىسىمەن تىلدەسكەنى ىم-يشارا، سىرلى ءسوز ەدى. ىم مەن يشارالاپ سويلەۋ قازاقتىڭ داعدىلى، قانىنا سىڭگەن قاسيەت. ىممەن سويلەۋ، سوزگە سىردى جاسىرۋ، يشارالاپ ايتۋ بۇل ۇلىق جەتىلگەن ونەر-دى. ونى كوزى جوق، كوڭىلى نادان كەيىنگىلەر كورە المايدى، تۇيسىنە المايدى. الايدا، سەن تۇسىنەسىڭ، سەن قازاقسىڭ، جانىڭ تازا. جانىڭ ىزگى. وزگەدەن تاڭىرىنە ءبىر تابان جاقىن سەن ۇلىق ۇلتسىڭ. كوزگە كورىنىپ ەشبىر جادىگەر قالماسا دا، كوڭىلى ويانسىن دەپ كۇي قالعان، ءان قالعان، اتاڭنان ءسوز قالعان...» توقتاۋسىز تەڭسەلتكەن كۇي تامىر-تامىرىن بويلاپ، جۇرەگىن اقتارىپ تاستاپ، سولقىلداتتى اي كەلىپ. سوناۋ ورىستىڭ ورمانىندا قاراعايدان دومبىرا جاساپ تارتقان كۇيشى سەيتەكتىڭ ءوزى وتىرعان ەدى قاسىندا. سول تۇسىندەگىدەي ەڭىرەپ، كوزىنىڭ سەلىن اعىزعان. بۇل دالادان تالاي ەر وتكەن ەكەن. تالاي بابام تاڭىرگە ءتىل قاتىپتى، جاراتقان، اماناتتاي ارتىمداعى ەلىمدى امان قىل دەپ تالاي ەر تاڭىرگە جالبارىنعان. سونى ءتۇيسىندى، قياناتپەزەرلىگىن ءتۇيسىندى. جۇرەگىنە جابىسقان قياناتتان كەشتى، جۇرەكتەگى بارشا كەك تە، قۇسالى دەرت تە ءوشتى. جۋىلدى جۇرەك. ايناداي تىمىرسىق تىنىشتىق ورناعان. كوزىن اشتى، كوكتەگى قالىقتاعان قىران قۇس اينالسوقتاپ كوپ ۇشتى. اق تاڭ راۋاشتانىپ نۇرعا بولەنىپتى. قاسىندا ەشكىم جوق. ءتورت قۇلاقتى بەيىتتىڭ قاسىندا ۇيىقتاپ كەتكەن ەكەن. توڭازىعان دەنەسىن ۇقالاپ، مازاردىڭ ىشىندەگى جازۋدى وقىدى: "سەيتەك ورازالى ۇلى. بوكەي ورداسىندا دۇنيەگە كەلگەن". بولار بولماس تومپەشىككە اينالعان ورتاداعى ءقابىردىڭ باسىنا دوڭگەلەنىپ كۇن مەن ونىڭ ۇستىنە جارتى اي تاعىلىپتى. اناداي جەردە جىلقىسى جۋساپ تۇر. اتاسىنىڭ باسىنا بار بىلگەن دۇعاسىن جاساپ تۇردى دا، اتىنا وتىردى. بەيىتتىڭ باسىنا ءبىر تورعاي قونعان. «سەن كىمسىڭ؟ سەن كىم ەدىڭ؟ ەسىڭە ءتۇسىرشى» دەگەندەي شىرىلداپ ارتتا قالا بەردى. قاي تاراپتى بەتكە الىپ شاپسا دا ەندى اداسپاۋى انىق ەدى. فايز كەشە كەشكىسىن شەرحاننىڭ قاراسى كورىنبەگەسىن سابىلىپ ىزدەي قويمادى. دوسىنىڭ وسى جەردە ءولىم قۇشقانى جاقسى بولار ەدى دەگەن وي كەلگەن. ىزدەپ تابا المادىم دەرمىن دەپ، ءتۇن جامىلا ۇيگە كەلگەن. تاڭ اتا اۋىل ادامدارى جولعا سايلانىپ، شەرحاندى ىزدەۋگە شىققان-دى. استاناداعى اكەسىنە دە حابارلانعان. اكەسى دەرەۋ ورالداعى تانىستارىنا حابارالاسىپ، ۇشاقپەن ىزدەستىرۋگە شىققان. شەرحان توسكەيدى بەتكە الىپ بوزتوبەدەن قيىس كەتىپ، رەسەيمەن شەكتەسىپ جاتقان قارابايلى اۋدانى اقتۋبا اۋىلىنىڭ ماڭىنا تۇنەگەن ەكەن. سەيتەك كۇيشى سول اقتۋبا اۋىلىنىڭ ماڭىندا جەرلەنگەن ەدى. تاياۋدا عانا اتىراۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن ءتورت قۇلاقتى زيرات سالىنعان بولاتىن. شەرحاندى شاعىن عانا ۇشاق كوپ ۇزاماي تاۋىپ الىپ، فايز ەكەۋىن اكەسىنىڭ تاپسىرۋىمەن يتاليا ۇشاعىنا سالىپ جىبەرگەن. فايز قاراداي باسىلىپ، سان سوعىپ قالعان-دى. دوسى اجالسىز ەكەن. *** ۆاتيكان پاڭ قالا. اسپەتتى ۇيلەر، تىنىشتىق تامىلجىعان كوشەلەر، تەڭىز شايىپ تۇرعان جاعالاۋ. شونجار تۋريستەر اعىلعان قالا. شەرحان كەلە سالا ىسكە كىرىسىپ، بارشا قاعازدارىن لايىقتاپ تا قويعان. ەلزاعا ۇيلەنىپ، ءوز اتىنداعى قوناقۇيلەردى، تۋريستىك اگەنستۆاسىن دا وتكىزۋى ءتيىس-تى. ەلزا ەكەۋى جازدىڭ ماقپال تاڭىن قارسى الىپ گاردا وزەنىڭ بويىنا بارىپ ساياحاتتاعان. تويدى قالاي وتكىزۋ ءراسىمىن ويلاستىرىپ، جوسپار قۇرماق بولعان. گاردا وزەنىنىڭ شايقالعان كەڭىستىگى ەكەۋگە راحات سەزىم سىيلاپ، ماحابباتقا بولەگەن. بويشاڭ، گرەكتىك سارى ءوڭدى ەلزانىڭ سۇلۋلىعى تاڭقالارلىق ەدى. ۇلكەن مويىلداي قوڭىر كوزدەرى، ويماقتاي ۇلپىلدەگەن ەرىن، قىپشا بەلى تالىقسىپ ەركەك بىتكەننىڭ بىردەن كوز جاۋىن الاتىن. ءوزىنىڭ وسىنداي حاس سۇلۋىنا ماستانىپ، شەرمەننىڭ باقىتتان باسى اينالۋشى ەدى. - شەرمەن،- دەۋشى ەدى، - مەن سەنى سۇيەم. سەنىمەن ماڭگى بولام. ارىستانىم! مۇنداي ايەلدىڭ قاسىندا ءجۇرۋ ەرەك بىتكەنگە ەرەكشە قۋات بىتىرەتىن. دۇنيەنىڭ قانداي دا قيىندىعى بولسا وسى ايەل ءۇشىن تايسالماي جان بەرۋگە بولادى. بىردە اجارىنان كوز تايىپ تامسانعان شەرحان: - سەن دە تالاي رىساردىڭ باسىن جۇتقان بولارسىڭ، - دەگەن. - جوق، شەرمەن، مەن سەندەي دالالىق رىساردى، مۇنداي بەكزات رىساردى كورگەم جوق، - دەدى كەربەزدەنە. ەكەۋى ريمدىك وزىق سۇرىپتى شاراپ الدىرىپ تۇنگى گاردانىڭ بەيىشتەي سامالىنا بوي توسقان. ويعا باتاتىن. ەلزا، شاراپتى سۇيگەندەي ۇرتتاپ وتىردى. كەنەت، شەرحاننىڭ ويى كۇرت بۇزىلعان. "قارسى وتىرعان ايەل مەنى شىن سۇيەر مە ەكەن؟ كەز كەلگەن ەركەكتى باعىندىرا الاتىن سۇلۋ قىزدىڭ مەنى تاڭدانداعىنا نەسى؟ مەنى شىن ءسۇيدى مە ەكەن؟» الدىندا سىزىلتىپ قۇيىلعان شاراپتىڭ ۇرتتاپ ىشەر سانىنە قاراماي ءبىر-اق توڭكەرگەن. الايىپ سوسىن داياشىعا قارادى. داياشى تولتىرىڭقىراپ تاعى قۇيىپ بەردى. "سەن مەنى سۇيەسىڭ بە، ەلزا؟" دەدى ىشتەي شاراپتى توڭكەرىپ جاتىپ. سول كۇنى كوڭىلى ءبىرتۇرلى الاعىزىپ، جالداعان كەمەگە ەلزانى جالعىز تاستاپ ءوزى كوشە قىدىرىستاپ كەتكەن. ەلىنەن كەلگەلى ويلارىنىڭ ورالىمىنا جەتە الماي، شاتىلىپ باسى زەڭيدى. جانى جاي تاپپاي، كوڭىلى ورىكپىپ "وسى مەن نە ىستەپ ءجۇرمىن؟" دەپ كۇيزەلەتىن بولعان. فايز دا مۇنى بايقاپ قالعان. الايدا، شەرحان سوناۋ ءبىر تۇندىك دالادا نە كورىپ، نە سەزىنگەنىن ەشكىگە ءتىس جارىپ ايتپادى. «كىمگە ايتۋىم كەرەك، مەنى كىم تۇسىنەدى؟» جازعى الاپتاعى سامالادىي جارىق كوشەدە كەلە جاتىپ، كىتاپ، قولدان جاسالعان كورنەكى بۇيىمداردى ساتىپ وتىرعان قارا دومالاق بالاعا كوزى ءتۇستى. موينى مەن قولدارى كۇنگە قاقتالىپ كۇيگەن بالا كوشەنىڭ ءارى بەرلى وتكەن جولاۋشىلارىنا كوز تىگىپ مولەيىپ وتىرعان. شەرحان بالاعا تاياپ كەلدى. قازاققا ۇقسايتىن سەكىلدى. مۇمكىن موڭعول، مۇمكىن كارىس بولار، كىم ءبىلىپتى شاتىس بىرەۋ بولۋى مۇمكىن دەپ ويلادى. - سكۋزي، كۋانتو كوستا؟ (كەشىرىڭىز، مىناۋ قانشا؟) دەپ ءبىر كىتاپتى وتىرىك سۇراعان. بالا ءتورت ساۋساعان جايىپ كورسەتتى. - يتالياندىقسىڭ با؟ بالا «جوق» مەڭزەدى. - كىمسىڭ؟ قازاقسىڭ با؟ - دەگەن ساسقانىنان. - ءيا، - دەدى، - مەن قازاقپىن. ءوز قۇلاعىنا سەنەر ەمەس. سوناۋ گاردا وزەنى بويىندا قازاق بالاسى نە ىستەپ ءجۇر دەپ تاڭقالدى. - قايدان كەلدىڭ؟ - ونى قايتەسىز؟ كىتاپ الىڭىز. - الامىن، سەنى اسىراپ العان با؟ - يا، مۇندا كەلگەنىمە جارتى جىل بولدى، مەنى ءبىر شارۋاقور كىسى ساتىپ الدى. مەنى قازاقستاندا اسىراپ العان يتالياندىق باي مۇندا اكەلىپ قايىرلى ءبىر اۋلەتكە ساتىپ جىبەردى. گرەك ءتىلىن ەندى ۇيرە باستادىم. كوزى مولتەڭدەگەن قارا دومالاق بالاعا جۇرەگىنەن مەيىر توگىلگەن. قولىنداعى بار كىتاپتارىن ساتىپ الدى، سوسىن «كەل ەكەۋمىز بالمۇزداق جەيىك» دەپ ەكەۋى وتىرا قالىپ بالمۇزداق جەگەن. شەرحاننىڭ كومەيىنە تاس تىعىلىپ، جۇرەگى ەلجىرەگەن. ءبايمالىم، بەۋاق قىسقان بۇل سەزىمگە شىداس بەرەر ەمەس. - ۇلكەن بولعاندا كىم بولعىڭ كەلەدى؟ - مەن فوتوگراف بولسام دەيمىن. بالانىڭ كوزىندە ۇشقىن تۇتانا شىققان. - راس، سەن جاقسى فوتوگراف بولاسىڭ، مۇنى بايقاپ وتىرمىن. ول ءۇشىن وقۋ كەرەك قوي. - وقيمىن، ماعان ءبىراق كەرەگى فوتواپپارات، سونى قولىما تۇسىرسەم بولعانى. - ەلدى ساعىندىڭ با؟ بالانىڭ جانارى جاساۋراپ باسىن يزەگەن. - كەتكىڭ كەلە مە؟ - ءيا، - دەدى بالا باسىن سالبىراتىپ. - وندا، كەتەمىز، - دەدى شەرحان جانارى قىزاراقتاپ. بالا دا بۇعان جالت قاراعان. كوز جاسىن ىركىپ، ءتۇننىڭ ءوزىن جامىراتىپ تاستاعان شامدارعا قارادى، اسپاندا جۇلدىز جوق. - اتىڭ كىم؟ - ەرنار. بۇل جەردە ماريو دەيدى مەنى. - ەرنار، جاقسى تاعى كەزدەسەمىز ءالى. قورىقپا، مىقتى بول، ءيا - دەدى دە جەلكەسىنەن قاعىپ بۇرىلماي جۇرە بەرگەن. ونە بويى جاسقا شىلاندى. مۇنشاما ەرىكسىز جىلايمىن دەپ ەش ويلاماپتى. ەرنارعا تۋعان باۋىرىنداي ەمىرەندى. «مەن قازاقپىن، ەلگە قايتۋىم ءتيىس». *** فايزعا بارشا مۇلكىن تاپسىردى. اكەمنىڭ اماناتى، الايدا، وسى مۇلىكتىڭ قاجەتى بولماسا، ءوزىڭ ءبىل، تاستا دا ەلگە كەل دەگەن. ارتىق سوزگە كەلمەگەن فايز. ول ۆاتيكاندى، ەلزاسىن تاستاپ، ۇشاققا وتىردى. "ەلزا، سۇيىكتىم، سەن مەنى سۇيمەيسىڭ، سەن ءالى ءوز باقىتىڭدى تاباسىڭ. ال، مەنىڭ باقىتىم سوناۋ سار دالامدا ەكەن. تۋعان توپىراعىمدا ەكەن. كەش مەنى، مەن قازاقپىن!" شەرحان جىلدار بويى ءىز ءتۇسسىز جوعالىپ كەتكەن. باياعى بوكەي ورداسى اقتۋبا اۋىلىنا بارىپ قونىس تەپكەن. اتاقتى كۇيشى-جىرشىلاردىڭ اڭقىلداعان ارىنىن تىڭداپ، كۇيدىڭ قۇدىرەتىمەن جانىن جادىراتقان. مۇلدەم قازاقشا سويلەي المايتىن قازاقتىڭ ءبىر دەمدە ساڭقىلداپ سويلەۋى تاڭعالارلىق جايت ەدى. شەرحان كونەكوز كۇيشىلەردىڭ بىردە ەكىلى كۇيلەرىن تارتىپ تا ۇيرەنگەن. اتا باباسىنىڭ سانا-سالتى مەن مادەنيەتىن، تاريحىن تەرەڭ بويلاعان سايىن الەمدەگى ماڭگى قانى جاسارا بەرەتىن، جانى تازارا بەرەتىن جەر بەتىندە ۇلت جوق ەكەنىن ءتۇيسىندى. قازاققا ءتاڭىر مومىن جۇرەك، جۇمساق ءدىل، وياۋ كوز بەرگەن ەكەن. شەرحان سەيتەك كۇيشىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعىنان قىز الىپ ۇيلەندى. كەلىنشەگى ەلدە جوق اسقا جەرىك بولعان. قاسقىردىڭ جۇرەگىن جەيمىن دەپ جەڭسىگىن سۇراپ تۇرىپ العان. اتاسى كۇيشى سەيتەككە اناسى ءباتيما اياعى اۋىر كەزىندە جەرىگى قاسقىر جۇرەگى بولعان-مىس دەگەن اڭىز ايتىلاتىن ەل ىشىندە. مۇنى ەستىگەن شەرحان تورى اتقا ءمىنىپ ءولدىم دەگەندە ءتۇز تاعىسىنىڭ بىرنەشەۋىن اتىپ كەلىپ، بىرنەشە بۇلكىلدەگەن جۇرەكتى بايبىشەنىڭ اۋزىنا توسقان. ايى كۇنى جەتىلىپ ماڭدايى دوڭەس، بالپاناقتاي ۇل دۇنيەگە كەلدى. ناعاشى اتاسى ۇلدىڭ ەسىمىن ازان شاقىرىپ جانتەلىم دەپ قويدى. قازاقتىڭ قانى جاڭاردى، تۇلەدى، تازاردى. قازاقتىڭ جۇرەگى ءتاڭىردىڭ تىلەگى ەكەن. كەيىننەن ەل ىسىنە ارالاسىپ، مەكتەپتە اعىلشىن، يتاليان، فرانسۋز تىلدەرىن بىلگەنىنشە وقىتىپ، ساباق بەرىپ ءجۇردى. «بولاشاقتا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلگە بارىپ وقىرسىڭدار بالكىم، ەل جەر كورىپ بىلىكتى ارتتىرعان ابزال، الايدا، تۋعان جەرگە قايتا ورالىڭدار» دەۋشى ەدى وقۋشىلارعا. اكەسى كوپ وتپەي جەمقورلىق قىلمىسىمەن ۇستالىپ، اباقتىعا جابىلعان. ال، دوسى فايز، ءبىر كەزدەرى "سەن قازاق ەمەسسىڭ" دەگەن دوسى ەلگە ات باسىن بۇرا الماي شالعايدا، مالچەزينا ارالدارىندا ءجۇر ەدى. قۇداي ءبىزدى قازاق قىلسىن!

ساعادات ورداشيەۆا